In De ente et essentia D. Thomae Aquinatis commentaria

Num quaelibet species substantiarum separatarum unum tantum habeat individuum.

Circa hanc partem occurrit quaestio, An quaelibet species substantiarum separatarum unum tantum habeat individuum. In hac quaestione tria sunt facienda. Primo ponetur opinio Scoti cum fundamentis: secundo ponetur veritas peripatetica: tertio respondebitur argumentis in oppositum.

Quoad primum, Scotus II Sentent. dist. II, quaest. VII, opinatur plures esse intelligentias eiusdem speciei, talibus mediis.

Primo sic, Omnis quidditas quantum est de se est communicabilis: intelligentia est aliqua quidditas; ergo quidditas intelligentiae est de se communicabilis; ergo potest inveniri in pluribus. Maior probatur: quia si quidditas omnis non esset communicabilis; vel communicabilitas repugnaret ei ratione perfectionis quidditativae aut imperfectionis: non ratione perfectionis, quia communicabilitas, secundum fidem catholicam, convenit quidditati divinae quae summe perfecta est. Nec ratione imperfectionis, quia communicabilitas convenit quidditatibus substantiarum compositarum, quae sunt imperfectae. Cum ergo ratione neutrius repugnet sibi, restat maior vera.

Praeterea, Omnis quidditas intelligibilis sub ratione universalis, absque contradictione est plurificabilis numero: quidditas separata est intelligibilis sub ratione universalis absque contradictione; ergo est plurificabilis numero. Maior probatur ex eo, quod implicat intelligi sub ratione universalis, et esse de se hoc: est enim universalitas opposita haeccheitati: sicut implicat intelligere essentiam divinam sub ratione universalis, quia est de se hoc.

Praeterea, Deus potest hunc Angelum in hac specie annihilare: isto annihilato, Deus potest speciem hanc reparare in aliquo alio individuo, non in eodem, secundum istam opinionem: quia secundum istos homo non posset resurgere idem numero nisi anima intellectiva remanente eadem numero; ergo in eadem specie erunt plura individua saltem successive.

Praeterea, Animae intellectivae distinguuntur numero in eadem specie, et tamen sunt immateriales; ergo, etc.

Praeterea, Aug. in Ench. cap. XXIX, dicit, quod quia tota natura seu species humana ruerat, ideo misertus Deus ad eam salvandam venit: non autem venit ad salvandam naturam angelicam, quia tota non ruit. Ecce, quod Aug. dicit totam naturam angelicam non lapsam esse per peccatum, quod non potest esse verum, si tot sunt species, quot sunt individua: sic enim multae naturae angelicae lapsae totaliter essent, humana autem tantum una, cum humana non sit nisi una.

Praeterea Damascenus in Elementario, cap. XII, dicit, quod secundum unamquamque speciem fecit Deus angelos.

Praeterea, Arguit ad idem in quolibet. quaest. II, quod praedicta opinio est damnata Parisiis in pluribus articulis. Primus est, Si quis dixerit Deum non posse multiplicare formas sine materia, error. Secundus, Si quis dixerit formam non recipere divisionem sine materia, error. Tertius, Quod quia intelligentiae non habent materiam, Deus non possit eiusdem speciei facere plures, error.

Quod si dicatur, inquit Ant. Trombeta, quod ista sententia non est damnata ubique, dato quod Parisiis sic sit: contra, nam sententia damnata in aliqua universitate famosa ubique est damnata, aut suspecta de haeresi, non solum auctoritate dioecesani, sed etiam auctoritate domini Papae, ut patet extra. de haereticis; capitulo Ad abolendam. Haec de primo.

CONCLUSIO

Quaevis intelligentia constituit unam speciem.

Quoad secundum, veritas Peripatetica ab Arist. Comm. et S. Thoma accepta est, quod quaelibet intelligentia constituat unam speciem: ita quod non possint ibi inveniri plura individua eiusdem speciei. Et S. Thomas quidem in qq. dd. de spirit. creaturis, art. 8, et in II contra Gent. cap. CXIII, et in prima parte, quaest. L, art. 4, et alibi probat hoc multis rationibus, quarum duabus nunc utendum est. Prima ex earum immaterialitate sumitur, unde omni principio distinctivo numeraliter carent: et formatur ratio sic, Omnis species habens plura individua, habet in se distinctivum numerale: intelligentia non habet tale principium distinctivum; ergo: minoris probationem habes supra immediate ante quaestionem. Et nota, quod haec ratio est sumpta ex XII Metaph. text. XLIX, ubi fit haec consequentia, Coelum, id est primum principium est unum specie et plura numero, ergo est materiale: unde expresse datur intelligi, quod immaterialitas est sufficiens causa non plurificationis numeralis. Sed quia Scotus expresse dicit loco praeallegato, quod opinio sua est contra Aristotelem, ideo omittam auctoritates.

Secunda ratio S. Thomae est sumpta ex ordine universi fundata super tres propositiones, quarum prima est, Universum habens tres partes, scilicet sphaeram generabilium et corruptibilium, corpora caelestia, et substantias immateriales, habet pro bono intrinseco ordinem; haec habetur, XII Metaph. text. LII.

Secunda propositio est, quod ordo est duplex, scilicet per se et per accidens. Ordo per se inter essentialiter ordinata, ut species quae sunt sicut numeri VIII Metaph. text. X. Ordo per accidens est inter individua eiusdem speciei: ut dicitur III Metaph. text. XI.

Tertia propositio est, quod ea pars universi, in qua est ordo per se purus, est potior ea, in qua est ordo per se admixtus ordini per accidens, ex XII Metaph. text. LII, ubi comparatur prima pars universi filiisfamilias, quibus nihil ordinatum per accidens inest. Super his propositionibus fundatur talis ratio, Id quod caret ordine per accidens non habet plura individua eiusdem speciei: suprema pars universi caret ordine per accidens; ergo non habet plura individua eiusdem speciei. Maior ex terminis patet: minor licet ex Aristotele habeatur loco allegato: quia isti tamen negant Aristotelem in hac parte, sicut et alibi, ratione probatur sic: Non minus excludit ordinem per accidens suprema pars universi, quam media pars; cum suprema sit perfectior et bonitas universi in ordine consistat, et ordo per accidens sit imperfectum quid et deficiens ab ordine per se, immo ordinatum per accidens est inordinatum, eo quod per accidens est conditio diminuens ratione ordinis: sed media pars excludit ordinem per accidens, ut patet: corpora enim caelestia non habent plura individua eiusdem speciei, non enim est nisi unus sol, una luna, etc.; ergo suprema pars universi a fortiori excludit ordinem per accidens. Haec de secundo.

Quoad tertium respondetur argumentis Scoti. Et ad primum quidem, ut terminos theologicos admisceamus, quia argumentum theologicum est, dicitur quod communicabilitas est triplex. Quaedam cum divisione essentiae, sicut universale communicabile est particularibus. Quaedam vero absque divisione aliqua essentiae et esse, per identitatem, sicut essentia divina communis est tribus suppositis. Quaedam per assumptibilitatem ad hypostaticam unionem, sicut natura humana communicabilis est omnibus suppositis divinis. Si in praemissis Scotus assumit communicabile primo modo, falsa est maior, patet in essentia divina. Si secundo modo, falsa etiam est maior; nulla enim essentia creata est illo modo communicabilis. Si tertio modo, falsa quoque est maior, ut patet de essentia divina. Si autem accipiatur communicabile neutro illorum modorum, sed pro communicabili in communi non descendendo determinate ad hoc vel illud communicabile, concesso toto argumento, non concluditur quod quidditas angelica sit communicabilis sicut universale particularibus. Committitur enim fallacia consequentis a superiori ad inferius affirmative. Unde probatio adducta nihil contra nos facit. Communicabilitas primo modo repugnat intelligentiis propter earum perfectionem. Communicabilitas secundo modo repugnat intelligentiis propter earum imperfectionem. Communicabilitas tertio modo convenit eis ex earum imperfectione; quia esse distinguitur realiter ab earum essentia.

Ad secundum dicitur distinguendo maiorem. Aliquid enim esse intelligibile sub ratione universalis convenit dupliciter. Uno modo ex parte rei et intellectus, ut verbis S. Thomae utar. Alio modo ex parte intellectus tantum. Primo modo maior est vera, et minor falsa. Secundo modo maior est falsa, licet minor sit vera: cum enim universalitatis fundamentum ex parte rei sit inventio illius quidditatis in pluribus individuis simul vel successive, fundamentum vero ex parte intellectus sit praesentatio illius quidditatis, non repraesentatis conditionibus individuationis, ut sic: illud est universale utroque modo, scilicet ex parte rei et intellectus, quod utroque fulcitur fundamento, sicut humana essentia est intelligibilis sub ratione universalis ex parte rei; quia ipsa est realiter divisa et inventa in multis et ex parte intellectus, quia repraesentatur absque hic et nunc.

Illud autem est universale ex parte intellectus tantum, quod altero tantum fulcitur fundamento, scilicet repraesentatione, etc. ita quod eius universalitas ex hoc solo habetur, quod obiective in intellectu ponitur, cui obiective res secundum conditiones quidditativas non individuales ut sic: et hoc modo quidditas intelligentiae est universalis. Licet enim individuale et specificum esse ibi idem habeat principium; quia tamen repraesentatur ut tale res non ut hoc, quia non repraesentatur secundum quod in se est, sed secundum modum rerum compositarum, in quibus aliud est natura, et aliud est individuum illius naturae: ideo universale ut obiectum tantum. Ex hoc eodem modo est praedicabilis quidditas intelligentiae de pluribus, scilicet nec actu nec aptitudine, sed ut obiecta est intellectui; ut ab Avicenna habes V Metaph.: quinimo ipsa quidditas divina hoc modo communis et universalis secundum rationem est, unde et numerum plurium apud grammaticos habet. Ad probationem autem maioris sic negatio patet responsio: cum enim dicitur, quod implicat quidditatem esse de se hanc et universalem et praedicabilem de pluribus, hoc est veri, accipiendo universale ex parte rei, et similiter praedicabile. Universale enim secundum rationem tantum est et in multis, et de multis ut obiectum est tantum. Universale tantum ex parte rei est in multis secundum rem, licet autem habeat, ut obiectum est. Haec si vis plane intelligere, memento eorum, quae dicta sunt in quaestione de universalibus.

Ad tertium dicitur, quod in casu illo repararetur necessario idem numero Angelus: ex eodem enim Gabriel est hic et Gabriel. Nec est verum quod apud nos Deus non possit idem numero reparare; licet dicamus quod si in resurrectione non resurgeret eadem anima numero, quae non annihilata esse debet, si resurrectionis ratio salvanda est, non esset idem homo numero; ergo quod stat idem numero posse reparari a Deo.

Ad quartum dicitur, quod non est simile de intelligentiis et animabus intellectivis quoad hoc; quia animae sunt partes speciei corporibus unibiles, non autem intelligentiae: sed de his infra erit amplior sermo.

Ad quintum respondet S. Thomas quod natura humana et angeli possunt dupliciter accipi. Uno modo secundum esse naturae: et sic natura humana est una, angelica vero plures. Alio modo accipiuntur secundum esse viae, scilicet ut viatores ad beatitudinem supernaturalem: et sic sicut natura humana est una, ita tota latitudo angelicarum specierum est una natura, eo quod sicut omnes homines uno modo tendunt ad patriam, scilicet per liberum arbitrium flexibiliter remediabilem: sic omnes angeli uno modo tendunt ad beatitudinem, scilicet per liberum arbitrium flexibiliter irremediabilem; semel enim flexum reverti amplius non potest: apprehendunt enim immobiliter. Et propterea Augustinus ut theologus loquens ad quem pertinet consideratio de homine et angelis in esse viae et patriae vocavit omnes angelos unius naturae.

Ad sextum dicitur, quod Damascenus forte opinionem illorum, quos in hoc non sequitur, illud dixit ita verba, Vel per speciem intellexit speciem subalternam: non specialissimam; ob hoc mihi placet magis, Cum non constet ipsum contrariae opinionis esse. Ob hoc large speciei nomen accipiendum est, si veritatem habere debet.

Ad septimum dicitur primo, quod argumentum procedit ex male intellectis articulis Parisiensium: illi enim sunt contra Averroystas, qui animam intellectivam, non multiplicabilem numero dicunt, quia est forma immaterialis: unde sensus primi articuli est, Si quis dixerit Deum non posse multiplicare formas sine materia, idest sine dependentia a materia, error. Similiter secundi, Si quis dixerit formas non recipere divisionem sine materia, idest sine dependentia a materia, error. Similiter tertii, Quod quia intelligentiae non habent materiam, Deus non posset eiusdem speciei facere plures, error; non habent materiam, idest dependentiam a materia, vel non posset, idest ex impotentia Dei procederet.

Vel dicatur secundo, quod articuli Parisienses, in quantum tangunt vel tangere videntur doctrinam S. Thomae revocati sunt per dominum Stephanum episcopum Parisiensem apud Bertiliacum, anno Domini MCCCXXV die Iovis ante sacros Cineres, ut patet in litteris, quae incipiunt; Magistra rerum experientia certis indiciis evidenter demonstrat.

Dicitur tertio, quod cum sanctissimus Urbanus Papa V doctrinam S. Thomae approbaverit in extravaganti quae incipit: Laudabilis Deus in Sanctis suis et in sui maiestate mirabilis: mirum est quomodo isti audeant contra Romanae ecclesiae approbationem reducere articulos Parisienses. Sunt autem verba domini Papae in calce extravagantis ad universitatem Tolosanam ista: Volumus insuper, et tenore praesentium vobis iniungimus, uti dicti beati Thomae doctrinam tamquam veridicam et catholicam sectemini, eamque studeatis totis viribus ampliare. Datum apud Montem Flasconem, etc. Haec verba attendant adversarii, et videant quanta temeritate contra mandatum summi Pontificis catholicam Sancti Thomae doctrinam impugnare nituntur.

Huiusmodi ergo substantiae quamvis sint formae sine materia, non tamen in eis est omnimoda simplicitas, nec sunt actus puri, sed habent permixtionem potentiae, et hoc sic patet: Quidquid enim non est de intellectu essentiae vel quidditatis, hoc est adveniens extra, et faciens compositionem cum essentia; quia nulla essentia sine his quae sunt partes essentiae intelligi potest. Omnis autem essentia vel quidditas intelligi potest sine hoc, quod aliquid intelligatur de suo esse facto; possum enim intelligere quid est homo vel phoenix, et tamen ignorare an esse habeant in rerum natura: ergo patet quod esse est aliud ab essentia vel quidditate.

In hac tertia parte capituli huius probatur substantias separatas esse compositas ex esse et essentia. Sed antequam ad probationem accedatur, praenotandum est, in substantiis materialibus inveniri quatuor realiter distincta; scilicet materiam, formam, essentiam compositam ex eis, et exsistentiam. In homine enim est considerare materiam in qua recipitur eius forma, et formam ipsam, quae est illius materiae actus, et essentiam humanam, quae nec est materia nec forma, et esse actualis exsistentiae, quo homo formaliter exsistit in rerum natura: unde fit, ut in istis substantiis duae compositiones pertinentes ad genus substantiae reperiantur. Quarum prima est ex materia et forma; secunda est ex essentia et exsistentia, quae vocatur compositio ex esse et essentia.

Conveniunt autem inter se et differunt hae compositiones. Conveniunt quidem in duobus. Primo in hoc, quod utraque constat ex actu et potentia: materiam enim et formam clarum est se habere ut potentiam et actum: essentia autem et esse ex eo liquet quod se habent ut potentia et actus, quia quidditas quaelibet ex hoc ponitur in rerum natura quod exsistentiam acquirit.

Secundo conveniunt in hoc, quod utriusque extrema sunt in eodem genere; tam enim materia et forma hominis, quam essentia et esse eius in genere substantiae et specie humana reponuntur.

Differunt autem quoad decem. Primo, quia extrema primae compositionis sunt partes substantiae, et non sunt substantia, proprie loquendo, ut patet. Materia enim et forma non sunt in genere substantiae nisi reductive: unde praedicationem substantiae, quae est genus generalissimum non nisi in obliquo suscipiunt. Extremorum vero secundae compositionis neutrum est pars substantiae; sed alterum est substantia, essentia scilicet quae est in recta linea praedicamentali, alterum vero extra substantiam, scilicet exsistentia.

Secundo differunt, quia extremum illud quod se habet ut potentia in prima compositione, est ens pure potentiale, materia scilicet. Extremum vero illud quod se habet ut potentia in secunda compositione non est pura potentia, sed ens in aliqua specie quidditative completum, essentia scilicet.

Tertio differunt, quia extremum illud, quod se habet ut potentia in prima compositione, non est id quod est, nec quod fit, proprie loquendo. Materia enim non fit, ut dicitur VII Metaph. text. XXVII; eiusdem autem est esse, cuius est fieri, cum fieri ad esse terminetur. Extremum vero id quod in secunda compositione se habet ut potentia est id quod est et fit: cum omnis factio ad compositum terminetur, ut ibidem dicitur.

Quarto differunt, quia extremum illud quod in prima compositione se habet ut actus, non est ultima actualitas rei, sed causat alium ulteriorem actum; forma enim hominis, quae eius materiam informat, causando totum compositum, complet proprium receptivum ipsius exsistentiae: et sic eam causat, quae est ulterior actus. Extremum vero illud quod in secunda compositione se habet ut actus, est ultima actualitas illius generis; post exsistentiam enim Sortis nihil sibi substantiale amplius advenit.

Quinto differunt, quia extremum illud quod in prima compositione se habet ut actus, est ita actus, quod tamen comparatur ad aliud ut potentia. Extremum vero illud quod in secunda compositione se habet ut actus, est ita actus, quod ad nihil ipsius rei comparatur ut potentia. Quod patere potest advertendo proportionem, quae est inter formam et exsistentiam. Est enim proportio formae ad esse actuale, sicut proportio diaphaneitatis ad lumen; forma siquidem recipit exsistentiam et causat eam, sicut diaphaneitas lumen. Sicut namque aer in eo, quod aer non est capax luminis, sed oportet ipsum diaphaneitate informari, ut proprium receptivum luminis fiat: ideoque neque aer nec diaphaneitas, sed aer diaphanus est qui primo luminosus est, licet secundario tam aer quam diaphaneitas lumine clareat; ita in proposito materia sola non est capax exsistentiae, quia actus in propria suscipi debet potentia; sed oportet in ipsa formam recipi, ut proprium receptivum exsistentiae fiat, non materia nec forma sed compositum ex eis. Id enim quod primo exsistit, est compositum cuius primo etiam est fieri: tamen tam materia, quam forma secundario actuatur illamet exsistentia: unde sicut diaphaneitas est causa formalis aeri diaphano, et eius complementum formale ad hoc ut proprium susceptivum luminis sit, et cum hoc comparatur ad lumen adveniens ut potentia recipiens, licet secundario, ad actum: ita forma est causa formalis composito et complementum eius formale ad hoc ut proprium receptivum exsistentiae sit, ac per hoc comparatur ad ipsam exsistentiam subsequentem ut potentia recipiens: secundario tamen ad actum receptum; unde fit, ut ipsum esse actualis exsistentiae ad nihil aliud comparetur, ut potentia ad actum; sed sit ultima actualitas omnis rei etiam ipsius formae.

Sexto differunt, quia extremum illud, quod in prima compositione se habet ut actus est de intellectu seu definitione rei intrinsece: forma enim secundum omnes intrinsece in definitione concipitur. Extremum vero illud quod in secunda compositione se habet ut actus, est extra quidditatem rei: definitio enim non significat esse vel non esse, ut dicitur I Posteriorum.

Septimo differunt, quia ex extremis primae compositionis fit unum tertium per se unum. Ex extremis vero secundae compositionis non fit unum tertium per se unum neque per accidens, proprie loquendo. Et colligitur ratio huius differentiae ex supradictis: unum enim per se non fit nisi ex duobus, quorum utrumque est pars substantiae: nulla enim substantia completa facit unum per se cum quocumque alio, et quorum alterum est pura potentia: ex duobus enim actibus non fit tertium per se unum, et quorum alterum est ita actus, ut possit comparari ad aliquid aliud, ut potentia; partes enim sunt materia totius, V Metaph. text. III. Cum autem in prima compositione omnes istae compositiones salventur, in secunda vero nulla: sequitur quod in secunda compositione non fiat unum tertium per se, neque etiam unum per accidens fit: quia unum per accidens aggregat res diversorum generum: cum his tamen stat quod essentia per se adunetur cum esse. Octavo differunt, quia prima compositio est compositio ex his, et ideo fit ibi unum tertium. Secunda vero est compositio cum his. Nulla enim res datur, quae constet ex essentia et exsistentia, proprie loquendo, sicut datur res constans ex materia et forma; sed essentia componit cum exsistentia et e converso: et ideo dictum est, quod adunantur per se, non tamen componendo tertium. Nono differunt, quia prima compositio ad pauciora se extendit, quam secunda. Extrema enim primae compositionis non inveniuntur nisi in rebus sensibilibus: eam namque solam ex materia et forma constare, supra conclusum est. Extrema vero secundae compositionis reperiuntur et in rebus sensibilibus, et in rebus immaterialibus; habent enim intelligentiae quidditatem et exsistentiam. Unde prima compositio infert secundam, et non e converso. Omne enim compositum ex materia et forma est compositum ex essentia et esse; sed non convertitur. Decimo differunt quoad passiones suas: compositionem enim primam quantitas, accidentia sensibilia, et transmutatio saltem localis sequuntur: Compositionem autem secundam neque generatio, neque corruptio, neque transmutatio aliqua physica sequitur: sed tantum recipere et recipi, perficere et perfici, quia haec sequuntur actum et potentiam, illa vero materiam et formam. In littera igitur hanc secundam compositionem in omni ente citra primum inveniri probatur tali conclusione proposita. Omne ens aliud a primo est compositum ex esse et essentia. Ratio talis est: Omne habens aliquid realiter suae quidditati coniunctum, quod est extra essentiam eius, est compositum ex quidditate et illo additamento, idest essentia et esse: omne ens aliud a Deo habet aliquid reale suae quidditati realiter coniunctum extra essentiam eius, scilicet esse: ergo omne ens aliud a Deo est compositum ex esse et essentia. Maior relinquitur a S. Thoma pro manifesta. Et est modificanda ita, quod illud additum sit extra essentiam rei particulariter sumptam (quod dico propter inferius, cum sit extra essentiam superioris, non tamen componit cum illo) et etiam deservit sic modificata propositio, quia esse est extra essentiam Sortis, non enim poneretur in eius definitione si definiretur. Relinquitur igitur manifesta maior, quia duo adunata, quorum neutrum est contrahens alterum, et alterum se habet ut actus, et alterum ut potentia, non nisi per compositionem realiter sunt coniuncta. Minor autem patet ex sexta differentia, et Aristotele I Posteriorum dicente, quod nulla definitio significat esse. Nisi forte sit aliqua res, cuius quidditas sit suum esse, et haec res non potest esse nisi una et prima, quia impossibile est ut fiat plu rificatio alicuius nisi per additionem alicuius differentiae, sicut multiplicatur natura generis in speciebus; vel per hoc, quod unum est abstractum, et aliud in aliquo receptum: sicut si esset quidam color separatus, esset alius a colore non separato, ex ipsa sua separatione. Si autem ponatur aliqua res, quae sit esse tantum, ita ut ipsum esse sit subsistens, hoc esse non recipiet additionem differentiae, quia iam non esset esse tantum, sed esse, et praeter hoc forma aliqua. Et multominus recipiet additionem materiae, quia iam esset esse non subsistens, sed materiale, unde relinquitur, quod talis res, quae sit suum esse, non potest esse nisi una: unde oportet, quod in qualibet alia re praeter eam sit aliud esse suum, et aliud quidditas vel natura, seu forma sua. Unde in intelligentiis oportet, quod sit esse praeter formam, et ideo dictum est, quod intelligentia est forma et esse. Hic ponitur secunda ratio ad idem, quae inducitur per modum exclusionis tacitae responsionis, quia aliquis posset dicere ad rationem factam, quod aliqua res est cuius quidditas est suum esse et illius definitio non abstrahit ab exsistere. Contra hoc inquam inducitur secunda ratio probans, quod in uno solo ente, scilicet primo, essentia est idem quod exsistentia: et consequenter in quolibet alio, esse et essentia distinguuntur realiter. Ratiocinatur ergo sic: Omne plurificabile seu plurificatum altero trium modorum multiplicatur, vel per additionem differentiae formalis, vel per receptionem utriusque in materia, vel per receptionem unius in materia et alterius separatione: sed quidditas quae est suum exsistere, nullo istorum modorum est multiplicabilis; ergo quidditas, quae est suum esse, non est plurificabilis nec plurificata; ergo est una tantum: et sic omne aliud ab eo non est sua exsistentia. Processus clarus: maior vero declaratur, quoniam cum pluralitas sequatur divisionem: divisio alicuius fit per differentias formales: sicut natura generica animalis multiplicatur in homine et leone. Vel per differentias individuales, sicut natura specifica multiplicatur in Sorte et Platone propter hoc, quod humanitas Sortis est in alia materia signata ab illa, in qua est humanitas Platonis. Vel tertio modo potest imaginari divisio inter aliqua duo eiusdem naturae, propter hoc, quod alterum est omnino separatum a materialibus conditionibus, alterum vero concretum est illis, sicut homo separatus apud Platonem, distinguitur ab homine particulariter propter hoc, quod homo separatus est immaterialis, natura vero Sortis est recepta in hac materia. Nec apparebit discurrenti per omnia praedicamenta aliquis alius modus realis multiplicationis in universo. Nec aliquis mihi obiiciat quod quantitas et sub stantia distinguuntur realiter, et tamen non per differentias formales, nec, etc. Quoniam sive modis sive differentiis fiat divisio, non refert, dummodo contrahens ad aliquam limitatam naturam trahat contractum. Minor autem declaratur quoad omnes eius particulas. Primo, quod non sit multiplicabilis per modum generis, patet ex eo, quod genus recipit additionem differentiae, per quam trahitur natura generis ad determinatam naturam specificam, et sic perdit genus puritatem propriam: animal enim contractum ad humanam speciem non est purum animal, sed animal humanum: quidditas vero, quae est sua exsistentia, est ipsum esse purum, et non coarctatum. Statim enim quod contraheretur, perderet puritatem et essent ibi duo; esse scilicet et quidditas, ad quam contractum esset. Secunda pars minoris clarius patet: quod enim recipitur in alio, non est esse purum et per se subsistens, sed sustentatur in alio: quidditas autem, quae est suum esse, est pura, et consequenter per se subsistens et non alteri admixta, in quo sustentetur. Per idem quoque patet tertia pars minoris: si enim una quidditas, quae est suum esse, est separata, altera quae est recepta, ex hoc, quod est recepta, non poterit esse eadem suae exsistentiae: ut enim dictum est, esse receptum non potest esse idem quidditati: et sic concluditur, quod quidditas, quae est suum esse, est una tantum, quae est prima causa omnium, ac per hoc caetera habent esse distinctum a suis essentiis.

Omne autem quod convenit alicui, vel est causatum ex principiis naturae suae, sicut risibile in homine, vel advenit ab aliquo principio extrinseco, sicut lumen in aere ex influentia solis. Non autem potest esse, quod ipsum esse sit causatum ab ipsa forma vel quidditate rei; dico sicut a causa efficiente: quia sic aliqua res esset causa suiipsius, et aliqua res seipsam in esse produceret, quod est impossibile; ergo oportet, quod omnis talis res, cuius esse est aliud a natura sua, quod habeat esse ab alio. In hac parte quarta huius capituli declaratur, intelligentias habere esse a Deo effective, in quo omnino idem est esse cum essentia: primum horum in sua universali conclusione, hoc scilicet, Omne aliud a prima causa est productum ab ipsa, probatur sic: Omne habens esse distinctum a sua quidditate, est productum effective a prima causa: omne ens aliud a causa prima habet esse distinctum a sua quidditate; ergo omne ens aliud a prima est effective productum a prima causa: minor supponitur ex dictis et dicendis. Maior probatur sic, Omne illud, cui convenit aliquod distinctum a sua quidditate, ita se habet quod vel ipsum est causa effectiva illius, vel habet illud ab alio effective; non enim potest imaginari tertium. risibilitas siquidem et albedo, et quidquid aliud convenit homini, aut causatur ab ipso homine effective, aut ab aliquo alio, quod non est hominis quidditas: sed impossibile est, ut aliquod ens efficiat suam propriam exsistentiam, ut dicitur II de Anima, text. XLVII: ergo oportet quod illam habeat ab alio effective. Quod autem sit impossibile, ut aliquid ens efficiat suam propriam exsistentiam, patet ex eo, quod sequeretur, quod illud esset antequam esset, ex eo enim quod efficeret, esset: omne enim efficiens exsistit, III Phys. text. XVII, ex eo vero quod suum proprium esse causaret, suum exsistere eius causalitatem sequeretur: et sic esset antequam esset.

Et, quia omne, quod est per aliud, reducitur ad id, quod est per se, sicut ad causam primam: ideo oportet quod sit aliqua res, quae sit causa essendi omnibus rebus, eo quod ipsa est esse tantum, alias iretur in infinitum in causis; cum omnis res, quae non est esse lantum habeat causam sui esse, ut dictum est. Patet ergo, quod intelligentia est forma et esse, et quod esse habeat a primo esse, quod est esse tantum: et hoc est prima causa, quae Deus est.

Hic declaratur secundum propositorum, haec conclusio scilicet: essentia primae causae est suum exsistere, tali ratione, Omne quod est per aliud tale, praeceditur ab eo quod est per se tale: omne ens aliud a prima causa est per aliud tale, idest ens, ergo praeceditur ab eo quod est per se ens: quod autem est ex se ens causa est omnibus ut entia sint, ut dicitur II Metaph. text. IV: prima ergo causa est ex se ens, seu per se ens, et consequenter sua quidditas est ipsum esse, aliter non esset per se, sed per aliud a sua quidditate ens: et consequenter dependeret ab alio, ut ante posita ratione deductum est. Maior propositio etsi habeatur II Phys. text. LXVI et VIII, text. XXXIX, tamen in littera probatur ex eo, quod aliter sequeretur processus in infinitum in causa: si enim non esset devenire ad unum per se tale, sed omnia essent per aliud talia: qua ratione ante unum est aliud, eadem ratione ante illud erit aliud: et sic in infinitum. Minor vero est conclusio praecedentis rationis.