In De ente et essentia D. Thomae Aquinatis commentaria

Num universalia in actu sint extra animam.

Circa dicta est quaestio non modica, an universalia in actu sint extra animam, an fiant per opus intellectus, quemadmodum dictum est. In hac quaestione primo declarabitur titulus. Secundo ponetur opinio Scoti. Tertio ponetur opinio S. Thomae. Quarto respondebitur ad argumenta in oppositum.

Quoad primum: quia haec quaestio diversimode intellecta, diversis modis a philosophis determinata est, in praesentiarum peripateticam sententiam supponendo, scilicet quod universalia non subsistant extra singularia, declaranda est quomodo intelligatur.

In nomine universalis tria intelligimus. Primo universalitatem, quae est relatio rationis. Secundo rem, quae denominatur universalis ab illa universalitate. Tertio, aptitudinem ad essendum in multis, quae est quid medium inter illa duo, et est fundamentum proximum, quare res suscipiat illam relativam denominationem; ideo enim rei intellectus attribuit relationem universalitatis, quia res illa apta nata est esse in pluribus. Non vertitur in dubium, an illa relatio, quae vocatur universale formaliter sit extra animam; eam enim omnes ab intellectu fieri dicunt. Nec quaeritur, an illa res, quae denominatur universalis, quae vocatur universale obiective in potentia, sit extra animam. Communis enim sententia est, quod quandoque res illa est extra animam, quandoque non. Si enim res illa est res realis, puta homo, bos et huiusmodi, ponitur extra animam. Si autem res illa sit ens rationis, non ponitur extra, ut subiectum, praedicatum, propositio, syllogismus, et similia. Sed dubitatio est, an aptitudo ad essendum in multis sit extra animam: ita quod absque omni opere intellectus inveniatur res apta nata esse in multis, quae vocatur universale in actu obiective; an solum extra animam sit res; aptitudo autem ad essendum in multis inest rei per opus intellectus. Et quia aptitudo illa complet rationem universalis in actu, obiective sumendo universale, licet non formaliter: ideo quaerere an extra animam inveniatur totum hoc, scilicet res apta nata esse in pluribus, est quaerere, an sit extra animam universale in actu obiective.

Et debes scire ad evidentiam terminorum, quod sicut album accipitur dupliciter, scilicet formaliter et subiective: ita universale accipitur dupliciter, scilicet formaliter et obiective. Subiective enim accipi non potest, eo quod universalitas in nullo est subiective cum sit ens rationis. Universale formaliter est ipsa universalitas, quae rationis relatio est. Universale obiective subdividitur in universale obiective in actu, et universale obiective in potentia. Universale obiective in actu est totum hoc, scilicet res una apta nata esse in pluribus. Universale obiective in potentia est res ipsa una formaliter; non adiungendo sibi aptitudinem ad essendum in pluribus. Ex his patet, in quo stat difficultas, et patet in quo quid nominis terminorum in titulo quaestionis positorum. Intendimus enim non de universali formaliter, nec de universali obiective in potentia, quia in his convenimus; sed de universali obiective in actu. Propterea cum loquimur de universali in actu absque additione obiective intelligi volumus, ne in aequivoco laboremus. Haec de primo.

Quoad secundum: Scotus supra VII Metaph. quaest. XVI sequendo fundamenta sua: quod scilicet naturam extra animam sequantur unitas formalis et communitas, opinatur rem unam aptam natam esse in pluribus dari extra animam: ad hoc dicit universale in actu esse in rerum natura absque omni opere intellectus. Adducit quoque ad hoc multas rationes, quas in medium afferre esset limites intentionis nostrae excedere; propterea eas afferam, ex quarum solutione reliquarum debilitas innotescit.

Arguit primo per locum a definitione ad definitum sic: circumscripto quocumque actu intellectus res est apta nata esse in pluribus: ergo datur universale in actu extra animam. Tenet consequentia, quia universale obiective in actu, ut distinguitur contra singulare et praedicabile definitur primo Perihermenias: Universale est quod aptum natum est esse in pluribus. Antecedens probatur; quia si non, ergo aptitudo ad essendum in pluribus repugnat sibi, nec conferri sibi posset saltem ab intellectu; quia tunc pari ratione posset dare Sorti talem aptitudinem.

Praeterea, Universale in actu est proprium obiectum intellectus; igitur praecedit actum intellectus. Tenet consequentia ex II de Anima, ubi dicitur quod obiectum est prius actu.

Praeterea, Obiectum scientiae realis est ens extra animam: universale in actu est obiectum scientiae realis; igitur universale in actu est ens extra animam.

Praeterea, Relatio mensurae est realis V Metaph.; sed illa fundatur in aliquo universali. Probatur: quia oportet esse aliquod unum mensuram aliarum specierum; sed non unum numero secundum Aristotelem; ergo universale.

Praeterea, Operatio seu passio realis primo et adaequate inest universali, ut intelligere homini ex primo posteriorum; igitur datur universale extra animam. . Praeterea, Contrarietas est oppositio realis, et eius extrema sunt universalia non singularia; ergo dantur universalia extra animam. Praeterea, Si universale fit ab intellectu, quomodo res praedicatur de re? et quomodo universale est ubique et semper, incorruptibile et aeternum? et quomodo materia et forma pertinent ad quidditatem universalis physici? et quomodo universalium tantum est definitio ? et quomodo genera et species, et universaliter praedicamenta sunt entia extra animam ?

Praeterea, Si nihil esset in re nisi singulare, nulla esset unitas realis, nisi numeralis, quae est propria singulari; consequens est falsum; ergo, etc. Haec de secundo.

Quoad tertium scito nos sequentes S. Thomam ac per hoc communem Peripateticorum doctrinam, oppositam in hac re proferre sententiam. Dicimus namque, quod illorum trium, quae in universalis nomine intelliguntur, unum tantum quandoque est extra animam, scilicet res ipsa una formaliter, reliquis duobus opus intellectus consequentibus: quod et probatur simili modo arguendo, quo supra argutum est: Quidquid sequitur naturam ratione sui, simpliciter praedicatur de individuo illius naturae: sed aptitudo ad essendum in pluribus per te sequitur naturam, puta humanitatem ratione sui; ergo aptitudo ad essendum in pluribus praedicatur simpliciter de individuo humanae naturae: ergo ista erit vera, Sortes est aptus natus esse in pluribus: quod est impossibile. Maior manifesta fuit supra, ex eo quod omnia, quae comitantur naturam ratione sui, non separantur ab ea posita in individuo, et consequenter praedicantur de eo: quia esse in, fundat dici de.

Praeterea, Omnis aptitudo fluens ab aliqua natura, invenitur in qualibet singulari natura inferiori ad illam: sed aptitudo ista, scilicet ad essendum in pluribus, fluit ab aliqua natura, puta ab humanitate: ergo aptitudo ad essendum in pluribus invenitur in qualibet natura humana; processus bonus, et conclusio falsa: ergo altera praemissarum; non maior, quae ex terminis patet; ergo minor, quae est conclusio adversariorum. Falsitas conclusionis probatur sic: illa aptitudo attribuenda non est cuilibet humanitati, quae in qualibet humanitate impossibilis est reduci ad actum. Patet ista; quia aliter otiose data esset talis aptitudo; aptitudo enim est propter actum: sed aptitudo ad essendum in pluribus est huiusmodi, scilicet quod in qualibet humanitate posita impossibilis est reduci ad actum, quia impossibile est, ut humanitas Sortis actu sit in Sorte et Platone, aut migret de Sorte in Platonem; ergo aptitudo ad essendum in pluribus non est attribuenda cuilibet singulariter humanitati. Dicamus igitur rem unam esse extra animam; aptitudinem autem ad essendum in pluribus convenire rei secundum esse, quod habet in intellectu; quia convenit ei sub solitudinis conditione positae. Solitarie enim accepta natura apta nata est in multis, saltem secundum rationem, esse. Solitudo autem cum importet separationem naturae a proprietatibus individualibus, non convenit rei nisi in intellectu agente vel possibili obiectae.

Et advertas ad maiorem nostrae positionis evidentiam, quod hic accidit similis defectus Scoto, illi qui positus est supra. Cum enim aptitudo ad essendum in pluribus sit idem, quod non repugnantia ad essendum in pluribus, arguit sic: naturae, puta humanitati inquantum humanitas non repugnat esse in pluribus; ergo humanitati, inquantum humanitas, convenit aptitudo, seu non repugnantia ad essendum in pluribus, et consequenter humanitas est universalis absque opere intellectus. Apparet autem manifeste peccatum in hoc processu, cum ex negativa infertur affirmativa de praedicato infinito reduplicatione addita. Prima enim propositio, quae est negativa veritatem habet. Secunda vero quae affirmativa est, est impossibilis: quod patet ex eo quod humanitas inquantum humanitas abstrahit a repugnantia ad essendum in pluribus, et non repugnantia ad essendum in pluribus, sicut abstrahit ab albo et non albo. Si enim humanitas vindicaret sibi inquantum humanitas, non repugnantiam ad essendum in pluribus, nullo pacto humanitati posset convenire repugnantia ad essendum in pluribus: et sic nec per se, nec per accidens posset repugnare humanitati esse in pluribus: quod est manifeste falsum.

Humanitati enim Sortis ratione adiunctae haecceitatis repugnat esse in pluribus: consequentia tenet, quia oppositum eius quod convenit alicui, secundum quod ipsum nullo modo potest inveniri in illo, ut habes ex I Posteriorum. Quamvis igitur naturae ratione sui non repugnet esse in pluribus: non tamen vindicat sibi ratione sui non repugnantiam ad essendum in pluribus: et cum eam non vindicet sibi secundum esse, quod habet in singularibus, relinquitur quod vindicabit eam sibi secundum esse quod in intellectu sortitur. Et quia ad hoc quod aliquid sit universale in actu, exigitur quod vindicet sibi non repugnantiam ad essendum in pluribus, cum in definitione eius ponatur: quod enim ponitur in definitione per se competit definito; ideo res ratione sui non potest esse universalis in actu, sed quamprimum est obiecta intellectui agenti vel possibili, fit universalis in actu, quae universalis erat in potentia. Quomodo autem fiat huiusmodi reductio potentiae ad actum, iam dictum est, scilicet quod ab intellectu agente fit per productionem speciei intelligibilis, ab intellectu vero possibili per formationem conceptus.

Quod si aliquis finxerit, universale in actu constitui per negationem repugnantiae ad essendum in pluribus, et non exigere affirmationem non repugnantiae, advertat se errare propter tria. Primo, propter hoc, quod in definitione universalis affirmative cadit ipsa aptitudo seu non repugnantia ad essendum in pluribus.

Secundo, quia si ad universale sufficit negatio repugnantiae ad essendum in pluribus, ad singulare quoque sufficiet negatio repugnantiae ad essendum in uno solo. Sicut enim universale se habet ad multa; ita singulare ad unum tantum: et si sic est, tunc humanitas, inquantum humanitas, erit universalis et singularis; de ea enim ut sic negatur utraque repugnantia.

Tertio, quia cum universale in actu distinguatur contra singulare: sicut singulari repugnat esse in pluribus, ita, universali in uno tantum: humanitati autem, de qua negatur repugnantia ad essendum in pluribus, non repugnat esse in uno tantum; ergo negatio talis repugnantiae non sufficit ad constituendum universale in actu. Et potest haec ratio formari contra principale sic: universale in actu repugnat esse in uno tantum: humanitati inquantum humanitas non repugnat esse in uno tantum, aliter non posset salvari in unico tantum individuo; ergo humanitas ut sic non est universalis in actu. Similiter dicas de quacumque alia natura. Haec de tertio.

Quoad quartum respondendum est argumentis in oppositum. Et primi quidem negatur antecedens, ad cuius probationem dicitur negando consequentia. Non enim valet: res, circumscripto actu intellectus, non est genus; ergo sibi repugnat esse genus. Stat enim quod abstrahat ab utroque: sic autem est in proposito; natura enim ipsa circumscripto actu intellectus abstrahit ab aptitudine ad essendum in pluribus, et a repugnantia ad essendum in pluribus, ut ex dictis patet.

Ad secundum dupliciter respondetur, et utroque modo bene. Primo negatur consequentia, si sermo sit de intellectu agente; quia potentia activa non praesupponit obiectum suum, sed facit illud. Si autem sermo sit de intellectu possibili, concessa consequentia prima, non sequetur: ergo universale in actu est extra animam, quia fit per actum intellectus agentis. Secundo dicitur, quod cum universale in actu nominet duo, scilicet rem et aptitudinem, etc., res ipsa est obiectum, aptitudo autem est modus obiecti seu conditio, sine qua res non est obiecta. Sufficit autem quod res ipsa, quae est obiectum, praecedat actum intellectus, et non oportet quod modus eius praecedat. Obiectum enim, ait Aristoteles, est prius actu, non modus obiecti. Unde ad formam argumenti negetur consequentia: quia etsi posterioritati antecedentis non obstet aptitudinem esse modum obiecti: obstat tamen illationi consequentis ex eo; prioritas enim modi non potest inferri ex posterioritate obiecti.

Per hoc idem respondetur ad tertium, quod scilicet res obiecta scientiae reali est extra animam, non modus rei obiectae: universale autem in actu nominat utrumaque, scilicet rem et modum, et ideo universale in actu non sequitur esse extra animam, ex eo quod res, de qua est scientia, est extra.

Ad formam argumenti dicitur, quod vera exsistente maiore committitur fallacia figurae dictionis: mutatur enim res obiecta in modum rei, seu in rem cum modo.

Sed contra istas responsiones instat Scotus ibi: et primo contra primam sic: quidquid est per intellectum agentem est prima intentio; ergo nullum universale est in genere substantiae: consequenter nulla est praedicatio in quid superiorum de inferioribus

Praeterea, Universale praecedit sensum, ut alias probatum est; ergo praecedit intellectum agentem.

Praeterea, Intellectus agens et possibilis sunt una potentia: alias quilibet homo haberet duos intellectus: sed unius potentiae est unum obiectum: quare si praecedit actum unius, praecedit actum alterius.

Praeterea, Secundum hoc non esset generatio univoca sine actione intellectus agentis. Dicetur forte quod non habeat aliquam unitatem realem generans et genitum, sed similitudinem. Contra, quia proximum fundamentum similitudinis est unum, V Metaphysicae: sed non generans neque genitum, ergo aliquid commune utrique.

Contra secundam vero responsionem arguit: quia nullo intellectu considerante non erit universale in actu, et ita scientia habitualis non esset obiecti universalis in actu.

Praeterea, Obiectum, inquantum est prius actu, non intelligitur sub hoc modo: ergo vel sub nullo, vel sub opposito modo: sed non sub nullo; ergo, etc.

Praeterea, Aut ille modus est factus ab intellectu, aut non: si non, habetur intentum: si sic, ergo non est necessarius in obiecto, quia prius obiectum est intellectum sine illo modo causato per intellectionem obiecti.

Ad has instantias respondetur, praesupponendo saepe iam dictum, quod universale duo dicit, rem et aptitudinem, seu universalitatem. Universale pro re posita in praedicamento est praedicabile, scibile et obiectum intellectus, definibile, et huiusmodi. Universale autem pro aptitudine est modus seu conditio rei praedicamentalis praedicabilis, scibilis, definibilis, etc. neque intellectus agens aut possibilis facit rem, sed modum tantum.

Ad primam ergo conceditur, quod universale pro eo quod fit ab intellectu agente, non est in praedicamento substantiae; ulterior autem consequentia nullam habet apparentiam.

Ad secundam negatur antecedens, visus enim etsi sit coloris universaliter, ut habes, a S. Thoma, Prima secundae, quaest. XXIX, art. 6, non tamen est coloris universalis.

Ad tertiam similiter negatur antecedens; necessarium enim est ut dicitur III de Anima, text. XVII, in anima nostra esse duos intellectus, scilicet agentem et possibilem, qui non possunt esse eadem potentia, cum potentia activa et potentia passiva non sit eadem apud Aristotelem.

Ad quartam negatur consequentia, et dicitur quod responsio illa ibi data est optima sane intellecta. Ad improbationem eius dicitur, quod similitudo fundatur supra res ipsas, puta duas albedines, vel humanitates, tamquam fundamentum; et quod unitas non est fundamentum similitudinis, sed conditio fundamenti: fundatur enim similitudo proprie dicta supra duas res habentes illam conditionem, scilicet mutuam negationem distinctionis formalis, puta duas albedines: et hoc modo intelligendus est Aristoteles, V Metaph. Et dato quod unitas esset fundamentum, adhuc non sequeretur, dari aliquid commune unum utrique: dicam enim quod similitudo non fundatur supra unum, quod est generans, neque supra unum, quod est genitum, sed supra unum, quod sunt generans et genitum. Iam autem declaratum est supra committi fallaciam consequentis, si sic procedatur: generans et genitum sunt unum formaliter, ergo habent aliquid unum commune utrique.

Ad primum eorum, quae contra secundam responsionem adducuntur, dicitur quod praecise loquendo de intellectu possibili, secatur universale, quemadmodum scientia: ita quod scientia in actu est universalis in actu: scientia in potentia est universalis in potentia, et scientia in habitu est universalis in habitu, quod tunc accidit, quando cum volumus, ipsum in actu facimus. Egrediendo autem ad intellectum agentem, dicitur quod nullo intellectu considerante, dummodo producta sit species intelligibilis, datur universale in actu: eo quod philosopho dormiente, rosa, cuius species intelligibiles in illius intellectu conservatur, denominatur repraesentata absque hoc et nunc actu intelligibilis, etc.

Ad secundum dicitur, quod obiectum ut prius actu nullum sibi vindicat modum; abstrahit enim ab omni esse et modo quidditas.

Ad tertium dicitur, quod modus ille fit ab intellectu agente, et cum infertur; ergo non est necessarius, negatur consequentia: quia potentia activa non praesupponit conditionem sui obiecti, sed facit. Dicitur secundo, quod dato quod non fieret ab intellectu agente, fit ab intellectu possibili, et similiter negatur illa consequentia. Ad probationem dicitur, quod falsum assumit, scilicet quod prius intellectus intelligit rem, deinde facit eius modum: simul enim utrumque fit: intellectus enim formando conceptam rem absque hoc et nunc apud se facit: neque potest imaginari, quod prius faciat rem, deinde absque hoc et nunc, sicut Sortes simul generat hominem hunc, et non prius hominem, deinde hunc.

Ad quartum negatur, quod relatio mensurae fundetur in aliquo universali: fundatur enim neque in universali neque in singulari ut sic; sed in natura una formaliter quae in singulari reperitur: et sic non est unum numero ut sic mensura aliorum, sed unum formaliter.

Ad quintum dicitur, quod nihil aliud concludit, nisi quod universale pro re est extra animam: sic enim accepto universali inest primo passio seu realis operatio; homo enim est cui primo convenit ridere, non homo universalis; alioquin risibile non inveniretur in homine non universali, puta Sorte.

Ad sextum dicitur similiter, quod extrema contrarietatis sunt res ipsae non res particulares ut sic, neque universales: aliter res non universales scilicet haec albedo et haec nigredo, non essent contrariae.

Ad septimum dicitur, quod stant ista duo simul: universale praedicatur de rebus, et universale fit ab intellectu: eo quod universale pro re est id quod praedicatur, et quoad hoc non fit ab intellectu; universale autem pro aptitudine est conditio rei, quae praedicatur, et talis fit ab intellectu: praedicatio enim non debetur rebus nisi habentibus conditionem aliquam intentionalem. Unde et Aristoteles, VII Metaph. text. XLVI, ait quod substantia non dicitur de subiecto; quia loquebatur de ea secundum suam naturam. In praedicamentis vero ubi de substantia induta accidentia intentionalia loquebatur, dixit substantiam dici de subiecto.

Ad id vero, quod ibi additur, dicitur quod omnia illa verificantur de universali pro re: sed exponenda est affirmativa propositio negative, ut sit sensus: universalia sunt ubique, etc., idest, naturae ipsae denominatae universales non terminant sibi locum neque tempus. Similiter dicitur ad id, quod subiungitur, quod forma et materia pertinent ad quidditatem universalis, id est rei physicae, quae denominatur universalis. Similiter universalium tantum est definitio, id est rerum quae denominatae sunt universales. Similiter res denominatae genera, species, et differentiae sunt extra animam; conditiones autem earum sunt per opus intellectus.

Ad octavum dicitur, quod per ly singulare, duo intelligere possumus: quandoque intelligitur ipsa singularitas, quandoque totum, scilicet res singularis. Primo modo accipiendo singulare, conceditur consequentia. sed antecedens non est verum. Secundo modo antecedens peripateticum est, sed consequentia nihil valet: supra enim iam diximus, in singulari multas unitates exsistere, et non tantum numeralem.

Et quamvis haec natura intellecta habeat rationem universalis, secundum quod comparatur ad res, quae sunt extra animam, quia est una similitudo omnium: tamen secundum quod, habet esse in hoc intellectu vel in illo, est species quaedam intellecta particularis : et ideo patet defectus Commentatoris in III de Anima, qui voluit ex universalitate formae intellectae unitatem intellectus concludere; quia non est universalitas illius formae secundum hoc esse, quod habet in intellectu, sed secundum quod ad res refertur, ut similitudo rerum. Sicut etiam, si esset una statua corporea repraesentans multos homines, constat quod illa imago vel species statuae haberet esse singulare et proprium, secundum quod esset in hac materia; sed haberet rationem communitatis, secundum quod esset commune repraesentativum plurium.

In hac secunda parte capituli huius Averrois errorem removere intendit, quod in III de Anima, comm. V, ex universalitate formae intellectae voluit declarare unitatem intellectus hoc modo: quod est universale, suam universalitatem retinens est indistinctum numero: forma intellecta, id est natura secundum esse in intellectu subiective est universalis suam universalitatem retinens: ergo est indistincta numero; igitur subiectum eius quod est intellectus possibilis non est distinctum numero, et sic unus intellectus in omnibus hominibus concluditur. Maior videtur ex se nota; quia universalitati opponitur distinctio numeralis. Minor vero ex eo patet quod species intelligibilis repraesentat universale. Haec ratio etsi ulterius principium exigat pro sui dissolutione, et pro sui probatione; attamen quantum praesentis intentionis est ex dictis sic destruitur: universale est aliquod duplex, scilicet in essendo et in repraesentando. Universale in essendo esset, si daretur natura hominis separata, ut idea Platonis, et de tali universali vera est maior, sed falsa minor. Vera quidem maior, quia tali universali, cum secundum esse universalitatem sortiatur, secundum esse quoque repugnabit distinctio numeralis: unde impossibile est imaginari plures homines universales. Falsa autem est minor, quia species intelligibilis non est universalis in essendo, cum sit in singulari subiecto, scilicet intellectu possibili, qui individuum quoddam est, licet immateriale. Universale vero in repraesentando (ut dictum fuit) est quod rem universalem repraesentat: et de tali universali falsa est maior, licet minor sit vera; et maioris quidem falsitas ex eo cognosci potest, quod tale universale universalitatem non habet secundum suum esse, quo respicit subiectum, unde unitas vel pluralitas numeralis in accidentibus oritur: sed habet universalitatem secundum repraesentationem, quae respicit obiectum: unde non repraesentat obiecta distincta numero, sed unum et idem obiectum omnium repraesentant omnes species cuiusdem rei, puta species humanitatis in te et in me: sicut eadem Sortis facies a pluribus per plures species idem omnino repraesentantes videtur. Minoris autem sic intellectae veritas ex supradictis liquet: species enim intelligibilis repraesentat naturam, non repraesentando conditiones particulares eius ut dictum est: haec est sententia litterae in hac parte.

Et quia naturae humanae secundum suam absolutam considerationem convenit, quod praedicetur de Sorte, et ratio speciei non convenit sibi secundum suam absolutam, scilicet humanae naturae considerationem, sed est de accidentibus quae consequuntur eam secundum quoddam esse, quod habet in intellectu: ideo nomen speciei non praedicatur de Sorte, ut dicatur, Sortes est species, quod de necessitate accideret, si ratio speciei conveniret homini secundum esse, quod habet in Sorte, vel secundum suam absolutam considerationem, scilicet inquantum est homo; quidquid enim convenit homini, inquantum est homo, praedicatur de Sorte.

In hac parte tertia capituli huius talem obiectionem ex supradictis excludere intendit: quia quod praedicatur de praedicato praedicatur et de subiecto: sed species praedicatur de homine, quod est praedicatum respectu Sortis; ergo species praedicatur de Sorte: et sic Sortes erit species; conclusio est falsa: maior vera ex antepraedicamentis habetur. Huius obiectionis peccatum unde oriatur ex supra posita distinctione eorum quae conveniunt naturae manifestat, simul ex hoc insinuans quam conveniens tradita fuerit doctrina, cum ex ea difficultates accidentales dissolvuntur. Cum enim dictum sit, quod triplicia sunt quae de natura praedicantur; quaedam scilicet absolute, et quaedam secundum esse in intellectu, et quaedam secundum esse in singulari; ea quae conveniunt naturae secundum esse in intellectu, non conveniunt ei absolute, neque secundum esse in singulari cum opposita sint: et ideo in praedicto processu error accidit, quia denominatio specifica homini secundum esse in intellectu convenit, et concluditur de homine secundum esse in singulari, dum infertur: ergo Sortes est species.

Ut autem ad formam argumenti dici possit, innuit talem distinctionem: praedicari de praedicato contingit dupliciter. Uno modo ut praedicato, idest secundum quod illud praedicatur de altero, sicut animal praedicatur de praedicato Sortis, scilicet homine: secundum id secundum quod homo praedicatur de Sorte: secundum idem enim homo recipit praedicationem animalis et praedicatur de Sorte secundum suam naturam, et hoc modo maior est vera, minor autem falsa. Alio modo contingit praedicari de praedicato, non ut praedicato, idest non secundum illam rationem, qua illud praedicatum de suo subiecto praedicatur, sicut in proposito species non praedicatur de homine inquantum homo est praedicatum Sortis, idest non praedicatur de homine secundum illud esse, quo homo praedicatur de Sorte: eo quod homo praedicatur de Sorte secundum suum esse quidditativum absolute: species autem praedicatur de homine non secundum esse quidditativum, sed secundum esse quod in intellectu habet: et hoc modo maior est falsa, minor autem vera: ergo altera praemissarum est falsa. Et hoc est quod in littera dicitur, quod ratio speciei non convenit homini secundum suam absolutam considerationem, secundum quam convenit sibi praedicari de Sorte: quia sic oportet etiam convenire Sorti (ut supra dictum fuit) sed convenit ei secundum esse in intellectu secundum quod esse praedicatur de Sorte.

Et tamen praedicari convenit generi per se, cum in eius definitione ponatur. Praedicatio enim est quoddam, quod completur per actionem intellectus componentis et dividentis, habens tamen fundamentum in re, ipsam unitatem eorum, quorum unum de altero dicitur. Unde ratio praedicabilitatis potest claudi in ratione huius intentionis, quae est genus, quae similiter per actionem intellectus completur: nihilominus id, cui intellectus intentionem praedicabilitatis attribuit, componens id cum altero, non est ipsa intentio generis, sed potius id, cui intellectus intentionem generis attribuit, sicut quod significatur hoc nomine animal; sic ergo patet qualiter essentia vel natura se habet ratione speciei, quia ratio speciei non est de illis, quae conveniunt ei secundum suam absolutam considerationem, neque de accidentibus, quae consequuntur ipsam secundum esse, quod habet extra animam, ut albedo vel nigredo; sed est de accidentibus, quae consequuntur eam secundum esse quod habet in intellectu, et per hunc modum convenit sibi ratio generis vel differentiae.

In hac quarta parte capituli huius respondere intendit cuidam tacitae obiectioni, quae talis est: Quod per se praedicatur de speciebus, convenit ipsis speciebus: sed ly genus, per se praedicatur de speciebus, puta homine et bove: ergo ly genus, convenit ipsis speciebus, et sic homo erit genus et similiter bos. Maior est ex terminis nota; implicat enim quod aliquid per se praedicetur de aliquo in quocumque modo perseitatis et non conveniat illi. Minor probatur sic: illud, in cuius definitione ponitur praedicari de speciebus, per se praedicatur de illis: sed ly genus est, in cuius definitione ponitur praedicari de speciebus: ergo genus per se praedicatur de speciebus. Maior syllogismi huius patet ex eo, quod quaelibet pars definitionis in recto in primo modo perseitatis convenit definito. Minor autem ex Porphyrio patet sic dicente: genus est praedicabile de pluribus specie differentibus.

Similiter omnino potest argui de specie respectu individui, cum etiam in definitione speciei ponatur praedicari de individuis, et sic videtur quod male dictum sit, Sortem non esse speciem. Huius obiectionis in littera motivum tantum tangitur, cum dicitur: et tamen praedicari per se convenit generi, cum in eius definitione ponatur.

Responsio autem in residuo ponitur, in quo ad plenam materiae huius discussionem duas distinctiones innuit. Prima est, praedicari dupliciter capitur, scilicet formaliter et fundamentaliter, seu materialiter. Secunda est, genus dupliciter accipitur, scilicet formaliter et fundamentaliter, seu materialiter. Et debes scire, ut terminos intelligas, quod in hac propositione: homo est animal, sunt tria, scilicet ly homo, ly est, et ly animal, quae extra animam nihil aliud sunt, quam natura humana importata per ly homo, et natura sensitiva importata per ly animal, et unitas seu coniunctio earum inter se importata per ly est; haec enim tria intellectus apprehendens in secunda sua operatione format hanc propositionem: homo est animal, qua formata reflectendo se super illa tria, ut terminant actum sui componentis adinvenit et attribuit eis quasdam relationes: et ly homo, attribuit relationem subiecti: et ly animal, relationem praedicati: et ly est, relationem praedicationis. Unde praedicatio formaliter est illa relatio adinventa ab intellectu: fundamentaliter vero seu materialiter est coniunctio rei praedicatae cum re subiecta. Similiter cum intellectus apprehendit naturam sensitivam, et reflexerit se super illam, ut stat sub actu eius, videritque eam ut sic indifferenter se habere ad species in quibus primo inspexerat naturam illam salvari, attribuit naturae sensitivae seu animali obiecto relationem generis: et sic genus formaliter est illa relatio, genus autem fundamentaliter seu materialiter est natura ipsa, puta sensitiva: et sic patent termini distinctionum.

Ex his tria deducuntur. Primum est, quod cum genus fundamentaliter, puta animal, non includat in definitione sua praedicationem fundamentalem, quia in definitione animalis non ponitur coniunctio eius cum homine vel bove, neque praedicationem formalem, quia in definitione rei non ponitur res secundae intentionis, consequens est quod genus formaliter sumatur, quando definitur a Porphyrio.

Secundum est, quod cum in definitione generis formaliter non cadat praedicatio fundamentalis de specie, puta homine; quia relatio generica non est coniuncta realiter rei, quae denominatur species, consequens est, quod praedicari de pluribus positum in definitione generis, sit accipiendum formaliter, scilicet pro relatione praedicationis; una enim relatio potest cadere in definitione alterius, ita ut conceptus relationis, quae est praedicatio de pluribus, etc. cadat in conceptu relationis, quae est genus. Et hinc habes, quam conformiter S. Thomae dicant asserentes genus et speciem definiri pro secundis intentionibus in concreto.

Tertium deducendum est, quod aliquid dicitur praedicari de specie dupliciter. Uno modo, ut res denominata praedicabilis de speciebus, et sic animal praedicatur de homine et bove. Alio modo, ut id quo res denominatur praedicabilis de speciebus, et sic genus in cuius definitione ponitur praedicari de speciebus, praedicatur de ipsius speciebus. Sicut aliquid dicitur disgregativum visus dupliciter. Uno modo ut res denominata disgregativa visus, hoc enim modo nix dicitur disgregativa visus. Alio modo, ut id, quo res denominatur disgregativa visus, quemadmodum albedo dicitur disgregativa visus, cum in definitione eius ponatur, disgregare visum. Et sicut stant ista duo simul, scilicet quod res definita per disgregare visum est albedo, et non nix; res autem denominata disgregativa visus est nix et non albedo: ita praecise in proposito stant ista duo simul, scilicet quod res definita per praedicari de speciebus est relatio generica; res autem denominata praedicabilis de speciebus est natura, quae subest illi relationi, puta animal: ita quod res definita per praedicari, etc. est genus formaliter non materialiter, res autem denominata praedicabilis est genus materialiter non formaliter. Unde in littera dicitur, quod ratio praedicabilitatis clauditur in hac intentione, quae est genus: id tamen, cui intellectus intentionem praedicabilitatis attribuit non est ipsa intentio generis, sed res cui etiam ipsa intentio generis attribuitur.

Ex quibus patet responsio ad obiectionem: quia loquendo de eo, quod per se praedicatur de speciebus, ut res denominata praedicari, vera est maior, sed falsa minor; loquendo autem de eo quod per se praedicatur, ut ratio denominandi, falsa est maior, licet minor sit vera. Unde cum semper altera praemissarum sit falsa, nihil concluditur. Hae distinctione nunc assignata in terminis simplicibus sic uti poteris, praedicabile de speciebus dupliciter, formaliter et denominative; quod praedicatur de homine et bove denominative est animal; quod autem praedicatur formaliter de homine et bove, est genus; de praedicabili denominative falsa est minor, de praedicabili formaliter falsa est maior. Haec dicta cum applicaveris ad speciem respectu individuorum, ad differentiam, proprium, et accidens, et reliqua huiusmodi, solves multas obiectiones, et illucescet tibi veritas multarum propositionum, quae obscurae apparent. Residuum capituli est Epilogus: per se patent et cetera.