In De ente et essentia D. Thomae Aquinatis commentaria

De individuatione et multiplicatione numerica animae intellectivae.

Hic circa individuationem animae intellectivae, per quod scilicet individuetur, dubitatur. In hac quaestione facienda sunt tria. Primo recitabitur opinio Scoti. Secundo declarabitur opinio S. Thomae. Tertio respondebitur argumentis in oppositum.

Quoad primum Scotus in II Sent. dist. 1, quaest. ult. et in Quolibet quaest. II, sequens positionem suam de haecceitatibus tenet, animam sua propria haecceitate individuari: arguitque sic contra S. Thomam. Eo primo, quo aliquid est in actu extra causam et intellectum, eo primo est hoc: sed anima sicut et quaelibet entitas praecipue absoluta seipsa primo est in actu extra causam et intellectum; ergo anima seipsa prima est haec. Maior probatur, quia universalitas sive esse non hoc non convenit rei nisi in intellectu. Minor patet ex eo quod res seipsa primo recedit a non esse.

Praeterea, Omnis distinctio formalis seu non per materiam est specifica per te: animae intellectivae distinguuntur formaliter, seu non per materiam: ergo distinguuntur specifice. Conclusio est falsa; ergo altera praemissa: non minor, quia animae intellectivae separatae carent materia; ergo maior, quae est fundamentum positionis suae. Quod si dicas quod animae habent inclinationes ad diversa corpora, et per has distinguuntur: contra, Anima prius natura est terminus creationis, qui ut talis formaliter est hoc, quam uniatur materiae; ergo prius natura anima est haec, quam uniatur materiae: ergo anima individuatur, et non per unionem ad corpus. Antecedens probatur sic: prius est quod potest esse sine alio, et aliud non sine illo, ex V Metaph. text. XVI. Anima non solum secundum essentiam, sed etiam secundum exsistentiam potest esse sine unione ad materiam, non autem absque hoc quod sit terminus creationis et haec: ergo anima est prius natura terminus creationis et haec, quam sit in materia.

Si dicatur quod anima non est haec per actualem unionem seu exsistentiam in materia, sed per aptitudinem essendi in illa: contra, hoc non evadit difficultatem, quia natura absoluta est prius natura ipsa sua aptitudine. Quia enim anima est haec: ideo habet hanc aptitudinem ad hoc, et illi repugnat, etc. ut arguatur sic. Quod convenit uni, et repugnat alteri eiusdem speciei, non convenit per se huic, secundum id quod commune est istis: vel saltem praeexigit eorum necessario distinctionem, scilicet huius ab illo: sed haec aptitudo convenit huic animae, et repugnat illi: ergo necessario praeexigit distinctionem huius ab illa: igitur non individuantur aptitudinibus.

Confirmatur: Ratio aptitudinis formaliter loquendo, non est ad se, nec est ratio entis in actu: ergo non potest esse individuativum principium animae. Antecedens probatur pro prima parte; quia si esset ad se, posset intelligi non ad aliud, ut ad terminum, quod est falsum. Pro secunda quoque parte probatur, quia quod necessario exigit aliquid non exsistens, ipsum est non exsistens in actu; aptitudo autem est ad terminum non exsistentem: ergo eius ratio non est ratio entis in actu. Consequentia patet, quia distinctio relativa praesupponit distinctionem absolutam: quia enim anima est haec: ideo habet hanc aptitudinem, et non e contra, et quia haec anima est singularis singularitate actuali sive in actu, non est haec aptitudine ad hoc corpus. Haec sunt quae isti in hac re sentiunt.

Nos autem peripatetica fundamenta sequentes, animam individuari commensuratione substantiali ad hoc corpus dicimus, et hanc animam, et illam distingui commensurationibus suis ad hoc et illud corpus: probationes autem huius, supra adductae fuerunt, cum deductum sit distinctionem numeraliter nonnisi a quantitate originari posse. Unde nunc sufficiet declarare quomodo sit hoc quod dicimus. Commensuratio dupliciter sumitur. Uno modo pro relatione commensurationis: alio modo pro ipsa substantiali coaptatione rei. Primo modo, commensuratio est res respectiva essentialiter, et in genere relationis. Secundo modo est res absoluta, et de praedicamento rei commensuratae: est enim idem essentialiter quod ipsa, sed differens ab ipsa sola ratione: et similiter dico de inclinatione, aptitudine, coaptatione, significatione, et similibus, quae ad exprimendum propositum assumuntur. Absolutum quoque pro nunc sumitur dupliciter. Uno modo a termino; et sic dicimus substantiam, quantitatem et qualitatem esse entia absoluta. Alio modo a receptivo seu subiecto; et sic nullum praedicamentorum accidentium est absolutum: sunt enim essentialiter receptibilia in substantia. Cum ergo dicitur, quod animae suis commensurationibus individuantur, intelligendum est commensurationibus substantialibus, quae sunt res absolutae a terminis, etsi non a receptivis, et non commensurationibus, quae sunt relationes, etc. Sicut namque de essentia animae in communi est, quod essentialiter sit proportionata corpori physico organico, quod in eius definitione ponitur: ita de essentia animae humanae est, commensurari corpori humano: est namque ita perfectiva corporis humani, quod non bovini. Sic quoque de essentia huius animae est commensuratio ad hoc corpus, et sic commensuratio ad corpus humanum non sequitur animam humanam, sed constituit ipsam humanam. Per hoc enim primo differt anima hominis ab anima bovis, quia illa est proprius actus corporis humani, ista vero bovini. Constat autem, quod idem est esse actum proprium corporis humani, et esse substantiam substantialiter commensuratam perfectionem eius. Ita substantialis commensuratio huius animae ad hoc corpus, non sequitur animam hanc, sed constituit ipsam hanc; est enim haec anima substantialiter proprius actus huius corporis. Unde haec anima ab illa primo differt; quia haec est proprius actus huius corporis, illa vero proprius actus alterius, et hoc est quod S. Thomas in II contra Gen. cap. LXXXI, tradit, et in quaestionibus de anima, et ubicumque de hac re loquitur.

Est autem conveniens propositio ista principiis Aristotelis: docet enim in primo libro de partibus animalium, quod propriae differentiae alicuius divisi debent esse per se distinguentes illud in eo quod tale. Verbi gratia, propriae differentiae animalis non debent esse album et nigrum, quae non dividunt animal in eo, quod animal. Stat enim identitas animalis cum illarum diversitate: nec debent esse navigativum et volativum, quia non diversificant haec per se naturam sensitivam, sed debent esse tale sensitivum vel tale. Animal enim in eo, quod animal, cum sensitivo constet, non diversificatur per se nisi per differentias sentiendi. Unde cum anima in eo quod talis essentialiter sit actus corporis physici, propriis differentiis dividitur per hoc, quod actus talis corporis vel talis: et iterum actus talis corporis, puta humani, propriis differentiis dividitur (materialibus tamen) per hoc quod est huius corporis vel illius. Individuantur ergo ipsae animae commensurationibus substantialibus non absolutis a receptivis: sicut et ipsae animae essentialiter sunt non absolutae a perfectibilibus corporibus earum receptivis.

Et non considerare hoc, est causa erroris eorum, qui de omnibus volunt eodem modo iudicare (ut sunt Scotistae) quibus, dum non considerant proprias rerum naturas, et res suis conceptibus adaequare volunt, accidit ut de omnium individuatione eamdem proferant sententiam, et in eorum numero sint, de quibus dicitur II Coeli text. LXXX quod quaerunt usque quo non habeant contradicere sibiipsis.

His visis ad solutionem argumentorum procedendum est.

Ad primum dicitur, quod falsa est maior; licet enim quaelibet res posita extra intellectum et causam sit haec, non tamen eodem primo est, et est haec. Est enim ipso esse primo: haec autem haecceitate primo: multa enim inseparabiliter sese comitantur, quae non eodem principio habentur primo. Sicut quodlibet ens aliud a Deo extra intellectum et causam est, et est dependens; non tamen eodem primo est et dependet. Minor quoque est falsa: res enim non seipsa primo sed per exsistentiam actualem distinguitur realiter a se extra nihil ponitur, ut supra declaratum fuit, etc.

Ad secundum negatur minor. Duae enim animae separatae non distinguuntur formaliter, sed per materiam: licet sint purae formae a materia abstractae. Aliud enim est dicere: Omnis distinctio formalis est specifica; aliud omnis distinctio formarum. Distinctio enim formalis, cum sit illa, quae ex principiis definitivis constat, specifica est; quaecumque enim habent diversas definitiones, specie differunt, et enim saltem differentias ultimas habeant non easdem, quarum diversitas sufficit ad diversitatem specificam: sed talis non est inter animam Sortis et Platonis; habent siquidem eamdem definitionem. Distinctio autem formarum cum sit, undecumque inter formas divisio accidat, in duabus animabus separatis invenitur ex hoc quod diversis corporibus coaptatae sunt. Unde non est similis ratio de eis et de aliis substantiis separatis, quae corporibus unibiles non sunt. Et sic responsio ibi data est bona si sane intelligatur, modo scilicet exposito, quod animae inclinationibus substantialibus ad diversa distinguuntur.

Ad id quod primo obiicitur contra, dicitur quod non concludit intentum. Concludit enim: ergo anima prius natura est haec, quam habeat actualem unionem ad corpus, cum debeat concludere: ergo anima prius natura est haec, quam sit coaptata seu inclinata ad hoc corpus. Non enim dicimus animam individuari formaliter per actualem unionem ad corpus, sed per coaptationem substantialem ad hoc corpus, quam prius natura deberi animae quam ipsam actualem unionem, patet ex eo quod omnia hic per se terminat creationem, et non anima in hoc exsistens: et ex eo quod inesse praesupponit esse; esse autem particulare tum immediatior est, quam inesse. Unde responsio ibi recitata est bona, cum grano tamen salis. Dicimus enim animas individuari per aptitudinem substantialem seu commensurationem formaliter: per unionem vero actualem ad corpus conditionaliter, idest tamquam per conditionem sine qua non: et quia prius natura est rei ratio formalis, quam conditio sine qua non, ideo, etc.

Ad argumentum contra hoc, patet responsio ex dictis. Assumit enim hoc falsum, scilicet quod natura huius animae sit prior aptitudine sua substantiali. Unde maior argumenti ibi formati pro secunda parte disiunctivae est falsa, scilicet quod «quodlibet conveniens uni et repugnans alteri eiusdem speciei praeexigat distinctionem ipsorum». Stat enim quod non praeexigat, sed faciat distinctionem ipsorum. Sicut quod convenit uni speciei, et repugnat alteri eiusdem generis, non opus est, quod praeexigat illarum specierum distinctionem: sed sufficit quod faciat earum distinctionem. Verbi gratia; rationale convenit homini, et repugnat leoni, et irrationale convenit leoni, et repugnat homini, et tamen rationale et irrationale non praeexigunt distinctionem hominis et leonis, sed faciunt. Unde subsumas sub illa maiore: sed haecceitas animae Sortis convenit sibi, et repugnat animae Platonis; ergo haeccheitates supponunt ipsas distinctas: et sic suadebis Scotistis vim argumenti sui, etc.

Ad confirmationem, cum dicitur, ratio aptitudinis non est ad se, dico, quod ratio aptitudinis substantialis, de qua loquimur, est ad aliud, sed non ut ad terminum, sed ut ad receptivum. Probatio autem contra hoc nihil facit: concedo enim quod potest intelligi non ad aliud, ut ad terminum, non autem non ad aliud ut ad receptivum, sicut quantitas et qualitas absolutae sunt a termino, et non a subiecto.

Ad id quod secundo loco in antecedente ponitur, scilicet, quod ratio aptitudinis non est ratio entis in actu, dico primo, quod falsum est: Aptitudo enim ad ridendum, scilicet risibilitas, habet rationem entis in actu primo, licet potentiam ad actum secundum. Probationis vero utraque propositio est falsa: et maior quidem, scilicet: Quod necessario exigit aliquid non exsistens, ipsum est non exsistens in actu: quaelibet enim potentia activa in actu primo tantum exigit operationem suam non exsistere: et tamen ipsa est exsistens in actu. Minor vero, quia aptitudo substantialis animae ad corpus non excludit corpus, sed compositio ex contrariis est, quae facit aptitudinem animae esse absque actuali unione.

Dico secundo, quod aequivocamus de aptitudine. Aptitudo enim ista, quam in anima intelligimus, non est nisi commensuratio seu substantialis sigillatio ipsius animae ad hoc corpus, quam constat esse in actu, et dum est corpori unita et dum est separata ab eo, sicut in exemplo supra posito de cera liquet. Argumentum autem procedit, ac si aptitudo ista esset quid potentiale, expectans aliquid quod reducat ipsam in actum, etc. Ad consequentiam patet quid dicendum sit, quia non est talis distinctio relativa, sed absoluta relative ad receptum, etc.

Et quia in istis substantiis quidditas non est idem quod esse, ideo sunt ordinabiles in praedicamento: et propter hoc invenitur in eis genus, species et differentia, quamvis earum differentiae propriae nobis occultae sint. In rebus enim sensibilibus etiam ipsae differentiae essentiales nobis ignotae sunt: unde significantur per differentias accidentales, quae ex essentialibus oriuntur; sicut causa significatur per suum effectum, sicut bipes ponitur differentia hominis. Accidentia autem propria substantiarum immaterialium nobis ignota sunt; unde differentiae earum nec per se, nec per accidentales differentias, nobis significari possunt.

In hac tertia parte capituli huius declaraturus S. Thomas quomodo quidditates substantiarum separatarum se habeant ad intentiones logicas, scilicet genus, speciem et differentiam, etc., quatuor notatis, se absolvit, excludendo post duas obiectiones. Proponit ergo primo conclusionem talem: Intelligentiae sunt in praedicamento, probatque eam sic: Omne id, in quo differt esse ab essentia, est in praedicamento; intelligentiae sunt huiusmodi; ergo, etc. Minor supra probata est: maior vero probari potest sic: Omne habens esse limitatum, est in genere: si enim limitatum esse habet, ad aliquod genus definitum est; quod enim ad nullum genus definitum est, ac per se subsistit, unde aut quomodo esse limitatum habet: omne autem ens, in quo esse distinguitur a sua essentia, habet esse limitatum, ut supra declaratum fuit: ergo omne tale est in praedicamento. Ex quo corollarie concluditur, quod habent genus, speciem et differentiam. Addit autem, quamvis occultae sint nobis earum differentiae: et ut responderet dubitationi, qua quis dicere posset, quomodo scis in eis esse differentias, si illas ignoramus? Statim enim scire de eis quaestionem an est, et ignorare quaestionem quid est: novimus, inquam, differentiam esse in illis, sed quae sint illae, latet; latent autem intelligentiarum differentiae secundum se: quia commune est omnibus substantiis habere occultas differentias proprias secundum se: et in hoc conveniunt cum substantiis inferioribus, latent secundum accidentales proprietates, quae sunt earum passiones, quia excedunt facultatem naturalem intellectus humani, qui se habet ad manifestissima in natura, sicut oculus noctuae ad lumen solis: et in hoc differunt a sensibilibus substantiis, quarum propriae differentiae nominibus suarum proprietatum significantur, sicut causae nominibus suorum effectuum: unde omnino inmanifestae sunt nobis intelligentiarum differentiae quoad quid sunt, etc.