In De ente et essentia D. Thomae Aquinatis commentaria

Quanam ratione essentiae conveniat esse genus, speciem

vel differentiam, ostendit.

Viso quid significetur nomine essentiae in substantiis compositis, videndum est quomodo se habeat ad rationem generis, speciei, et differentiae. Quia autem cui convenit ratio generis, speciei vel differentiae, praedicatur de hoc singulari signato, impossibile est quod ratio generis vel speciei vel differentiae conveniat essentiae, secundum quod per modum partis significatur, ut nomine humanitatis vel animalitatis. Et ideo dicit Avicenna quod rationalis non est differentia, sed differentiae principium, et eadem ratione humanitas non est species, nec animalitas genus.

In hoc quarto capite intendens determinare quomodo essentia substantiarum compositarum se habeat ad intentiones logicas, scilicet genus, speciem, differentiam, quatuor facit: primo sex conclusionibus determinat intentum: secundo excludit quemdam Averrois errorem: tertio excludit quamdam aliam obiectionem: quarto respondet cuidam tacitae obiectioni.

Pro intellectu primae partis notandae sunt duae distinctiones. Prima est ista: Natura seu essentia substantiae compositae potest tripliciter accipi: primo, ut significata per modum partis: secundo, ut per se exsistens separata a singularibus: tertio, ut significata per modum totius. Secunda distinctio, quae est subdivisio tertii membri, est ista: Natura substantiae compositae significata per modum totius potest accipi tripliciter: primo, secundum se: secundo, secundum esse quod habet in singularibus: tertio, secundum esse quod habet in intellectu.

His praelibatis, scias quod secundum singula membra harum divisionum ponit singulas conclusiones: secundum prima quidem duo membra utriusque divisionis ponit quatuor negativas: secundum vero ultima utriusque ponit duas affirmativas, ita quod secundum quamlibet divisionem primo ponit duas negativas, deinde tertiam affirmativam: et sic fiunt sex conclusiones. Prima ergo conclusio negativa est: Essentia substantiae compositae significata per modum partis, sicut animalitas, humanitas, rationalitas, non est genus neque species neque differentia. Quam probat sic: tam genus, quam species, quam differentia praedicatur in recto de hoc particulari supposito, puta Sorte: essentia substantiae compositae significata per modum partis non praedicatur in recto de hoc particulari supposito: ergo essentia taliter significata non est genus nec species, nec differentia. Omnes propositiones patent ex praecedenti capite, et ideo dicit Avic. quod rationalitas, quae significat per modum partis, non est differentia, sed principium differentiae, et similiter animalitas non est genus, sed generis principium, et humanitas non est species, sed speciei principium eius cuius est pars.

Similiter etiam non potest dici, quod ratio generis, speciei, differentiae conveniat essentiae, secundum quod est quaedam res exsistens extra singularia, ut Platonici ponebant; quia sic genus et species non praedicarentur de hoc individuo: non enim potest dici quod Sortes sit hoc quod ab eo separatum est. Nec separatum illud proficit in cognitione huius singularis signati.

Hic ponitur secunda conclusio negativa: Essentia substantiae compositae per se non in singularibus exsistens non est species sive genus. Et probat eam duplici ratione. Primo sic: genus seu species praedicatur de hoc particulari: essentia per se subsistens non in singularibus non praedicatur de hoc particulari: ergo essentia per se subsistens non in singularibus non est genus seu species. Maior patet; minor probatur sic: subiectum est id quod in recto de eo praedicatur: Sortes non est homo separatus: ergo Sortes non est subiectum respectu hominis separati: ergo homo separatus non praedicatur de Sorte: quod erat assumptum in minore. Secundo sic: genus seu species est id quo individua cognoscuntur: essentia per se subsistens non in singularibus non est id quo individua cognoscuntur: ergo essentia per se subsistens non est genus neque species. Maior patet ex eo quod unumquodque per suum genus, speciem, differentiam cognoscitur: minor vero ex eo quod unumquodque cognoscitur quidditative per id quod est in eo, et non per id quod non est in eo.

Et ideo relinquitur, quod ratio generis vel speciei vel differentiae conveniat essentiae, secundum quod significat per modum totius, ut nomine hominis vel animalis, prout implicite et indistincte continet totum hoc quod in individuo est.

Hic ponitur tertia conclusio affirmativa: Essentia substantiae compositae significata per modum totius est species, genus vel dif- differentia, etc. Probatur sic: genus, species seu differentia substantialiter continet et implicite totum quod est in individuis: essentia substantiae compositae non nisi significata per modum totius continet implicite totum esse individuorum: ergo essentia substantiae compositae significata per modum totius est genus vel species vel differentia. Propositiones omnes ex praecedenti capite patent, ubi diximus genus, speciem, differentiam convenire in hoc quod significant totum quod est in inferioribus, et sua abstracta excludere ea quae sunt in inferioribus: est igitur animal genus, homo species, rationale differentia.

Natura autem vel essentia sic accepta potest dupliciter considerari. Uno modo secundum naturam et rationem propriam: et haec est absoluta consideratio ipsius, et hoc modo nihil est verum de ea dicere, nisi quod conveniat sibi secundum quod huiusmodi. Unde quidquid aliorum sibi attribuitur, falsa est attributio: verbi gratia, homini, in eo quod est homo, convenit rationale et animal, et alia quae in eius definitione cadunt: album vero vel nigrum vel quodcumque huiusmodi, quod non est de ratione humanitatis, non convenit homini in eo quod est homo. Hinc, si quaeratur utrum ista natura possit dici una vel plures, neutrum concedendum est; quia utrumque est extra intellectum humanitatis, et utrumque potest sibi accidere. Si enim pluralitas esset de ratione eius, numquam posset esse una, cum tamen una sit secundum quod est in Sorte. Similiter si unitas esset de intellectu et ratione eius, tunc esset una et eadem natura Sortis et Platonis, nec posset in pluribus plurificari. Alio modo consideratur secundum quod habet esse in hoc vel in illo, et sic de ipsa praedicatur aliquid per accidens ratione eius in quo est; sicut dicitur quod homo est albus, quia Sortes est albus, quamvis homini non conveniat in eo quod est homo. Haec autem natura habet duplex esse, unum in singularibus, aliud in anima; et secundum utrumque consequuntur accidentia dictam naturam: et sic in singularibus habet multiplex esse secundum diversitatem singularium; et tamen ipsi naturae secundum propriam considerationem, scilicet absolutam, nullum istorum esse debetur: falsum enim est dicere, quod natura hominis, inquantum huiusmodi, habeat esse in hoc singulari; si enim esse in hoc singulari conveniret homini, inquantum est homo, non esset unquam extra hoc singulare; similiter si conveniret homini, inquantum est homo, non esse in singulari, numquam esset in eo. Sed verum est dicere quod homo, inquantum est homo, non habet quod sit in hoc singulari vel in illo: patet ergo quod natura hominis absolute considerata abstrahit a quolibet esse, ita quod non fiat praecisio alicuius eorum, et haec natura sic considerata est quae praedicatur de omnibus individuis.

Hic antequam ponatur quarta conclusio, inchoatur secunda divisio supra posita, cuius terminos oportet praedeclarari ad intellectum conclusionum. Natura per modum totius significata, secundum naturam seu rationem propriam, vel secundum se, idem sunt quod natura considerata secundum eas condiciones, sive ea praedicata, quae conveniunt sibi ex sua definitione, seu in primo modo dicendi per se. Natura vero secundum esse in singularibus idem sonat quod natura considerata secundum eas condiciones, sive secundum ea praedicata, quae conveniunt sibi ex hoc quod in singulari vel in singularibus esse habet. Natura autem secundum esse in intellectu idem sonat quod natura considerata secundum eas condiciones, sive illa praedicata, quae conveniunt sibi ex hoc quod habet esse in intellectu. Differunt autem quadrupliciter, ut ex textu colligitur, condiciones convenientes naturae secundum has diversas acceptiones, eo quod condiciones debitae naturae secundum se sumptae sunt praedicata essentialia: homo enim secundum se non est nisi animal rationale; condiciones vero debitae naturae reliquis duobus modis sunt praedicata denominativa: homo enim non est res illa, quae convenit ei ex esse in singularibus, sed ab ea denominatur: non enim homo est albedo quae convenit ei ex hoc quod est in Sorte, sed ab ea denominatur albus. Similiter homo non est res illa quae convenit ei ex esse in intellectu, puta relatio universalitatis aut speciei, sed denominatur ab ea universalis et species. Et licet haec duo ultima membra in hoc conveniant, quod attenduntur penes praedicata denominativa: differunt tamen quia praedicata denominativa, quae conveniunt naturae secundum esse in singularibus, aliquid ponunt reale supra ipsam, sicut album addit supra hominem naturam albedinis quae est ens reale: praedicata vero denominativa, quae conveniunt ei secundum esse in intellectu, nihil ponunt reale supra naturam ipsam; sed denominationem negativam aut relativam secundum aliquam relationem rationis. Cum enim dico: homo est species, ly species nihil reale addit supra hominem, sed solam relationem rationis qua respicit suum genus: species enim generis est species.

Secundo differunt istius divisionis positae membra in hoc quod natura absolute sumpta nec est una numero, nec plures numero: si enim esset una numero, non posset reperiri in pluribus numero: quod patet esse falsum, eo quod natura humana est in Sorte et Platone. Consequentia probatur sic: natura secundum se est una numero: ergo non potest esse distincta numero; ergo non potest reperiri in pluribus numero: quod erat intentum. Prima consequentia harum ex eo est clara, quia impossibile est alicui convenire oppositum eius quod convenit ei secundum se, sicut impossibile est homini convenire irrationale: distinctio autem numeralis est opposita unitati numerali, et ideo si natura secundum se habet unitatem numeralem, nunquam habere potest distinctionem numeralem. Similiter probatur, quod natura secundum se non sit plures numero: sequeretur enim naturam humanam non esse in Sorte, quia non posset habere unitatem numeralem, ex quo vindicat sibi secundum se distinctionem numeralem. Natura autem secundum esse in singularibus unitatem et distinctionem numeralem sortitur: propterea namque homo est unus numero, quia Sortes est unus numero; et propterea homo est distinctus numero in pluribus, quia Sortes et Plato sunt distincti numero.

Tertio differunt in hoc, quia natura secundum se sumpta nullum esse sibi vindicat, scilicet nec esse in singulari aut singularibus, nec esse in intellectu, nec etiam vindicat sibi non esse in singulari et singularibus, aut non esse in intellectu, quod patet ex eisdem fundamentis. Si enim esse in singulari esset de ratione sua, numquam extra illud inveniretur, cum nihil inveniatur extra id quod est de eius ratione; similiter si esse in singularibus esset de eius ratione, non posset in uno inveniri, quia in uno tali exsistens non est in pluribus: similiter si esse in intellectu esset de ratione eius, numquam posset extra intellectum reperiri; eodem modo si non esse in singularibus aut singulari esset de eius ratione, numquam posset habere esse in aliquo singulari; et si non esse in intellectu esset de eius ratione, numquam posset habere esse in intellectu ex illo fundamento. Nulli potest convenire oppositum, quod est de ratione sui: unde natura absolute sumpta ab omni esse et non esse abstrahit sine praecisione, idest nec includit nec excludit, aliquod huiusmodi esse vel non esse. Natura autem tam secundo, quam tertio modo accepta, alterum horum esse includit, et alterum excludit, ut de se patet: homo enim secundum quod est in singularibus, non est in intellectu, et e contra, secundum quod est in intellectu, non est in singularibus.

Quarto differunt: quia natura per modum totius significata secundum se sumpta est ea quae praedicatur de individuis, cum dicitur, Sortes est homo. Natura autem sumpta tam prout est in singularibus quam prout in intellectu non praedicatur de individuis. Quod declaratur sic: id praedicatur de individuis quod attribuitur iis in propositione; sed natura absolute accepta et non secundum esse in singularibus neque secundum esse in intellectu attribuitur individuis in propositione; ergo natura absolute sumpta et non secundum esse in singulari vel intellectu praedicatur de individuis. Maior est nota ex terminis. Minor declaratur exemplariter; cum dico, Sortes est homo, sensus propositionis est, Sortes est animal rationale: ita quod in ista propositione nihil attribuitur Sorti nisi esse animal rationale, quae sunt conditiones naturae humanae absolute acceptae, ut patet: non enim cum dico, Sortes est homo, attribueo Sorti aliquod debitum naturae humanae ex esse in singularibus, aut ex esse in intellectu: neque attribuo Sorti habere naturam humanam cum aliquo addito; sed tantum attribuo Sorti habere naturam humanam, seu esse animal rationale, quae sunt, ut dictum est, conditiones naturae humanae secundum se acceptae. Natura igitur primo modo sumpta est, quae praedicatur de individuis, et non natura secundo et tertio modo.

In hoc loco antequam ulterius procedatur, dubia quaedam examinanda sunt. Circa praedicta dubium est. Primo circa primam differentiam assignatam in eo quod dictum est, quod naturae secundum se sumptae non insunt nisi praedicata quidditativa; hoc enim patitur difficultatem tum propter transcendentia, tum propter quaedam praedicata negativa. Si enim transcendentia, quae sunt ens, res, unum, aliquid, verum, et bonum, convenire asserantur naturae absolute sumptae, erunt praedicata quidditativa, et sic ponentur in definitione: nulla enim definitio est completa, nisi omnia praedicata quidditativa includat: transcendentia autem in definitione poni omnes negant.

Confirmatur consequentia ex dictis S. Thomae in littera, ubi habetur quod quae insunt naturae absolute sunt de definitione illius: si autem transcendentia dicantur non convenire naturae absolute, tunc homo secundum se sumptus non est aliquid, nec res, nec unum quid: quod omnino negatur.

De praedicatis vero negativis occurrit difficultas talis: quia negationes naturarum disparatarum si conveniunt naturae absolutae, erunt praedicata quidditativa: et sic negatio erit de definitione substantiae. Si autem conveniunt naturae secundum esse in singularibus vel in intellectu, tunc accipiendo hominem absolute, ista erit falsa, Homo non est leo: quod videtur irrationabile.

Ad horum dissolutionem considerandum est primo, quomodo transcendentia se habeant ad naturas rerum supra quas cadunt; ut autem supra in quaestione de significatione entis tactum fuit, nullum transcendentium importat alium gradum, seu aliam naturam a gradibus seu naturis eorum, quibus apponuntur. Cum enim dico, ens, homo, unus homo, res homo, verus homo, bonus homo, aliquid homo, nullum alium gradum ab humanitate significo, sed ipsam humanitatem diversis modis: ly enim ens, significat humanitatem, prout habet esse: ly unus, illam prout non est divisa formaliter: ly res, illam prout ratitudinem habet, utpote non ex intellectu fabricata: ly bonum, ipsam prout perfectiva est appetitus: ly verum, ipsam ut perfectiva est intellectus: ly aliquid, ipsam ut aliud quid est ab aliis. Simili modo est dicendum accepto quocumque gradu generico, ut faciliter exemplo manifestari potest.

Considerandum est secundo, quod cum primum inter transcendentia sit ens (eo quod eius ratio caeterorum rationes praevenit) et omnia convertantur cum ente tanquam eius passiones, cum declaratum fuerit quomodo ens conveniat naturis rerum, planum erit de caeteris. Scotus ergo I Sent. dist. III, quaest. III, opinatur ens esse univocum et praedicari, inquit, de omnibus inferioribus exceptis ultimis differentiis. Et primum quidem horum tanquam per se notum supponens, secundi duplicem rationem reddit.

Primo, quia si differentiae includant ens univoce dictum de eis, et non sunt omnino idem: oportet quod sint diversa aliquid idem entia: et consequenter sequitur, quod differentiae ultimae sint proprie differentes, et sic habent alias differentias, et non sunt ultimae.

Secundo, quia sicut ens compositum in re est compositum ex actu et potentia: ita conceptus compositus per se unus est compositus ex conceptu actuali et potentiali determinabili et determinante. Sicut ergo resolutio compositi in re stat ad simpliciter simplicia, scilicet actum ultimum et potentiam ultimam, ita quod actus nihil potentiae, et potentia nihil actus includat: ita resolutio conceptus debet stare ad conceptus simpliciter simplices actualem et potentiam determinabilem tantum, ita quod nihil determinantis includat, et determinantem tantum, quod nihil determinabilis includat: tales sunt conceptus entis et ultimae differentiae; ergo ultima differentia non includit formaliter ens.

Contra primum arguitur: quia sequeretur, quod ens poneretur in definitione, contra Arist. VIII Metaph. text. XVI.

Praeterea sequitur, quod esset nugatio in definitione, ut supra in quaestione de univocatione entis deduximus.

Contra secundum dictum arguo sic: omne id de quo formaliter sumpto praedicantur in secundo modo passiones entis, includit in se formaliter ens: sed de ultima differentia formaliter sumpta praedicantur in secundo modo passiones entis; ergo ultima differentia includit in se formaliter ens. Minor patet, quia ultima differentia est per se una et intelligibilis. Maior probatur sic: omne formaliter includens medium proprium a priori, per quod demonstrantur passiones entis, includit in se formaliter ens: patet ista, quia entis conceptus est illud medium. Sed omne id, de quo formaliter sumpto praedicantur in secundo modo passiones entis, includit in se formaliter medium, per quod tales passiones de eo sunt demonstrabiles: ergo omne tale includit formaliter ens. Patet ista minor, quia implicat oppositum. Si enim A formaliter non includit proprium medium concludendi B, quomodo de A formaliter sumpto erit a priori demonstrabile B?

Secundo arguo, et in idem redit: omnis passio conveniens pluribus formaliter sumptis, convenit eis ratione alicuius communis in eis formaliter inclusi, cui illa passio primo convenit: sed unitas vel intelligibilitas est passio conveniens omnibus ultimis differentiis formaliter sumptis; ergo convenit eis ratione alicuius communis formaliter inclusi in eis, cui primo convenit: tale autem est ens; ergo omnes differentiae ultimae includunt ens. Minor est per se nota. Maior est Arist. I Posteriorum. Nec potest dici ad maiorem, quod sufficit subiectum denominative includi in eis quibus formaliter sumptis convenit passio illius subiecti. Quia cum tota ratio quare passio alicuius insit alteri, sit participatio illius subiecti primi: si alicui formaliter sumpto inest passio, eidem formaliter sumpto inest et subiectum: et si formaliter sumptum subiecti expers est, quomodo formaliter sumptum illius passionem habere potest? Ut arguatur sic: id quod formaliter sumptum a se subiectum excludit, etiam a se passionem excludit: sed ultimae differentiae formaliter sumptae non excludunt a se passiones entis in secundo modo; ergo nec excludunt ens in primo modo. Nec patiantur aures tuae audire responsionem Francisci de Mayronis dicentis, regulam adductam posterioristicam Aristotelis non tenere in transcendentibus. Voluntaria enim et destructiva totius metaphysicae glossa est.

Ad rationes autem Scoti dicitur, quod cum tam prima, quam secunda supponant ens habere conceptum obiectivum unum simpliciter, nihil concludit. Dicitur secundo ad secundam, quod argumentum a simili claudicat: licet enim sit similitudo quoad aliquid inter compositum naturale et intellectuale; dissimilitudo tamen est magna in proposito, quia partes compositi naturalis mutuo se excludunt, quia quaedam res speciales sunt; partes autem compositi intellectualis non possunt mutuo se excludere, quia altera (puta ens) est adeo universalis, ut nihil possit eam subterfugere.

Avicenna autem Alpharabius et Algazel, ut testatur Albertus in Postpraedicamentis, cap. IX, opinantur quod ens non conveniat naturae absolute sumptae. Unde dicunt hanc consequentiam non valere, Homo est substantia: ergo homo est ens; eo quod ens significat aliquid additum essentiae rei, quod non est de eius ratione; quod expresse etiam de Avicenna refert Commentator IV Metaph. comment. III, et X Metaph. comm. VIII.

S. Thomas autem cuius est opus, quod exponendum suscipimus super IV Metaph. lect. II super textu III et lect. II supra text. VIII, expresse in hoc reprehendit Avicennam; unde sententia eius non est censenda eadem opinioni Avicennae, licet difficile sit videre in quo differat ab ea, cum ipse teneat nullum aliud a Deo esse ens per suam essentiam, sed per aliquid additum suae essentiae: et expresse dicat in quolibeto secundo, quaestione secunda, articulo primo, ens non esse praedicatum essentiale: et in I contra Gent. cap. XXVI, dicat ens non cadere in conceptu substantiae, quod est genus generalissimum.

Propter quod a quibusdam dicitur, quod ens dupliciter sumitur, scilicet nominaliter et participialiter. Et quod ens nominaliter quidditative et intrinsece de omnibus praedicatur: sic enim unumquodque est ens per essentiam suam. Ens vero participialiter, cum idem sonet quod exsistens, non est praedicatum quidditativum: sic enim nihil aliud a Deo est ens per essentiam suam: unde secundum istos ens nominaliter convenit naturae absolute, non autem ens participialiter. Addunt quoque quod ens nominaliter est divisum in decem praedicamenta, et est transcendens conversum cum aliis, proprie loquendo, non ens secundo modo: et ideo reprehensibilis erat Avicenna qui hanc distinctionem praetermisit.

Mihi autem aliter dicendum occurrit: dico enim quod ens participialiter est id quod est transcendens, divisum in decem praedicamenta. Quod ex eo patere potest, quod S. Thomas, I parte, quaest. V et VI, et in quaestionibus de veritate, quaestione vigesima prima, ostendit bonum, quod etiam dividitur in decem praedicamenta (ut dicitur I Ethicorum) converti cum ente participialiter non nominaliter, ut clare patet ex duobus.

Primo, ex eo quod dicit, quod cum bonum et ens convertantur, sicut res est ens, ita bona: sed non est ens per essentiam suam; ergo nec bona. In quo processu, ut fallacia aequivocationis vitetur, non nisi de ente participialiter est sermo. Secundo, ex eo quod dicit, id, quo res formaliter est bona, non esse ens: quod dictum de ente nominaliter falsum est: quia esse actualis exsistentiae, quo res est ens et bona, est ens participialiter. Ens igitur quod convertitur cum bono, quod est transcendens, divisum in decem praedicamenta, est ens participialiter.

Sed in Entis nomine duo aspici possunt, scilicet id a quo nomen Entis sumitur, scilicet ipsum esse, quo res est; et id ad quod nomen Entis impositum est, scilicet id quod est. Supra enim, in principio operis, dictum est ens significare id quod est in quolibet praedicamento; et in hoc differre ab essentia, quae significat id quo res in praedicamento reponitur. Unde I Physicorum, textu XIII, Aristot. loco ly ens, ponit ly quod est. Avicenna ergo attendens ad id quo res est, unde nomen entis sumptum est, dixit simpliciter, ens esse praedicatum extra essentiam rei. S. Thomas vero intuens id quod est, ad quod nomen Entis impositum est, Avicennae non adhaesit. Namque ipsum quod est, non praedicat aliquid extra essentiam rei. Insuper advertens, quod ipsum quo res est, scilicet actualis exsistentia, non est extraneae naturae ab ipso quod est, sed per principia propria ipsius quod est constituitur, inter praedicata accidentalia, ens annumerare noluit: hoc enim non potest asseri de quocumque alio extra essentiam rei. Nihil enim extra essentiam rei per propria principia ipsius rei constituitur, nisi rei exsistentia. Quodcumque enim aliud per principia propria alterius generis constituitur, scilicet genus proprium, et differentiam propriam, et universaliter propria illius praedicamenti principia.

Ipsum autem exsistere, non nisi per genus et differentiam et principia ipsius quod est constituitur. Et haec est ratio, qua S. Thomas arguit Avicennam IV Metaph. ubi supra; unde ens praedicatum de aliquo, puta homine, cum non trahat hominem extra proprium genus et propriam differentiam, nec ratione ipsius quod est, nec ratione ipsius quo est, substantiale praedicatum esse relinquitur cum Aristotele et Commentatore, ubi supra, licet non sit omnino eodem modo substantiale, quo praedicata illa, quae in definitione cadunt. His praelibatis, ad dubium dico quod transcendentia non sunt praedicata propria naturae secundum suam absolutam considerationem, neque secundum esse in singularibus, neque secundum esse in intellectu: sed sunt praedicata communia naturae quomodolibet acceptae, convenientia non solum concomitative, sed et causaliter. Et de natura quidem tam secundo quam tertio modo accepta, patet: ex hoc enim quod homo in singularibus invenitur, entis, unius, rei, et reliquorum rationem habet. Similiter ex hoc quod habet esse in intellectu ens est aliquo modo indivisum, etc.; debetur enim sic sibi aliquod esse, licet rationis. De natura autem primo modo sumpta, ex dictis patere potest, et ex eo quod in quocumque invenitur posterius transcendens, invenitur et prius. Manifestum est autem de posterioribus transcendentibus, quae sunt unum, res, aliquid, etc., quod conveniunt naturae absolute. Unde de homine, absolute loquendo, ista est vera, Homo est ens. Unde et S. Thomas dicit super X Metaph. ubi supra, quod ens praedicat naturas decem generum, secundum quod sunt actu vel potentia, et non tantum secundum quod sunt actu.

Ad rationem in dubio tactam, qua dicebatur: si sic, ergo transcendentia essent ponenda in definitione, dicitur primo, quod non oportet omnia praedicata essentialia poni in definitione, sed ea tantum quae explicant alium gradum essentialem definiti; qualia non sunt transcendentia, de quibus dictum est quod eumdem gradum praedicant quem genus vel differentia importat. Unde VIII Metaph. comm. XIX dicit Arist. quod ideo nec ens ponitur in definitionibus, nec unum: quia ens statim est unumquodque: definitio enim completa tunc est, cum omnes rei gradus explicantur a prima potentia usque ad ultimum actum intrinsecum, quod sine transcendentibus, quae nullum gradum addunt, fit. Dicitur secundo de ente, quod quia ens importat aliquo modo ipsum esse, quod pertinet ad quaestionem, an est, et non ad quaestionem, quid est: ideo a praedicatis quidditativis aliqualiter declinat.

Ad dictum S. Thomae dicitur, quod transcendentia duo habent, et quod in nulla definitione ponatur ratio dicta et quod in quolibet conceptu includantur, ut dicitur de ente, III Metaph. text. X, quod secundum id dictum arbitror, quia transcendentia quemlibet gradum comitantur; et ideo conceptui nulli desunt. Et sic dico, quod ea quae naturae absolute conveniunt, in cuius ratione cadunt, conveniunt rei in eo quod talis; homo enim in eo quod homo, est ens, res, aliquid, etc. Ex his, diligens lector, habes unde diversa dicta S. Thomae sane intelligere debeas.

Quoad praedicata negativa vero dicitur breviter, quod negationes illae possunt dupliciter accipi, formaliter scilicet et fundamentaliter. Si formaliter, falsum est quod conveniant naturae absolute: per opus enim intellectus attribuuntur ei, cum negationes entia rationis sint. Si fundamentaliter, cum negatio super affirmatione fundetur, conceditur esse praedicata quidditativa, sed sic sumptae nihil aliud sunt quam genus et differentia propria. Fundamentum enim negationum naturarum disparatarum de homine nihil aliud est quam natura hominis: ex hoc namque quod homo est animal rationale, non est leo neque bos, etc.

Utrum natura absolute sumpta unitatem vel pluralitatem habeat.

Dubium secundo est circa dictum S. Thomae in littera in assignatione secundae differentiae, quo dicitur, quod natura absolute sumpta nec unitatem nec pluralitatem habet.

Videtur enim hoc esse impossibile, cum id, quod unum non est, definibile non sit, ut dicitur VII Metaph. text. XII, imo non intelligibile, ut habetur VI Metaph. comm. X. Et si unitatem naturae absolute habere concedatur, qualis sit illa unitas, non est facile assignare: cum non numeralis sit, ut declaratum est, nec specifica, nec generica, cum hae ex intellectu fiant, nec analogica, ut de se patet, homo enim non est unum analogice. Nec etiam facile quisquam dicet, an unitas illa sit realis an non.

Ad evidentiam huius dubitationis quinque facienda sunt. Primo videndum est quid sit unitas quaelibet. Secundo, unde habeat unitas realitatem. Tertio, quomodo unitas quaelibet sit extra animam. Quarto, respondendum est dubitationi motae. Quinto, quaedam obiectiones excludendae sunt.

Quoad primum sciendum est, quod, cum unum nihil addat supra ens, nisi privationem divisionis: ita quod unum nihil aliud est, quam ens indivisum, ut dicitur IV Metaph. text. III. Unitas quaelibet nihil aliud est, quam rei indivisio. Et quia quaelibet privatio per suum habitum cognoscitur, ideo unitas quae indivisionem sonat, ex natura divisionis, quam privat, cognosci debet, et secundum divisionis multiplicitatem, unitatis multiplicitatem accipere oportet.

Considerandum est igitur quod divisio est duplex, quaedam est materialis per principia individuationis causata, quaedam est formalis, quae per essentialia fit. Et haec habet latitudinem, quia quaedam est per essentialia principia propria, quaedam vero per principia essentialia communia: et hoc iterum habet latitudinem, secundum quod principia essentialia communia sunt magis et minus communia; verbi gratia, inter Sortem et Platonem est divisio numeralis et non formalis, quia non causatur distinctio eorum ex essentialibus, sed individualibus principiis. Inter Sortem vero et hunc leonem, dato quod leo et homo essent sub eodem genere primo, est divisio formalis per essentialia principia propria, ultimas scilicet differentias tantum. Inter Sortem vero et hanc plantam est maior divisio formalis per principia scilicet essentialia communia Sorti, et multis aliis speciebus, scilicet sensibile et insensibile. Inter Sortem vero et hunc lapidem est divisio formalis adhuc maior per communiora principia, scilicet per animatum et inanimatum. Et sic semper ascendendo intenditur divisio formalis: adeo quod inter Sortem et hanc albedinem est maxima divisio formalis, utpote per propria et communissima principia essentialia, scilicet substantivum et dispositivum modos entis praedicamentorum constitutivos.

Similiter per omnia de unitate dicendum est. Unitas enim est duplex. Quaedam numeralis, et quaedam formalis. Unitas numeralis attenditur penes privationem divisionis numeralis. Unitas autem formalis attenditur penes privationem divisionis formalis, et haec habet latitudinem. Quaedam enim privat divisione formali omnino causabili per principia propria et communia: et haec est unitas formalis simpliciter. Quaedam vero privat divisione formali non simpliciter, sed taliter, causabili scilicet per principia communia: et haec est unitas formalis secundum quid, et habet latitudinem secundum quod divisio privata causabilis est a magis et minus communibus principiis essentialibus; verbi gratia, Sortes est unus numero, quia non est per materiales differentias in se distinctus. Homo est simpliciter unus formaliter, quia non compatitur secum divisionem formalem quamcumque. Animal vero est unum formaliter, inquantum non compatitur secum divisionem per sensibile et insensibile: non tamen habet unitatem simpliciter, quia compatitur secum divisionem per rationale et irrationale. Corpus vero est minus unum formaliter: est enim unum, quia non est in se divisum per corporeum et incorporeum. Est autem minus unum, quia compatitur secum divisionem formalem maiorem, scilicet per animatum et inanimatum. Ens autem est minime unum, unum quidem est pro quanto non est in se divisum proportionaliter, minime vero pro quanto tantam diversitatem formalem cum sua unitate compatitur. Ex his patet primum, quid scilicet sit unitas quaelibet: quia scilicet unitas est indivisio, et talis unitas est talis indivisio, id est divisionis privatio: ita quod nihil aliud est dicere, Sortes est unus numero, idest Sortes est ens carens divisione numerali, Homo est unus formaliter, idest homo est ens carens divisione formaliter. Haec de primo.

Quoad secundum est sciendum quod ens reale dupliciter accipitur: uno modo ut distinguitur contra ens ab intellectu fabricatum; alio modo ut distinguitur contra non exsistens actu. Primo modo omnis res praedicamentalis est ens reale sive sit, sive non. Secundo modo id tantum quod realiter exsistit extra causas suas, est ens reale. Et quia hoc proprie est ens reale apud S. Thomam dicentem in quaestionibus de Potentia Dei, quaest. III, art. 5 ad 2, quod res, antequam exsistat, est nihil, et est sententia haec conformis Aristoteli in Praedicamentis dicenti quod, destructis primis substantiis, impossibile est aliquid remanere: ideo unitas sicut et caetera realitatem habet, proprie loquendo, pro quanto ipsa exsistit actu extra animam et causas suas.

Quoad tertium propono tres propositiones. Prima est: quaelibet unitas supradicta, tam scilicet numeralis quam formalis exsistit extra animam. Secunda est: nulla unitas communis extra animam pluribus suppositaliter distinctis exsistit in rerum natura. Tertia est: omnis unitas formalis exsistens extra animam multiplicatur realiter ad multiplicationem ipsarum rerum. Prima propositio est adeo manifesta, quod nullus sanae mentis potest eam negare. In Sorte enim praeter omnem intellectus operationem apparet utraque unitas. Caret enim in seipso divisione numerali et formali causabili per principia propria et communia, et sic indivisionem numeralem et formalem habet. Unde in Sorte non est sola unitas numeralis, sed formalis multiplex secundum multitudinem praedicatorum quidditativorum; et sicut non sola individualitas Sortis est extra animam, sed quodlibet eius praedicatum quidditativum, ita non sola unitas numeralis, sed quaelibet eius unitas formalis extra animam dicenda est esse.

Ad intelligentiam vero secundae est notandum, quod res potest intelligi communis extra animam dupliciter: uno modo positive; alio modo negative. Illa res est communis positive, quae indivisa manens in pluribus suppositaliter distinctis invenitur. Illa vero est communis negative, quae nulli supposito est propria. Primo modo rem communem nullam recte asserentem dari extra animam nisi essentiam divinam secundum fidem christianam. Secundo modo videtur a quibusdam poni res extra animam communis, de quibus sermo erit infra; et quia hoc alienum a veritate mihi videtur, ideo de tali communitate intelligendo secundam propositionem probo dupliciter.

Primo sic: nulla res exigens quidditatem solitarie inveniri extra animam exsistit in rerum natura: sed unitas communis extra animam, negative pluribus suppositaliter distinctis est res exigens quidditatem solitarie inveniri extra animam; ergo nulla unitas communis extra animam pluribus suppositaliter distinctis exsistit in rerum natura. Maior sic probatur: nullum exigens ad suum exsistere aliquod impossibile invenitur: sed quidditatem extra animam solitarie inveniri est impossibile; oportet enim ipsam esse in aliquo supposito; ergo id, quod exigit ipsam solitarie inveniri, nunquam exsistit in rerum natura. Minor autem probabitur sic: id, quod exigit quidditatem non propriam alicui supposito extra animam, exigit ipsam solitarie exsistentem. Sed unitas communis extra animam pluribus suppositaliter distinctis exigit quidditatem non propriam alicui supposito; ergo unitas communis extra animam pluribus suppositaliter distinctis exigit quidditatem solitarie inveniri in rerum natura. Huius praeallegatae praemissae notae sunt ex terminis. Maior quidem; quia quidditas non proprie alicui supposito, necessario est solitarie: si enim non est solitarie, est in aliquo supposito: et si est in aliquo supposito, est propria illi. Minor vero patet, quia commune et proprium sunt opposita: commune enim includit negationem proprii, et e converso. Statim enim ut res appropriata est alicui, communis negative esse desinit, eo quod negatione appropriationis caret: et statim ut communis negativa est, appropriata alicui non est, eo quod negationem appropriationis habet. Oppositum ergo praedicati infert oppositum subiecti in utraque praemissa.

Praeterea, secundo probo sic: omnis res exsistens in rerum natura est res particularis: nulla unitas communis extra animam pluribus suppositaliter distinctis est res particularis; ergo nulla talis unitas est in rerum natura. Maior est nota ex communi Peripateticorum sententia. Minor probatur sic: omnis res particularis est alicui uni supposito propria, aliter non esset particularis: nulla unitas communis pluribus suppositaliter distinctis est alicui uni supposito propria, hoc patet ex terminis; ergo nulla talis unitas est particularis.

Tertia propositio probatur sic: quotiescumque aliqua duo sunt convertibiliter idem realiter, multiplicato realiter uno, multiplicatur et reliquum; sed res una et unum sunt convertibiliter idem realiter; ergo multiplicata realiter re multiplicabitur realiter et eius unitas. Sed pluralitas numeralis est realis; ergo multiplicata re numeraliter plurificabitur et eius unitas. Unde in Sorte et Platone sicut sunt duae corporeitates, animalitates, et humanitates: ita sunt duae unitates formales sequentes corporeitates, et duae sequentes animalitates, et duae sequentes humanitates. Oportet enim secundum numerum praedicatorum essentialium esse numerum unitatum formalium in quolibet individuo. Sicut enim quodlibet praedicatum quidditativum dat aliquod esse: ita dare oportet aliquam unitatem; unum enim et ens idem sunt, ut dicitur IV Metaph. text. III.

Ex his patet tertium, quomodo scilicet unitates habeant esse extra animam: quia sunt non communes, sed particulatae et multiplicatae numeraliter iuxta numerum individuorum, quorum sunt.

Quoad quartum dico, quod natura absolute sumpta habet unitatem quamdam: ut efficaciter concludit ratio adducta, quae est S. Thomae in tractatu de natura generis, cap. VII.

Et quando quaeritur, aut illa unitas est numeralis aut specifica, dico quod est unitas formalis, quae alia est a numerali: sicut divisio formalis alia est a materiali. Nec illa unitas formalis est specifica aut generica formaliter: sed est fundamentum unitatis specificae et unitatis genericae. Hae enim unitates formaliter ab intellectu fiunt: illa vero omnem actum intellectus praevenit. Quod autem in littera dicitur, quod natura absolute sumpta nec est una nec est plures, intelligendum est de unitate et pluralitate numerali.

Ad id vero quod dubitationi additur, an ista unitas sit realis, aut non, dico quod secundum se est realis primo illorum modorum, quos supra posuimus, accipiendo ens reale sicut et natura ipsa absolute sumpta: et sicut natura secundum esse in singularibus est ens reale secundo modo, ita unitas illa, quae semper naturam comitatur in particularibus, posita est realis vere et proprie. Idem enim est iudicium de natura et eius unitate. Haec de quarto.

Quoad quintum duo dubia propria occurrunt. Primum est circa secundam propositionem, in qua dictum est quod nulla est unitas communis extra animam.

Secundum est circa id quod nunc dictum est, qua scilicet alietate sit alia unitas formalis a numerali in Sorte.

Contra primum enim instatur sic. Quaecumque suppositaliter distincta sunt unum formaliter extra animam, habent aliquam unitatem communem eis extra animam: Sortes et Plato sunt unum formaliter extra animam; ergo Sortes et Plato habent aliquam unitatem sibi communem extra animam. Maior ex eo videtur manifesta, quod si aliqua suppositaliter distincta, sunt unum, in eo quo sunt unum non distinguuntur: et sic illud unum est commune utrique extra animam, ex quo sic sunt unum.

Praeterea, humanitas quae est in Sorte, quantum est ex se, non est determinata ad Sortem vel Platonem: ergo unitas formalis humanitatis, quae est in Sorte, quantum est ex se, est communis negative Sorti et Platoni. Consequentia est nota, quia etiam unitas formalis non est determinata quantum est ex se ad Sortem et Platonem. Antecedens de se est manifestum: datur ergo extra animam aliqua unitas communis negative pluribus suppositaliter distinctis.

Circa secundum dubium videtur quod inter unitatem formalem et unitatem numeralem in Sorte exsistentem sit alietas realis: quia quarumcumque privationum habitus distinguuntur realiter, ipsae quoque distinguuntur realiter, sicut quia visus et auditus distinguuntur realiter, caecitas etiam et surditas realiter differunt: sed unitatis formalis et numeralis habitus distinguuntur realiter; ergo, etc. Patet ista: quia divisio formalis et divisio numeralis adeo distinguuntur, quod in rebus separatis a materia formalis sine numerali inveniatur, et in istis inferioribus individua eiusdem speciei numeralem divisionem absque formali habeant.

Ad opposita vero respicienti apparebit, quod sit alietas rationis tantum, quia sicut se habet natura formalis ad naturam individualem, ita unitas formalis ad unitatem numeralem: sed natura formaliter sumpta est eadem naturae numeraliter sumptae, et non nisi ratione ab ea distinguitur; ergo unitas formalis est eadem realiter unitati numerali, et non nisi ratione ab illa est alia.

Pro dissolutione primi dubii nota, quod aliqua duo suppositaliter distincta esse unum formaliter contingit dupliciter. Uno modo per hoc, quod illa duo adunentur in aliquo extra animam communi utrique, indiviso in utroque illorum. Alio modo per hoc, quod illa duo habent mutuam negationem inter se divisionis formalis. Exemplum primi non invenio in rerum natura, nisi (ut dictum est) secundum fidem christianam in Trinitate. Exemplum secundi invenitur in omnibus individuis eiusdem speciei. Sortes enim, nullo intellectu considerante, habet hanc negationem, scilicet quod non est divisus a Platone formaliter, et Plato similiter non est divisus a Sorte formaliter. Et quia ad eos esse unum formaliter, nihil aliud requiritur quam esse indistinctos formaliter, ideo simpliciter verum est Sortem et Platonem esse unum formaliter extra animam. Committitur ergo fallacia consequentis in argumento a superiori ad suum inferius affirmative; esse enim unum formaliter est superius ad habentia aliquod commune indivisum in eis extra animam, et ad habentia duas naturas cum mutua negatione divisionis formalis.

Non enim est imaginandum Sortem et Platonem esse unum formaliter, quia conveniunt in aliquo in quo non distinguuntur extra animam, sed ideo quia uterque negatione divisionis formalis ab altero gaudet. Unum enim formaliter nihil aliud est quam non divisum formaliter. Et quod dicimus de unitate formali simpliciter inter Sortem et Platonem, intellige de unitate formali secundum quid inter Sortem et hunc leonem, et hunc lapidem, et hanc intelligentiam, etc. Sicut enim quia Sortes et Plato habent duas naturas, inter quas non cadit divisio formalis, ideo sint indistincti formaliter simpliciter extra animam: ita quia inter Sortis et huius leonis naturas non cadit divisio formalis talis qualis nata est causari per sensibile et insensibile, ideo Sortes et hic leo sunt indistincti formaliter secundum quid. Ita etiam quia inter Sortem et hunc lapidem non est divisio formalis per corporeum et incorporeum, ideo Sortes et hic lapis sunt indistincti formaliter secundum quid; ita quoque quia inter Sortem et Gabrielem non est divisio formalis, qualis nata est causari per modos entis, scilicet per se et in alio, ideo Sortes et Gabriel sunt indistincti formaliter secundum quid, et consequenter sunt unum formaliter absque omni opere intellectus: iam enim pluries dictum est, unum idem sonare quod ens indivisum.

Ad secundum dico, quod aliud est dicere: natura humana exsistens extra animam secundum se est communis pluribus negative, seu indifferens negative; et aliud est dicere: natura humana exsistens extra animam est communis pluribus seu indifferens negative; prima enim est vera, secunda vero est falsa. Et veritas primae patet ex supradictis, ubi diximus quod natura quae est extra animam, puta natura Sortis, secundum se, idest solitarie sumpta, non est determinata neque appropriata alicui, et consequenter est indifferens seu communis negative. Falsitas autem secundae patet ex eo quod omnis propositio est simpliciter falsa, in qua praedicatum repugnet subiecto ratione conditionis explicite importatae in illo; sicut ista est simpliciter falsa: ignis non approximatus combustibili comburit, quia comburere repugnat igni non approximato passo. Sed illa propositio secunda, scilicet natura exsistens extra animam est communis pluribus negative, est huiusmodi: ergo ista est falsa.

Ad evidentiam minoris scito, quod cum dico, Natura secundum se, seu natura absolute, dico duo, scilicet naturam et solitudinem, ut eius conditionem. Similiter cum dico, Natura exsistens extra animam, dico duo, scilicet naturam et particularem exsistentiam sibi coniunctam, ut eius conditionem. Unde aliquid convenit sive repugnat naturae absolute ratione naturae, et aliquid ratione solitudinis. Similiter aliquid convenit sive repugnat naturae exsistenti extra ratione naturae, et aliquid ratione associationis eius ad particulare. Cum igitur communitas negative, quae est praedicatum in propositione nostra, non conveniat naturae absolute ratione sui, scilicet naturae, quia non est eius praedicatum quidditativum, sed conveniat ei ratione explicitae conditionis per ly secundum se, seu ly absolute, quae est solitudo; ex hoc enim natura est communis negative, quia solitarie accipitur absque determinatione ad hoc vel illud, oportet quod repugnet naturae sub opposita conditione sumptae ratione illius oppositae conditionis. Explicat autem conditionem oppositam solitudini natura exsistens extra: eo quod explicat coniunctionem eius ad particularem exsistentiam, quae solitudinem illius tollit. Et ideo communitas negative repugnat naturae exsistenti extra, non ratione naturae, sed ratione conditionis explicitae per ly exsistenti extra animam: et consequenter propositio illa, in qua subiectum erat natura exsistens, et praedicatum erat communitas negative, est simpliciter falsa. Statim enim ut natura perdit solitudinem, communitatem quoque perdit. Amittit autem solitudinem, quam primum in alio est.

Unde apparet responsio ad argumentum, quod licet tam natura, quam unitas formalis, quantum est ex se, idest solitarie, sit communis negative: ipsa tamen exsistens extra, non est communis; sicut ipsa, quantum est ex se, non est cum alio; ipsa tamen exsistens extra necessario est cum alio; et sic non licet inferre: ipsa quantum est ex se non est cum alio; ergo ipsa exsistens extra non est cum alio; ita non licet inferre: ipsa quantum est ex se, est communis negative, ergo ipsa exsistens extra est communis negative. Utrobique enim idem peccatum accidit, et est secundum fallaciam accidentis.

Et si hoc intuitus fueris, videbis in quo differt positio Scoti in II Sent. dist. III, quaest. I, a positione nostra, et unde in talem opinionem incidit. Dicit enim ipse naturam specificam, puta humanitatem, ratione sui sequi haec duo, scilicet unitatem formalem et communitatem negativam seu indifferentiam ad plura numero. Dicit namque in fine illius quaestionis, quod non oportet quaerere causam quare natura sit communis, quia natura ipsa est causa sufficiens suae communitatis; sed bene oportet quaerere causam quare sit singularis, quia non ex se est singularis: et ideo sicut extra animam invenitur natura una formaliter, ita invenitur natura communis pluribus.

Nos autem in primo non dissentimus, sed in secundo. Dicimus enim naturam ratione sui sequi unitatem formalem; sed communitatem negativam fatemur non sequi eam ratione sui, sed ratione solitudinis suae; sicut singularitatem sequi eam diximus ratione associationis eius ad exsistentiam. Et quia conditio solitudinis non convenit naturae ratione sui, nec ratione ipsius esse quod habet extra animam, sed ratione intellectus, qui natus est adunata dividere: ideo ante omnem actum intellectus nulla communitas in natura invenitur. Et sicut quaerenda est causa unde habeat natura esse solitarium et esse extra, quia de se neutrum habet, ita quaerenda est causa unde habeat natura communitatem et singularitatem: de se enim neutrum habet.

Causa autem unde falsitas in hac Scotica processit opinione, videtur duplex. Prima est aequivocatio illius termini, ex se, seu, de se. Potest enim utrumque eorum accipi dupliciter. Uno modo positive, et sic dicit aliquam habitudinem causae. Alio modo negative, et sic dicit solitudinem, idest non cum alio; et primo modo intellexit naturam esse communem ex se, ita quod ipsa est sibi sufficiens causa suae communitatis, ut ex verbis eius ibi patet: cum tamen debuisset intelligere secundo modo; natura enim ex se, idest non cum alio, est indifferens et communis; sicut quando dicitur, Natura ex se est sola, ly ex se non dicit aliquam causalitatem, sed tantum negationem coniunctionis cum alio.

Secunda causa est distantia inter propositionem negativam et affirmativam de praedicato infinito, reduplicatione addita. Licet enim ex affirmativa de praedicato infinito sequatur negativa, et e converso, ut dicitur in II Perihermenias, quando non sunt reduplicativae; cum reduplicatione tamen licet ex affirmativa de praedicato infinito sequatur negativa de praedicato finito, non tamen e contra. Hanc enim, Homo in eo quod homo non est albus, non sequitur ista, Homo in eo quod homo est non albus. Si enim homo in eo quod homo esset non albus, numquam homini coniungi posset albedo: quia quod convenit alicui, secundum quod ipsum, convenit ei semper necessario et per se. Apparet autem in hoc defecisse manifeste processum Scoticum: cum enim commune negative idem sonet quod non proprium, argumentatus est sic: natura, puta humanitas, inquantum talis, non est propria alicui; ergo humanitas, inquantum humanitas, est non propria. Ubi expresse patet defectus praedictus.

Et quod sic processerit, patet ex suo processu. Conclusio enim sua est affirmativa de praedicato infinito, cum concludat: ergo natura ex se est communis, id est non propria; Antecedens vero est negativum, scilicet natura non est de se hic, idest propria alicui. Similiter patet ex alio processu, quem ibi inducit, scilicet humanitati Sortis ratione sui non repugnat esse in alio; ergo humanitas Sortis ex se est communis. Ubi aperte patet praedictus defectus. Reduplicationem enim in primo processu sonat ly ex se, seu de se, in secundo ly ratione sui, etc. Et hoc est valde notandum in hac materia, et in materia de universalibus, eo quod hinc omnia pendent. Attentum ergo oportet esse, quod haec propositio, Natura ex se est communis, si debet esse vera, oportet quod tam ly ex se, quam ly communis, teneatur negative secundum viam nostram et veritatem: et tunc idem est ac si dicatur, Natura non cum alio sumpta est non propria alicui; quod patet esse verum. Secundum vero Scotum ly ex se tenetur positive, et male; et sensus est, Natura ratione sui sive inquantum talis, est non propria alicui: quod est manifeste falsum.

Attentior adhuc sis, quod aliud est dicere, Natura, puta humanitas, inquantum huiusmodi, non est propria alicui, et aliud est dicere, Humanitas, inquantum huiusmodi, est non propria, seu communis, quod idem sonat in proposito. Prima enim est vera, quia humanitati in eo quod humanitas non convenit quod sit appropriata alicui.

Secundum vero patet esse falsum ex eadem radice, quia humanitati in eo quod humanitas non convenit quod sit non appropriata alicui. Abstrahit enim ab utroque, scilicet ab esse proprio et ab esse non proprio. Si enim humanitas in eo quod humanitas esset non appropriata, numquam humanitas esset appropriata alicui: quia, ut dictum est ex I Posteriorum, quod convenit alicui secundum quod ipsum praesupponit de omni, necessarium et per se. Quod autem naturae ratione sui non conveniat illa communitas, licet supra indirecte probatum fuerit, ubi duabus rationibus deducta est falsitas istius propositionis: unitas exsistens extra animam est communis pluribus suppositaliter distinctis; ad falsitatem enim huius sequitur falsitas illius: quia quod non convenit rei extra animam, non convenit ei ratione sui.

Directe tamen nunc probo sic: omne quod sequitur aliquam naturam ratione sui, praedicatur simpliciter, idest sine aliqua additione, de supposito illius naturae: sed communitas sequitur naturam humanam per te ratione sui; ergo communitas praedicatur simpliciter, id est sine aliqua additione, de supposito naturae humanae. Processus bonus in tertio primae, conclusio autem est falsa; ergo altera praemissarum. Non maior, ut declarabitur; ergo minor quae est positio tua. Falsitas conclusionis patet, quia ista est simpliciter falsa, Sortes est communis pluribus: et si addatur ly ex se, adhuc est falsum dicere, Sortes ex se est communis pluribus. Veritas maioris declaratur sic: quod sequitur naturam ratione sui aut est passio, aut modus aut praedicabile per se, aut per accidens, aut separabile, aut inseparabile. Modo omnia ista, si comitantur naturam ratione sui, ita se habent quod sicut natura praedicatur essentialiter de individuo, puta homo de Sorte, ita ista praedicantur denominative in suo ordine de ipsomet individuo, ut patet discurrendo.

Et confirmatur hoc quia in proposito nostro naturam humanam sequuntur unitas formalis et communitas ratione sui secundum te. Unde neutrius est alia causa quaerenda nisi natura ipsa; ergo sicut unitas formalis praedicatur simpliciter de Sorte (ista enim est simpliciter vera, Sortes est unus formaliter), ita communitas praedicabitur de Sorte simpliciter dicendo. Sortes est communis. Hoc est falsum; ergo, etc. Quaenam est maior ratio de unitate quam de communitate, et quare eorum quae sequuntur naturam ratione sui, alia praedicentur de individuis, alia non? Non enim erit facile fingere rationes Scoti, quas ibi facit, quia non concludunt communitatem dari extra animam, sed unitatem: ideo superfluum iudicavi adducere. Si quae autem ex eis aut expositis ab eodem in VII Metaph. ad communitatem probandam adducerentur, non erit difficile sumere responsionem ex dictis ad duas illarum hic inductas.

Ad secundi dubii evidentiam sciendum, quod unum, cum dicat ens indivisum, importat aliquid positivum et aliquid privativum. Si loquamur de unitate formali et unitate numerali substantiali, quoad positivum quod important, sic sunt idem realiter, et distinguuntur sola ratione. Sic idem realiter sunt Sortes et homo, et ratione distinguuntur: eo quod eadem res est quae est una formaliter et numeraliter. Si autem loquamur de his unitatibus, quoad privationes divisionum importatas, sic dico quod distinguuntur realiter, dummodo non fiat vis in hoc quod distinctio realis sit passio entis realis; eo quod alia privatio est privatio divisionis formalis, et alia est privatio divisionis numeralis. Sicut alia est divisio formalis, et alia est divisio numeralis. Nec inconvenit in uno esse plures unitates substantiales realiter distinctas, quoad privationes importatas: esset autem impossibile in uno esse plures unitates substantiales realiter distinctas quoad res positivas, quas important. Unde utriusque rationis adductae conclusio concedenda est, diversimode loquendo, nec aliter respondere est opus.

Num natura absolute sumpta sit illa quae praedicatur de individuis.

Dubium est tertio circa assignationem quartae differentiae. Non enim videtur verum, quod natura absolute sit illa quae praedicatur de individuis, quia natura absolute sumpta non est universalis neque communis. In huiusmodi autem propositionibus, Sortes est homo, et Sortes est animal, et similibus, praedicatur universale et superius de particulari et inferiori. Similiter etiam cum quaeritur, an ista praedicatio, Sortes est homo, sit aequalis de aequali, vel superioris de inferiori, non videtur posse responderi, tenendo quod natura absolute praedicatur, cum illa nec aequalis nec superior sit.

Ad hoc dicendum est, quod sicut in natura extra est considerare ipsam rationem agendi, et est considerare conditionem eius sine qua non operatur. Verbi gratia, in colore consideratur natura eius, ex qua est visibilis, et consideratur particularitas, quae est conditio sine qua non est visibilis. Ita in natura praedicabili est considerare duo, scilicet id quod praedicatur et attribuitur subiecto, et conditionem sine qua non attribuitur illi. Sicut in hac propositione, Sortes est homo, id quod attribuitur subiecto est ipsa natura humana, et nihil aliud. Conditio vero, sine qua ly homo non praedicatur de Sorte, est esse universale superius commune, vel aliud huiusmodi. Ut enim infra patebit, et habetur ab Arist. VII Metaph. text. XLVI, nulla res praedicatur, nisi ut habet esse in intellectu, eo quod praedicatio ab intellectu dependet. Unde ad dubium dico, quod natura secundum suam rationem est id quod praedicatur de ipso individuo. Est enim praedicatio rei de re. Superioritas tamen et universalitas et caetera huiusmodi sunt conditiones eius. Et ideo ad interrogationem, an in illis praedicationibus sit praedicatio aequalis vel superioris, dico quod est praedicatio superioris.

Nec obstat quod superioritas non insit naturae absolute quae praedicatur, quoniam non dicit S. Thomas quod naturae absolute, prout abstrahit ab omni esse, conveniat haec conditio, scilicet praedicatio de individuis, sed dicit quod res cui convenit illa conditio est natura absolute, et non aggregatum ex natura et esse in intellectu seu in singulari. Non enim cum dico, Sortes est homo, est sensus, Sortes est homo secundum esse in intellectu, aut in singulari, aut superiori, aut aequali: Sortes est habens humanitatem.

Unde valde attendenda est distinctio inter id quod praedicatur et conditionem praedicati: qua non attenta forte decepti sunt dicentes absolute ex hoc textu haberi, quod ista, Homo est animal, nec est praedicatio superioris, nec inferioris, nec aequalis. Sensus ergo litterae est: natura absolute est, quae praedicatur, idest natura secundum conditiones sibi debitas ratione sui est id quod attribuitur singularibus, et non secundum conditiones sibi debitas ex esse in intellectu vel singulari; cum quo stat, quod esse in intellectu, universalitas et superioritas sint conditiones, sine quibus natura ipsa non praedicatur de singularibus.

Non tamen potest dici quod ratio universalis conveniat naturae sic acceptae, quia de ratione universalis est unitas et communitas. Naturae autem humanae neutrum eorum convenit secundum suam absolutam considerationem. Si enim communitas esset de intellectu hominis, tunc in quocumque inveniretur humanitas, inveniretur communitas, et hoc falsum est: quia in Sorte non invenitur communitas aliqua, sed quidquid est in eo, individuatum est.

Hic iam ponitur quarta conclusio negativa: Essentia substantiae compositae absolute sumpta non est universalis, ut species, etc. Probatur sic: Universale est unum commune multis: essentia substantiae compositae secundum se non est una communis multis; ergo essentia substantiae compositae secundum se non est universalis, etc. Maior est Aristotelis II Post. Minor vero probatur ex eo quod si secundum se essentia substantiae compositae esset una et communis, in quocumque inveniretur illa essentia, esset una et communis multis, quod est impossibile. Et consequentia patet ex eo quod omne quod convenit alicui secundum se, convenit ei in quocumque ponatur, ut ex I Post. apparet. Impossibilitas autem consequentis adeo est manifesta, ut Avicenna dicat II suae Metaphysicae, quod nullus sanae mentis potest oppositum illius opinari. Quis enim est adeo fatuus, qui dicat essentiam Sortis sibi communem esse et Platoni?

Sed hic occurrit dubium circa propositionem illam, supra quam fundatur totus processus, scilicet: omne quod convenit alicui secundum se, convenit ei, in quocumque ponatur: videtur enim multas habere instantias. Motus enim secundum se est velocitabilis in infinitum ex VI Physic. text. XV. Motus autem in coelo positus, nequaquam, sed est velocissimus ut dicitur II Coeli, text. XXVIII. Similiter continuum secundum se est divisibile in infinitum ex VI Phys. text. III. Continuum autem in re naturali positum, non; cum omnium natura constantium determinata sit ratio magnitudinis ut dicitur II de Anima, text. XLI. Similiter motus secundum se habet contrarium, ex V Physic. text. VIII et XIV. Motus autem in coelo positus caret contrario I Coeli, text. XX.

Ad haec et similia dicitur praenotando quod aliud est dicere, A convenit aliquid secundum se: et aliud est dicere, A non repugnat aliquid secundum se. Ad veritatem enim primi exigitur, quod A vindicet sibi illud in primo, vel secundo, vel quarto modo perseitatis. Ad veritatem secundi sufficit, quod ipsi A ut sic, non repugnet illud. Ad veritatem quoque primi sequitur, illud convenire sibi in quocumque ponatur: ad veritatem secundi, non. Multa enim sunt quae non repugnant animali in eo quod animal, quae tamen non inveniuntur in quolibet animali. Quidquid autem convenit animali in primo, vel secundo, vel quarto modo dicendi per se, invenitur in omni animali. Unde in proposito dico, quod nulla instantiarum adductarum est contra propositionem assumptam, eo quod omnia, quae in illis dicuntur, intelligenda sunt per non repugnantiam et convenientiam. Cum enim dicitur, motum esse velocitabilem in infinitum, intelligimus motui ut sic non repugnare velocitatem in infinitum. Similiter cum dicitur, continuum esse divisibile in infinitum, intelligitur continuo ut sic non repugnare divisibilitatem in infinitum. Similiter cum dicitur, motum habere contrarium, intelligimus motui ut sic non repugnare habere contrarium.

Quod si hoc non placet, dicito, quod aliud est dicere, A in eo quod A convenit aliquid: et aliud est dicere, A in eo quod A non convenit aliquid, ut patet. Et quod quidquid convenit A, in eo quod A, convenit omni A: quidquid autem non convenit A, in eo quod A, non oportet negari ab omni A. Risibile enim non convenit animali in eo quod animal, et tamen non negatur ab omni animali. Convenit enim animali in homine. Et subiungito, quod omnes propositiones in instantiis adductae sunt intelligendae negative, ut sit sensus: motus est velocitabilis in infinitum, idest motus ut sic non est determinatae velocitatis. Similiter continuum est divisibile in infinitum, idest continuum ut sic non est determinatae divisionis. Similiter motus habet contrarium, idest motus ut sic non determinat sibi esse absque contrario: et sic, secundum utrumque modum respondendi, remanet propositio assumpta universaliter vera.

Posset tamen et aliter dici ad has instantias; sed quia magis ad formam propositionis attendo quam ad materiam, ideo in praesentiarum pertranseo.

Similiter etiam non potest dici, quod ratio generis accidat naturae humanae secundum illud esse, quod habet in individuis, quia non invenitur in individuis natura humana secundum unitatem, ut sit unum quid conveniens cuilibet, quod ratio universalis exigit.

Hic ponitur quinta conclusio negativa, scilicet: Essentia substantiae compositae secundum esse quod habet in singularibus, non est universalis. Probatur sic. Universale est unum in multis: essentia substantiae compositae secundum esse quod habet in individuis, non est una in multis sed diversa in multis; ergo essentia substantiae compositae secundum esse quod habet in individuis non est universalis, et consequenter nec species, nec genus, nec differentia quae universalitatem supponunt.

Relinquitur ergo quod ratio speciei accidat naturae humanae secundum illud esse quod habet in intellectu. Ipsa enim natura habet esse in intellectu abstractum ab omnibus individualibus, et habet rationem uniformem ad omnia individua quae sunt extra animam, prout essentialiter est imago omnium, et inducens in cognitionem omnium, inquantum sunt homines, et ex hoc quod talem relationem habet ad omnia individua, intellectus adinvenit rationem speciei, et attribuit sibi, unde dicit Comment. I de Anima, quod intellectus est qui facit universalitatem in rebus; hoc etiam Avicenna in suae Metaphysicae VII dicit.

Hic per locum a divisione concluditur sexta conclusio affirmativa determinativa quaesitae difficultatis, scilicet: Essentia secundum esse in intellectu est universalis, genus, species, differentia, etc. Probatur sic: unum in multis et de multis est universale: natura secundum esse in intellectu est una in multis et de multis; ergo est universalis. Probatio minoris: uniformiter se habens ad multa, ut essentialis eorum imago, est unum in multis et de multis: natura secundum esse in intellectu est huiusmodi, quia habet esse abstractum ab omni difformitate individuorum, essentialiter eorum cognitionem gignens; ergo, etc.

Ad evidentiam huius conclusionis et rationis, quia termini multipliciter dicti secundum Aristotelis doctrinam distinguendi sunt, nota primo distinctiones terminorum in conclusione positorum. Esse in intellectu contingit dupliciter; subiective et obiective. Esse in intellectu subiective est inhaerere ipsi, sicut accidens suo subiecto, ut albedo superficiei. Esse in intellectu obiective est terminare actum intellectus. Intellectus est duplex in nobis, agens et possibilis, ut dicitur III de Anima, text. XVII. Intellectus agens est ille qui abstrahit speciem intelligibilem a phantasmatibus. Intellectus possibilis est ille qui intellectionem recipit in se. Universale duplex, in repraesentando et in praedicando. Universale in repraesentando in proposito est quod repraesentat rem, non repraesentando conditiones eius individuales. Universale in praedicando est illud quod praedicatur de multis differentibus secundum esse.

His visis, scito conclusionem illam, scilicet: Natura secundum esse in intellectu est universalis, trifariam verificari. Primo sic: natura secundum esse obiectivum in intellectu agente est universalis in praedicando. Secundo sic: natura secundum esse subiectivum in intellectu possibili est universalis in repraesentando. Tertio sic: natura secundum esse subiectivum in intellectu possibili est universalis in praedicando.

Sciendum est secundo, quod res extra, secundum quod est actu intelligibilis, est obiective in intellectu agente: sic enim terminat eius actionem, quia ad hoc positus est ab Aristotele intellectus agens, ut faciat rem intelligibilem in potentia, intelligibilem in actu, ut Comment. dicit III de Anima, comm. XVIII. Fit autem actu intelligibilis res extra ab intellectu agente, non per hoc quod recipiat aut perdat aliquid secundum esse per illius actionem, sed ex hoc quod eius species intelligibilis producitur ab intellectu agente. Per hoc enim res extra repraesentatur, non repraesentatis conditionibus individualibus, cum quibus in potentia intelligibilis erat non in actu. Unde ipsa productio speciei intelligibilis est factio rei extra intelligibilis in actu. Habet enim actio illa duos terminos. Unum intra animam, scilicet speciem intelligibilem, quae realiter producitur de novo in intellectu possibili. Et alium extra, scilicet rem cuius est illa species, quae nihil reale ex hoc acquirit, sed tantum denominationem extrinsecam, scilicet quod est abstracta ab hic et nunc: quod est actu intelligibilis, etc.

Natura autem extra, secundum quod est actu intellecta, est obiective in intellectu possibili: sic enim terminat eius actionem, quae est intelligere. Fit autem et est actu intellecta res extra, non per hoc quod aliquid accipiat aut amittat per actionem intellectus possibilis, sed ex hoc quod conceptus eius formatur ab intellectu possibili: tunc enim res intelligitur, quando eius conceptum formamus. Unde ipsa conceptus formatio est factio rei extra actu intellectae: habet enim et haec actio duos terminos. Unum intra animam, scilicet conceptum, qui realiter fit, qui nihil aliud est quam expressa similitudo rei, rem praesentem obiectaliter faciens intellectui possibili. Et alterum extra, scilicet rem quae ex producto conceptu extrinsece denominatur actu intellecta.

Ex his patet, quae sit differentia, et quae sit convenientia inter rem obiective in intellectu agente et intellectu possibili. Differentia siquidem est quia ex hoc quod obiective in intellectu agente fit, est actu intelligibilis, non autem intellecta. Ex hoc vero quod est obiective in intellectu possibili quae iam erat actu intelligibilis, sit actu intellecta. Convenientia autem est, quia tam ex hoc quod est obiective in intellectu agente, quam ex hoc quod est obiective in intellectu possibili, habet quod sit repraesentata absque individualibus conditionibus, et consequenter quod sit abstracta ab hic et nunc, etc.

Sciendum est tertio ex Avicenna V Metaph. cap. I, quod universale in praedicando est id quod in intellectu non est impossibile praedicari de multis. Et hoc tripliciter potest se habere:

Primo, quod illa multa sint actu in rerum natura: sicut homo obiectus intellectui est universale respectu Sortis et Platonis.

Secundo, quod illa multa non sint, possint tamen esse: sicut domus heptangula obiecta intellectui est universale respectu plurium heptangularum, quae non sunt, possunt tamen esse.

Tertio, quod illa multa nec sint nec esse possint: sicut luna obiecta intellectui est universale respectu plurium lunarum, quas impossibile est esse. Et Gabriel obiectus intellectui est universale respectu plurium Gabrielium, quos implicat contradictionem esse. Universale primo modo vocatur a S. Thoma I parte, quaest. XIII, a. 9, universale secundum rem et secundum rationem; quia res illa realiter est in pluribus, et non solum ut obiecta intellectui. Universale tertio modo vocatur ibidem universale seu commune secundum rationem tantum: quia res illa non invenitur realiter in pluribus, sed ut obiecta intellectui tantum. Universale secundo modo ibi distinguitur contra universale primo modo. Posset tamen nomine proprio dici universale secundum rationem et secundum rem, in potentia tamen. Nec solum nomina ibi imponuntur a S. Thoma, sed et dictorum ratio assignatur valde subtilis, quae super quatuor propositiones fundatur.

Prima est, Universalitas et praedicabilitas non conveniunt rei secundum se, nec secundum esse, quod habet extra animam; patet illa ex dictis.

Secunda est, Res materialis, quae sola per propriam speciem cognoscitur a nobis, secundum quod est in intellectu nostro obiective repraesentatur absque conditionibus individualibus; patet illa etiam ex dictis.

Tertia est, Res immaterialis etiam Deus ipse, secundum quod est in intellectu nostro obiective repraesentatur per modum rerum materialium, scilicet non repraesentatis proprietatibus individualibus. Patet illa; quia res illae non cognoscuntur a nobis secundum quod in seipsis sunt, sed per modum rerum materialium; nec per proprias species, sed per species rerum materialium.

Quarta est, Res omnis ut repraesentata absque conditionibus individualibus, non magis respicit unum quam plura individua. Patet illa; quia ut abstracta est, aequaliter ad unum et multa se habet. Nihil enim fingi potest, unde abstractum ut abstractum unum magis respiciat, quam plura, vel e contra. Unde et notanter Avicenna apposuit in definitione universalis illam particulam, secundum quod est in intellectu. Multa enim sunt universalia, quibus tam secundum esse extra, quam secundum propriam rationem repugnat praedicari de pluribus, ut de intelligentiis dicetur. Nulli autem universali, secundum quod est in intellectu repraesentatum, absque propria et particulari exsistentia, proprietate et hypostasi repugnat praedicari de pluribus. Ex quibus formatur talis ratio: res quaelibet et sola aequaliter se habens ad unum et plura individua est universalis in actu in praedicando: res quaelibet sola ut repraesentata intellectui nostro, est aequaliter se habens ad unum et plura inferiora: ergo res quaelibet et sola, ut repraesentata intellectui nostro, est universalis in actu in praedicando. Maior patet ex definitione universalis assignata ab Aristotele I Perihermenias. Minor vero quoad secundam partem patet ex prima propositione: quoad primam autem partem ex reliquis tribus.

Ex his corollarie elicio, quod ad hoc quod aliquid sit universale in actu in praedicando, non exigitur actualis relatio naturae obiectae ad particularia: sed sufficit quod res ipsa sit in ea dispositione, secundum quam intellectus ad libitum possit illam relationem ipsi vere attribuere, nihil addendo praeter ipsam actualem relationem.

Istis praelibatis, iam patere potest conclusio intenta secundum omnes tres sensus assignatos.

Et pro primo quidem sensu argui potest sic: id quod in intellectu non est impossibile praedicari de multis, seu (ut Aristotelis verbis utar) aptum natum est praedicari de multis, est universale in praedicando: sed res secundum esse obiectivum in intellectu agente est huiusmodi; ergo res secundum esse obiectivum in intellectu agente est universalis in praedicando. Maior patet ex Avicenna et Aristotele. Minor vero probatur sic: res abstracta a conditionibus individualibus ut sic, est apta nata praedicari de pluribus: res secundum esse obiectivum in intellectu agente, est abstracta a conditionibus individualibus; ergo etc. Praemissae omnes ex dictis sunt manifestae.

Ex his habes quam male dixerit Scotus II Sent. dist. III, quaest. I, in responsione ad primum, dicendo, quod natura ante actum intellectus possibilis nihil habet, nisi quod convenit sibi extra animam. Patet enim iam quod secundum sententiam Aristotelis est actu intelligibilis abstracta ab hic et nunc: et consequenter universalis in actu ante actum intellectus possibilis.

Pro tertio sensu arguere aliter non est opus, eo quod eodem modo procedendum esset.

Secundus autem sensus intelligentibus terminos ex rationibus terminorum clarus est. Natura namque secundum esse subiectivum in intellectu possibili, nihil aliud est quam similitudo immaterialis sui repraesentativa in illo exsistens. Similitudo autem immaterialis a singularibus abstracta, rem universaliter necesse est repraesentet, eo ipso quod abstracta est. Si enim rem universaliter non repraesentaret, sed particularibus conditionibus immixtam et non a materialibus conditionibus abstractam, non esset universalis; ergo in repraesentando ipsam est universalis res, secundum quod est subiective in intellectu possibili, idest species seu similitudo ipsius naturae pro quanto repraesentat naturam ipsam, non repraesentatis conditionibus individualibus.

Et nota quod quia natura ipsa habet duas similitudines in anima, scilicet speciem intelligibilem et conceptum: sive speciem impressam et speciem expressam: ideo secundum utramque speciem est universalis in repraesentando. Quare autem oporteat duas species ponere, et quomodo, si Deus concesserit nobis vitam, alibi dicetur. Quamvis autem conclusio secunda possit omnibus modis dictis verificari: attamen primus et tertius sunt ad propositum litterae. Intendimus enim hic de universali in praedicando, quod intentionem logicam sonat, et non de universali in repraesentando, quod nulla intentione secunda logica dicitur universale, sed ex esse proprio quod secundum rem sortitur.

Litteram sic glossare potes. Ipsa enim natura habet esse in intellectu agente vel possibili, tam obiective quam subiective, abstractum ab omnibus individualibus conditionibus. Et habet rationem uniformem obiective in praedicando, subiective in repraesentando, ad omnia individua quae sunt extra, prout essentialiter est similitudo omnium obiective in essendo, subiective in repraesentando, inducens in cognitionem omnium, inquantum sunt homines: quia ut sic assimilantur. Et ex hoc quod talem relationem, scilicet uniformitatis et similitudinis essentialis vel repraesentativae habet natura ad omnia individua, intellectus adinvenit rationem speciei, idest secundam intentionem, quae est species, et attribuit ipsi naturae uniformiter se habenti ad individua ex hoc, quod repraesentatur absque omni individuantium difformitate.

Num universalia in actu sint extra animam.

Circa dicta est quaestio non modica, an universalia in actu sint extra animam, an fiant per opus intellectus, quemadmodum dictum est. In hac quaestione primo declarabitur titulus. Secundo ponetur opinio Scoti. Tertio ponetur opinio S. Thomae. Quarto respondebitur ad argumenta in oppositum.

Quoad primum: quia haec quaestio diversimode intellecta, diversis modis a philosophis determinata est, in praesentiarum peripateticam sententiam supponendo, scilicet quod universalia non subsistant extra singularia, declaranda est quomodo intelligatur.

In nomine universalis tria intelligimus. Primo universalitatem, quae est relatio rationis. Secundo rem, quae denominatur universalis ab illa universalitate. Tertio, aptitudinem ad essendum in multis, quae est quid medium inter illa duo, et est fundamentum proximum, quare res suscipiat illam relativam denominationem; ideo enim rei intellectus attribuit relationem universalitatis, quia res illa apta nata est esse in pluribus. Non vertitur in dubium, an illa relatio, quae vocatur universale formaliter sit extra animam; eam enim omnes ab intellectu fieri dicunt. Nec quaeritur, an illa res, quae denominatur universalis, quae vocatur universale obiective in potentia, sit extra animam. Communis enim sententia est, quod quandoque res illa est extra animam, quandoque non. Si enim res illa est res realis, puta homo, bos et huiusmodi, ponitur extra animam. Si autem res illa sit ens rationis, non ponitur extra, ut subiectum, praedicatum, propositio, syllogismus, et similia. Sed dubitatio est, an aptitudo ad essendum in multis sit extra animam: ita quod absque omni opere intellectus inveniatur res apta nata esse in multis, quae vocatur universale in actu obiective; an solum extra animam sit res; aptitudo autem ad essendum in multis inest rei per opus intellectus. Et quia aptitudo illa complet rationem universalis in actu, obiective sumendo universale, licet non formaliter: ideo quaerere an extra animam inveniatur totum hoc, scilicet res apta nata esse in pluribus, est quaerere, an sit extra animam universale in actu obiective.

Et debes scire ad evidentiam terminorum, quod sicut album accipitur dupliciter, scilicet formaliter et subiective: ita universale accipitur dupliciter, scilicet formaliter et obiective. Subiective enim accipi non potest, eo quod universalitas in nullo est subiective cum sit ens rationis. Universale formaliter est ipsa universalitas, quae rationis relatio est. Universale obiective subdividitur in universale obiective in actu, et universale obiective in potentia. Universale obiective in actu est totum hoc, scilicet res una apta nata esse in pluribus. Universale obiective in potentia est res ipsa una formaliter; non adiungendo sibi aptitudinem ad essendum in pluribus. Ex his patet, in quo stat difficultas, et patet in quo quid nominis terminorum in titulo quaestionis positorum. Intendimus enim non de universali formaliter, nec de universali obiective in potentia, quia in his convenimus; sed de universali obiective in actu. Propterea cum loquimur de universali in actu absque additione obiective intelligi volumus, ne in aequivoco laboremus. Haec de primo.

Quoad secundum: Scotus supra VII Metaph. quaest. XVI sequendo fundamenta sua: quod scilicet naturam extra animam sequantur unitas formalis et communitas, opinatur rem unam aptam natam esse in pluribus dari extra animam: ad hoc dicit universale in actu esse in rerum natura absque omni opere intellectus. Adducit quoque ad hoc multas rationes, quas in medium afferre esset limites intentionis nostrae excedere; propterea eas afferam, ex quarum solutione reliquarum debilitas innotescit.

Arguit primo per locum a definitione ad definitum sic: circumscripto quocumque actu intellectus res est apta nata esse in pluribus: ergo datur universale in actu extra animam. Tenet consequentia, quia universale obiective in actu, ut distinguitur contra singulare et praedicabile definitur primo Perihermenias: Universale est quod aptum natum est esse in pluribus. Antecedens probatur; quia si non, ergo aptitudo ad essendum in pluribus repugnat sibi, nec conferri sibi posset saltem ab intellectu; quia tunc pari ratione posset dare Sorti talem aptitudinem.

Praeterea, Universale in actu est proprium obiectum intellectus; igitur praecedit actum intellectus. Tenet consequentia ex II de Anima, ubi dicitur quod obiectum est prius actu.

Praeterea, Obiectum scientiae realis est ens extra animam: universale in actu est obiectum scientiae realis; igitur universale in actu est ens extra animam.

Praeterea, Relatio mensurae est realis V Metaph.; sed illa fundatur in aliquo universali. Probatur: quia oportet esse aliquod unum mensuram aliarum specierum; sed non unum numero secundum Aristotelem; ergo universale.

Praeterea, Operatio seu passio realis primo et adaequate inest universali, ut intelligere homini ex primo posteriorum; igitur datur universale extra animam. . Praeterea, Contrarietas est oppositio realis, et eius extrema sunt universalia non singularia; ergo dantur universalia extra animam. Praeterea, Si universale fit ab intellectu, quomodo res praedicatur de re? et quomodo universale est ubique et semper, incorruptibile et aeternum? et quomodo materia et forma pertinent ad quidditatem universalis physici? et quomodo universalium tantum est definitio ? et quomodo genera et species, et universaliter praedicamenta sunt entia extra animam ?

Praeterea, Si nihil esset in re nisi singulare, nulla esset unitas realis, nisi numeralis, quae est propria singulari; consequens est falsum; ergo, etc. Haec de secundo.

Quoad tertium scito nos sequentes S. Thomam ac per hoc communem Peripateticorum doctrinam, oppositam in hac re proferre sententiam. Dicimus namque, quod illorum trium, quae in universalis nomine intelliguntur, unum tantum quandoque est extra animam, scilicet res ipsa una formaliter, reliquis duobus opus intellectus consequentibus: quod et probatur simili modo arguendo, quo supra argutum est: Quidquid sequitur naturam ratione sui, simpliciter praedicatur de individuo illius naturae: sed aptitudo ad essendum in pluribus per te sequitur naturam, puta humanitatem ratione sui; ergo aptitudo ad essendum in pluribus praedicatur simpliciter de individuo humanae naturae: ergo ista erit vera, Sortes est aptus natus esse in pluribus: quod est impossibile. Maior manifesta fuit supra, ex eo quod omnia, quae comitantur naturam ratione sui, non separantur ab ea posita in individuo, et consequenter praedicantur de eo: quia esse in, fundat dici de.

Praeterea, Omnis aptitudo fluens ab aliqua natura, invenitur in qualibet singulari natura inferiori ad illam: sed aptitudo ista, scilicet ad essendum in pluribus, fluit ab aliqua natura, puta ab humanitate: ergo aptitudo ad essendum in pluribus invenitur in qualibet natura humana; processus bonus, et conclusio falsa: ergo altera praemissarum; non maior, quae ex terminis patet; ergo minor, quae est conclusio adversariorum. Falsitas conclusionis probatur sic: illa aptitudo attribuenda non est cuilibet humanitati, quae in qualibet humanitate impossibilis est reduci ad actum. Patet ista; quia aliter otiose data esset talis aptitudo; aptitudo enim est propter actum: sed aptitudo ad essendum in pluribus est huiusmodi, scilicet quod in qualibet humanitate posita impossibilis est reduci ad actum, quia impossibile est, ut humanitas Sortis actu sit in Sorte et Platone, aut migret de Sorte in Platonem; ergo aptitudo ad essendum in pluribus non est attribuenda cuilibet singulariter humanitati. Dicamus igitur rem unam esse extra animam; aptitudinem autem ad essendum in pluribus convenire rei secundum esse, quod habet in intellectu; quia convenit ei sub solitudinis conditione positae. Solitarie enim accepta natura apta nata est in multis, saltem secundum rationem, esse. Solitudo autem cum importet separationem naturae a proprietatibus individualibus, non convenit rei nisi in intellectu agente vel possibili obiectae.

Et advertas ad maiorem nostrae positionis evidentiam, quod hic accidit similis defectus Scoto, illi qui positus est supra. Cum enim aptitudo ad essendum in pluribus sit idem, quod non repugnantia ad essendum in pluribus, arguit sic: naturae, puta humanitati inquantum humanitas non repugnat esse in pluribus; ergo humanitati, inquantum humanitas, convenit aptitudo, seu non repugnantia ad essendum in pluribus, et consequenter humanitas est universalis absque opere intellectus. Apparet autem manifeste peccatum in hoc processu, cum ex negativa infertur affirmativa de praedicato infinito reduplicatione addita. Prima enim propositio, quae est negativa veritatem habet. Secunda vero quae affirmativa est, est impossibilis: quod patet ex eo quod humanitas inquantum humanitas abstrahit a repugnantia ad essendum in pluribus, et non repugnantia ad essendum in pluribus, sicut abstrahit ab albo et non albo. Si enim humanitas vindicaret sibi inquantum humanitas, non repugnantiam ad essendum in pluribus, nullo pacto humanitati posset convenire repugnantia ad essendum in pluribus: et sic nec per se, nec per accidens posset repugnare humanitati esse in pluribus: quod est manifeste falsum.

Humanitati enim Sortis ratione adiunctae haecceitatis repugnat esse in pluribus: consequentia tenet, quia oppositum eius quod convenit alicui, secundum quod ipsum nullo modo potest inveniri in illo, ut habes ex I Posteriorum. Quamvis igitur naturae ratione sui non repugnet esse in pluribus: non tamen vindicat sibi ratione sui non repugnantiam ad essendum in pluribus: et cum eam non vindicet sibi secundum esse, quod habet in singularibus, relinquitur quod vindicabit eam sibi secundum esse quod in intellectu sortitur. Et quia ad hoc quod aliquid sit universale in actu, exigitur quod vindicet sibi non repugnantiam ad essendum in pluribus, cum in definitione eius ponatur: quod enim ponitur in definitione per se competit definito; ideo res ratione sui non potest esse universalis in actu, sed quamprimum est obiecta intellectui agenti vel possibili, fit universalis in actu, quae universalis erat in potentia. Quomodo autem fiat huiusmodi reductio potentiae ad actum, iam dictum est, scilicet quod ab intellectu agente fit per productionem speciei intelligibilis, ab intellectu vero possibili per formationem conceptus.

Quod si aliquis finxerit, universale in actu constitui per negationem repugnantiae ad essendum in pluribus, et non exigere affirmationem non repugnantiae, advertat se errare propter tria. Primo, propter hoc, quod in definitione universalis affirmative cadit ipsa aptitudo seu non repugnantia ad essendum in pluribus.

Secundo, quia si ad universale sufficit negatio repugnantiae ad essendum in pluribus, ad singulare quoque sufficiet negatio repugnantiae ad essendum in uno solo. Sicut enim universale se habet ad multa; ita singulare ad unum tantum: et si sic est, tunc humanitas, inquantum humanitas, erit universalis et singularis; de ea enim ut sic negatur utraque repugnantia.

Tertio, quia cum universale in actu distinguatur contra singulare: sicut singulari repugnat esse in pluribus, ita, universali in uno tantum: humanitati autem, de qua negatur repugnantia ad essendum in pluribus, non repugnat esse in uno tantum; ergo negatio talis repugnantiae non sufficit ad constituendum universale in actu. Et potest haec ratio formari contra principale sic: universale in actu repugnat esse in uno tantum: humanitati inquantum humanitas non repugnat esse in uno tantum, aliter non posset salvari in unico tantum individuo; ergo humanitas ut sic non est universalis in actu. Similiter dicas de quacumque alia natura. Haec de tertio.

Quoad quartum respondendum est argumentis in oppositum. Et primi quidem negatur antecedens, ad cuius probationem dicitur negando consequentia. Non enim valet: res, circumscripto actu intellectus, non est genus; ergo sibi repugnat esse genus. Stat enim quod abstrahat ab utroque: sic autem est in proposito; natura enim ipsa circumscripto actu intellectus abstrahit ab aptitudine ad essendum in pluribus, et a repugnantia ad essendum in pluribus, ut ex dictis patet.

Ad secundum dupliciter respondetur, et utroque modo bene. Primo negatur consequentia, si sermo sit de intellectu agente; quia potentia activa non praesupponit obiectum suum, sed facit illud. Si autem sermo sit de intellectu possibili, concessa consequentia prima, non sequetur: ergo universale in actu est extra animam, quia fit per actum intellectus agentis. Secundo dicitur, quod cum universale in actu nominet duo, scilicet rem et aptitudinem, etc., res ipsa est obiectum, aptitudo autem est modus obiecti seu conditio, sine qua res non est obiecta. Sufficit autem quod res ipsa, quae est obiectum, praecedat actum intellectus, et non oportet quod modus eius praecedat. Obiectum enim, ait Aristoteles, est prius actu, non modus obiecti. Unde ad formam argumenti negetur consequentia: quia etsi posterioritati antecedentis non obstet aptitudinem esse modum obiecti: obstat tamen illationi consequentis ex eo; prioritas enim modi non potest inferri ex posterioritate obiecti.

Per hoc idem respondetur ad tertium, quod scilicet res obiecta scientiae reali est extra animam, non modus rei obiectae: universale autem in actu nominat utrumaque, scilicet rem et modum, et ideo universale in actu non sequitur esse extra animam, ex eo quod res, de qua est scientia, est extra.

Ad formam argumenti dicitur, quod vera exsistente maiore committitur fallacia figurae dictionis: mutatur enim res obiecta in modum rei, seu in rem cum modo.

Sed contra istas responsiones instat Scotus ibi: et primo contra primam sic: quidquid est per intellectum agentem est prima intentio; ergo nullum universale est in genere substantiae: consequenter nulla est praedicatio in quid superiorum de inferioribus

Praeterea, Universale praecedit sensum, ut alias probatum est; ergo praecedit intellectum agentem.

Praeterea, Intellectus agens et possibilis sunt una potentia: alias quilibet homo haberet duos intellectus: sed unius potentiae est unum obiectum: quare si praecedit actum unius, praecedit actum alterius.

Praeterea, Secundum hoc non esset generatio univoca sine actione intellectus agentis. Dicetur forte quod non habeat aliquam unitatem realem generans et genitum, sed similitudinem. Contra, quia proximum fundamentum similitudinis est unum, V Metaphysicae: sed non generans neque genitum, ergo aliquid commune utrique.

Contra secundam vero responsionem arguit: quia nullo intellectu considerante non erit universale in actu, et ita scientia habitualis non esset obiecti universalis in actu.

Praeterea, Obiectum, inquantum est prius actu, non intelligitur sub hoc modo: ergo vel sub nullo, vel sub opposito modo: sed non sub nullo; ergo, etc.

Praeterea, Aut ille modus est factus ab intellectu, aut non: si non, habetur intentum: si sic, ergo non est necessarius in obiecto, quia prius obiectum est intellectum sine illo modo causato per intellectionem obiecti.

Ad has instantias respondetur, praesupponendo saepe iam dictum, quod universale duo dicit, rem et aptitudinem, seu universalitatem. Universale pro re posita in praedicamento est praedicabile, scibile et obiectum intellectus, definibile, et huiusmodi. Universale autem pro aptitudine est modus seu conditio rei praedicamentalis praedicabilis, scibilis, definibilis, etc. neque intellectus agens aut possibilis facit rem, sed modum tantum.

Ad primam ergo conceditur, quod universale pro eo quod fit ab intellectu agente, non est in praedicamento substantiae; ulterior autem consequentia nullam habet apparentiam.

Ad secundam negatur antecedens, visus enim etsi sit coloris universaliter, ut habes, a S. Thoma, Prima secundae, quaest. XXIX, art. 6, non tamen est coloris universalis.

Ad tertiam similiter negatur antecedens; necessarium enim est ut dicitur III de Anima, text. XVII, in anima nostra esse duos intellectus, scilicet agentem et possibilem, qui non possunt esse eadem potentia, cum potentia activa et potentia passiva non sit eadem apud Aristotelem.

Ad quartam negatur consequentia, et dicitur quod responsio illa ibi data est optima sane intellecta. Ad improbationem eius dicitur, quod similitudo fundatur supra res ipsas, puta duas albedines, vel humanitates, tamquam fundamentum; et quod unitas non est fundamentum similitudinis, sed conditio fundamenti: fundatur enim similitudo proprie dicta supra duas res habentes illam conditionem, scilicet mutuam negationem distinctionis formalis, puta duas albedines: et hoc modo intelligendus est Aristoteles, V Metaph. Et dato quod unitas esset fundamentum, adhuc non sequeretur, dari aliquid commune unum utrique: dicam enim quod similitudo non fundatur supra unum, quod est generans, neque supra unum, quod est genitum, sed supra unum, quod sunt generans et genitum. Iam autem declaratum est supra committi fallaciam consequentis, si sic procedatur: generans et genitum sunt unum formaliter, ergo habent aliquid unum commune utrique.

Ad primum eorum, quae contra secundam responsionem adducuntur, dicitur quod praecise loquendo de intellectu possibili, secatur universale, quemadmodum scientia: ita quod scientia in actu est universalis in actu: scientia in potentia est universalis in potentia, et scientia in habitu est universalis in habitu, quod tunc accidit, quando cum volumus, ipsum in actu facimus. Egrediendo autem ad intellectum agentem, dicitur quod nullo intellectu considerante, dummodo producta sit species intelligibilis, datur universale in actu: eo quod philosopho dormiente, rosa, cuius species intelligibiles in illius intellectu conservatur, denominatur repraesentata absque hoc et nunc actu intelligibilis, etc.

Ad secundum dicitur, quod obiectum ut prius actu nullum sibi vindicat modum; abstrahit enim ab omni esse et modo quidditas.

Ad tertium dicitur, quod modus ille fit ab intellectu agente, et cum infertur; ergo non est necessarius, negatur consequentia: quia potentia activa non praesupponit conditionem sui obiecti, sed facit. Dicitur secundo, quod dato quod non fieret ab intellectu agente, fit ab intellectu possibili, et similiter negatur illa consequentia. Ad probationem dicitur, quod falsum assumit, scilicet quod prius intellectus intelligit rem, deinde facit eius modum: simul enim utrumque fit: intellectus enim formando conceptam rem absque hoc et nunc apud se facit: neque potest imaginari, quod prius faciat rem, deinde absque hoc et nunc, sicut Sortes simul generat hominem hunc, et non prius hominem, deinde hunc.

Ad quartum negatur, quod relatio mensurae fundetur in aliquo universali: fundatur enim neque in universali neque in singulari ut sic; sed in natura una formaliter quae in singulari reperitur: et sic non est unum numero ut sic mensura aliorum, sed unum formaliter.

Ad quintum dicitur, quod nihil aliud concludit, nisi quod universale pro re est extra animam: sic enim accepto universali inest primo passio seu realis operatio; homo enim est cui primo convenit ridere, non homo universalis; alioquin risibile non inveniretur in homine non universali, puta Sorte.

Ad sextum dicitur similiter, quod extrema contrarietatis sunt res ipsae non res particulares ut sic, neque universales: aliter res non universales scilicet haec albedo et haec nigredo, non essent contrariae.

Ad septimum dicitur, quod stant ista duo simul: universale praedicatur de rebus, et universale fit ab intellectu: eo quod universale pro re est id quod praedicatur, et quoad hoc non fit ab intellectu; universale autem pro aptitudine est conditio rei, quae praedicatur, et talis fit ab intellectu: praedicatio enim non debetur rebus nisi habentibus conditionem aliquam intentionalem. Unde et Aristoteles, VII Metaph. text. XLVI, ait quod substantia non dicitur de subiecto; quia loquebatur de ea secundum suam naturam. In praedicamentis vero ubi de substantia induta accidentia intentionalia loquebatur, dixit substantiam dici de subiecto.

Ad id vero, quod ibi additur, dicitur quod omnia illa verificantur de universali pro re: sed exponenda est affirmativa propositio negative, ut sit sensus: universalia sunt ubique, etc., idest, naturae ipsae denominatae universales non terminant sibi locum neque tempus. Similiter dicitur ad id, quod subiungitur, quod forma et materia pertinent ad quidditatem universalis, id est rei physicae, quae denominatur universalis. Similiter universalium tantum est definitio, id est rerum quae denominatae sunt universales. Similiter res denominatae genera, species, et differentiae sunt extra animam; conditiones autem earum sunt per opus intellectus.

Ad octavum dicitur, quod per ly singulare, duo intelligere possumus: quandoque intelligitur ipsa singularitas, quandoque totum, scilicet res singularis. Primo modo accipiendo singulare, conceditur consequentia. sed antecedens non est verum. Secundo modo antecedens peripateticum est, sed consequentia nihil valet: supra enim iam diximus, in singulari multas unitates exsistere, et non tantum numeralem.

Et quamvis haec natura intellecta habeat rationem universalis, secundum quod comparatur ad res, quae sunt extra animam, quia est una similitudo omnium: tamen secundum quod, habet esse in hoc intellectu vel in illo, est species quaedam intellecta particularis : et ideo patet defectus Commentatoris in III de Anima, qui voluit ex universalitate formae intellectae unitatem intellectus concludere; quia non est universalitas illius formae secundum hoc esse, quod habet in intellectu, sed secundum quod ad res refertur, ut similitudo rerum. Sicut etiam, si esset una statua corporea repraesentans multos homines, constat quod illa imago vel species statuae haberet esse singulare et proprium, secundum quod esset in hac materia; sed haberet rationem communitatis, secundum quod esset commune repraesentativum plurium.

In hac secunda parte capituli huius Averrois errorem removere intendit, quod in III de Anima, comm. V, ex universalitate formae intellectae voluit declarare unitatem intellectus hoc modo: quod est universale, suam universalitatem retinens est indistinctum numero: forma intellecta, id est natura secundum esse in intellectu subiective est universalis suam universalitatem retinens: ergo est indistincta numero; igitur subiectum eius quod est intellectus possibilis non est distinctum numero, et sic unus intellectus in omnibus hominibus concluditur. Maior videtur ex se nota; quia universalitati opponitur distinctio numeralis. Minor vero ex eo patet quod species intelligibilis repraesentat universale. Haec ratio etsi ulterius principium exigat pro sui dissolutione, et pro sui probatione; attamen quantum praesentis intentionis est ex dictis sic destruitur: universale est aliquod duplex, scilicet in essendo et in repraesentando. Universale in essendo esset, si daretur natura hominis separata, ut idea Platonis, et de tali universali vera est maior, sed falsa minor. Vera quidem maior, quia tali universali, cum secundum esse universalitatem sortiatur, secundum esse quoque repugnabit distinctio numeralis: unde impossibile est imaginari plures homines universales. Falsa autem est minor, quia species intelligibilis non est universalis in essendo, cum sit in singulari subiecto, scilicet intellectu possibili, qui individuum quoddam est, licet immateriale. Universale vero in repraesentando (ut dictum fuit) est quod rem universalem repraesentat: et de tali universali falsa est maior, licet minor sit vera; et maioris quidem falsitas ex eo cognosci potest, quod tale universale universalitatem non habet secundum suum esse, quo respicit subiectum, unde unitas vel pluralitas numeralis in accidentibus oritur: sed habet universalitatem secundum repraesentationem, quae respicit obiectum: unde non repraesentat obiecta distincta numero, sed unum et idem obiectum omnium repraesentant omnes species cuiusdem rei, puta species humanitatis in te et in me: sicut eadem Sortis facies a pluribus per plures species idem omnino repraesentantes videtur. Minoris autem sic intellectae veritas ex supradictis liquet: species enim intelligibilis repraesentat naturam, non repraesentando conditiones particulares eius ut dictum est: haec est sententia litterae in hac parte.

Et quia naturae humanae secundum suam absolutam considerationem convenit, quod praedicetur de Sorte, et ratio speciei non convenit sibi secundum suam absolutam, scilicet humanae naturae considerationem, sed est de accidentibus quae consequuntur eam secundum quoddam esse, quod habet in intellectu: ideo nomen speciei non praedicatur de Sorte, ut dicatur, Sortes est species, quod de necessitate accideret, si ratio speciei conveniret homini secundum esse, quod habet in Sorte, vel secundum suam absolutam considerationem, scilicet inquantum est homo; quidquid enim convenit homini, inquantum est homo, praedicatur de Sorte.

In hac parte tertia capituli huius talem obiectionem ex supradictis excludere intendit: quia quod praedicatur de praedicato praedicatur et de subiecto: sed species praedicatur de homine, quod est praedicatum respectu Sortis; ergo species praedicatur de Sorte: et sic Sortes erit species; conclusio est falsa: maior vera ex antepraedicamentis habetur. Huius obiectionis peccatum unde oriatur ex supra posita distinctione eorum quae conveniunt naturae manifestat, simul ex hoc insinuans quam conveniens tradita fuerit doctrina, cum ex ea difficultates accidentales dissolvuntur. Cum enim dictum sit, quod triplicia sunt quae de natura praedicantur; quaedam scilicet absolute, et quaedam secundum esse in intellectu, et quaedam secundum esse in singulari; ea quae conveniunt naturae secundum esse in intellectu, non conveniunt ei absolute, neque secundum esse in singulari cum opposita sint: et ideo in praedicto processu error accidit, quia denominatio specifica homini secundum esse in intellectu convenit, et concluditur de homine secundum esse in singulari, dum infertur: ergo Sortes est species.

Ut autem ad formam argumenti dici possit, innuit talem distinctionem: praedicari de praedicato contingit dupliciter. Uno modo ut praedicato, idest secundum quod illud praedicatur de altero, sicut animal praedicatur de praedicato Sortis, scilicet homine: secundum id secundum quod homo praedicatur de Sorte: secundum idem enim homo recipit praedicationem animalis et praedicatur de Sorte secundum suam naturam, et hoc modo maior est vera, minor autem falsa. Alio modo contingit praedicari de praedicato, non ut praedicato, idest non secundum illam rationem, qua illud praedicatum de suo subiecto praedicatur, sicut in proposito species non praedicatur de homine inquantum homo est praedicatum Sortis, idest non praedicatur de homine secundum illud esse, quo homo praedicatur de Sorte: eo quod homo praedicatur de Sorte secundum suum esse quidditativum absolute: species autem praedicatur de homine non secundum esse quidditativum, sed secundum esse quod in intellectu habet: et hoc modo maior est falsa, minor autem vera: ergo altera praemissarum est falsa. Et hoc est quod in littera dicitur, quod ratio speciei non convenit homini secundum suam absolutam considerationem, secundum quam convenit sibi praedicari de Sorte: quia sic oportet etiam convenire Sorti (ut supra dictum fuit) sed convenit ei secundum esse in intellectu secundum quod esse praedicatur de Sorte.

Et tamen praedicari convenit generi per se, cum in eius definitione ponatur. Praedicatio enim est quoddam, quod completur per actionem intellectus componentis et dividentis, habens tamen fundamentum in re, ipsam unitatem eorum, quorum unum de altero dicitur. Unde ratio praedicabilitatis potest claudi in ratione huius intentionis, quae est genus, quae similiter per actionem intellectus completur: nihilominus id, cui intellectus intentionem praedicabilitatis attribuit, componens id cum altero, non est ipsa intentio generis, sed potius id, cui intellectus intentionem generis attribuit, sicut quod significatur hoc nomine animal; sic ergo patet qualiter essentia vel natura se habet ratione speciei, quia ratio speciei non est de illis, quae conveniunt ei secundum suam absolutam considerationem, neque de accidentibus, quae consequuntur ipsam secundum esse, quod habet extra animam, ut albedo vel nigredo; sed est de accidentibus, quae consequuntur eam secundum esse quod habet in intellectu, et per hunc modum convenit sibi ratio generis vel differentiae.

In hac quarta parte capituli huius respondere intendit cuidam tacitae obiectioni, quae talis est: Quod per se praedicatur de speciebus, convenit ipsis speciebus: sed ly genus, per se praedicatur de speciebus, puta homine et bove: ergo ly genus, convenit ipsis speciebus, et sic homo erit genus et similiter bos. Maior est ex terminis nota; implicat enim quod aliquid per se praedicetur de aliquo in quocumque modo perseitatis et non conveniat illi. Minor probatur sic: illud, in cuius definitione ponitur praedicari de speciebus, per se praedicatur de illis: sed ly genus est, in cuius definitione ponitur praedicari de speciebus: ergo genus per se praedicatur de speciebus. Maior syllogismi huius patet ex eo, quod quaelibet pars definitionis in recto in primo modo perseitatis convenit definito. Minor autem ex Porphyrio patet sic dicente: genus est praedicabile de pluribus specie differentibus.

Similiter omnino potest argui de specie respectu individui, cum etiam in definitione speciei ponatur praedicari de individuis, et sic videtur quod male dictum sit, Sortem non esse speciem. Huius obiectionis in littera motivum tantum tangitur, cum dicitur: et tamen praedicari per se convenit generi, cum in eius definitione ponatur.

Responsio autem in residuo ponitur, in quo ad plenam materiae huius discussionem duas distinctiones innuit. Prima est, praedicari dupliciter capitur, scilicet formaliter et fundamentaliter, seu materialiter. Secunda est, genus dupliciter accipitur, scilicet formaliter et fundamentaliter, seu materialiter. Et debes scire, ut terminos intelligas, quod in hac propositione: homo est animal, sunt tria, scilicet ly homo, ly est, et ly animal, quae extra animam nihil aliud sunt, quam natura humana importata per ly homo, et natura sensitiva importata per ly animal, et unitas seu coniunctio earum inter se importata per ly est; haec enim tria intellectus apprehendens in secunda sua operatione format hanc propositionem: homo est animal, qua formata reflectendo se super illa tria, ut terminant actum sui componentis adinvenit et attribuit eis quasdam relationes: et ly homo, attribuit relationem subiecti: et ly animal, relationem praedicati: et ly est, relationem praedicationis. Unde praedicatio formaliter est illa relatio adinventa ab intellectu: fundamentaliter vero seu materialiter est coniunctio rei praedicatae cum re subiecta. Similiter cum intellectus apprehendit naturam sensitivam, et reflexerit se super illam, ut stat sub actu eius, videritque eam ut sic indifferenter se habere ad species in quibus primo inspexerat naturam illam salvari, attribuit naturae sensitivae seu animali obiecto relationem generis: et sic genus formaliter est illa relatio, genus autem fundamentaliter seu materialiter est natura ipsa, puta sensitiva: et sic patent termini distinctionum.

Ex his tria deducuntur. Primum est, quod cum genus fundamentaliter, puta animal, non includat in definitione sua praedicationem fundamentalem, quia in definitione animalis non ponitur coniunctio eius cum homine vel bove, neque praedicationem formalem, quia in definitione rei non ponitur res secundae intentionis, consequens est quod genus formaliter sumatur, quando definitur a Porphyrio.

Secundum est, quod cum in definitione generis formaliter non cadat praedicatio fundamentalis de specie, puta homine; quia relatio generica non est coniuncta realiter rei, quae denominatur species, consequens est, quod praedicari de pluribus positum in definitione generis, sit accipiendum formaliter, scilicet pro relatione praedicationis; una enim relatio potest cadere in definitione alterius, ita ut conceptus relationis, quae est praedicatio de pluribus, etc. cadat in conceptu relationis, quae est genus. Et hinc habes, quam conformiter S. Thomae dicant asserentes genus et speciem definiri pro secundis intentionibus in concreto.

Tertium deducendum est, quod aliquid dicitur praedicari de specie dupliciter. Uno modo, ut res denominata praedicabilis de speciebus, et sic animal praedicatur de homine et bove. Alio modo, ut id quo res denominatur praedicabilis de speciebus, et sic genus in cuius definitione ponitur praedicari de speciebus, praedicatur de ipsius speciebus. Sicut aliquid dicitur disgregativum visus dupliciter. Uno modo ut res denominata disgregativa visus, hoc enim modo nix dicitur disgregativa visus. Alio modo, ut id, quo res denominatur disgregativa visus, quemadmodum albedo dicitur disgregativa visus, cum in definitione eius ponatur, disgregare visum. Et sicut stant ista duo simul, scilicet quod res definita per disgregare visum est albedo, et non nix; res autem denominata disgregativa visus est nix et non albedo: ita praecise in proposito stant ista duo simul, scilicet quod res definita per praedicari de speciebus est relatio generica; res autem denominata praedicabilis de speciebus est natura, quae subest illi relationi, puta animal: ita quod res definita per praedicari, etc. est genus formaliter non materialiter, res autem denominata praedicabilis est genus materialiter non formaliter. Unde in littera dicitur, quod ratio praedicabilitatis clauditur in hac intentione, quae est genus: id tamen, cui intellectus intentionem praedicabilitatis attribuit non est ipsa intentio generis, sed res cui etiam ipsa intentio generis attribuitur.

Ex quibus patet responsio ad obiectionem: quia loquendo de eo, quod per se praedicatur de speciebus, ut res denominata praedicari, vera est maior, sed falsa minor; loquendo autem de eo quod per se praedicatur, ut ratio denominandi, falsa est maior, licet minor sit vera. Unde cum semper altera praemissarum sit falsa, nihil concluditur. Hae distinctione nunc assignata in terminis simplicibus sic uti poteris, praedicabile de speciebus dupliciter, formaliter et denominative; quod praedicatur de homine et bove denominative est animal; quod autem praedicatur formaliter de homine et bove, est genus; de praedicabili denominative falsa est minor, de praedicabili formaliter falsa est maior. Haec dicta cum applicaveris ad speciem respectu individuorum, ad differentiam, proprium, et accidens, et reliqua huiusmodi, solves multas obiectiones, et illucescet tibi veritas multarum propositionum, quae obscurae apparent. Residuum capituli est Epilogus: per se patent et cetera.