In De ente et essentia D. Thomae Aquinatis commentaria

Quanam ratione essentiae conveniat esse genus, speciem

vel differentiam, ostendit.

Viso quid significetur nomine essentiae in substantiis compositis, videndum est quomodo se habeat ad rationem generis, speciei, et differentiae. Quia autem cui convenit ratio generis, speciei vel differentiae, praedicatur de hoc singulari signato, impossibile est quod ratio generis vel speciei vel differentiae conveniat essentiae, secundum quod per modum partis significatur, ut nomine humanitatis vel animalitatis. Et ideo dicit Avicenna quod rationalis non est differentia, sed differentiae principium, et eadem ratione humanitas non est species, nec animalitas genus.

In hoc quarto capite intendens determinare quomodo essentia substantiarum compositarum se habeat ad intentiones logicas, scilicet genus, speciem, differentiam, quatuor facit: primo sex conclusionibus determinat intentum: secundo excludit quemdam Averrois errorem: tertio excludit quamdam aliam obiectionem: quarto respondet cuidam tacitae obiectioni.

Pro intellectu primae partis notandae sunt duae distinctiones. Prima est ista: Natura seu essentia substantiae compositae potest tripliciter accipi: primo, ut significata per modum partis: secundo, ut per se exsistens separata a singularibus: tertio, ut significata per modum totius. Secunda distinctio, quae est subdivisio tertii membri, est ista: Natura substantiae compositae significata per modum totius potest accipi tripliciter: primo, secundum se: secundo, secundum esse quod habet in singularibus: tertio, secundum esse quod habet in intellectu.

His praelibatis, scias quod secundum singula membra harum divisionum ponit singulas conclusiones: secundum prima quidem duo membra utriusque divisionis ponit quatuor negativas: secundum vero ultima utriusque ponit duas affirmativas, ita quod secundum quamlibet divisionem primo ponit duas negativas, deinde tertiam affirmativam: et sic fiunt sex conclusiones. Prima ergo conclusio negativa est: Essentia substantiae compositae significata per modum partis, sicut animalitas, humanitas, rationalitas, non est genus neque species neque differentia. Quam probat sic: tam genus, quam species, quam differentia praedicatur in recto de hoc particulari supposito, puta Sorte: essentia substantiae compositae significata per modum partis non praedicatur in recto de hoc particulari supposito: ergo essentia taliter significata non est genus nec species, nec differentia. Omnes propositiones patent ex praecedenti capite, et ideo dicit Avic. quod rationalitas, quae significat per modum partis, non est differentia, sed principium differentiae, et similiter animalitas non est genus, sed generis principium, et humanitas non est species, sed speciei principium eius cuius est pars.

Similiter etiam non potest dici, quod ratio generis, speciei, differentiae conveniat essentiae, secundum quod est quaedam res exsistens extra singularia, ut Platonici ponebant; quia sic genus et species non praedicarentur de hoc individuo: non enim potest dici quod Sortes sit hoc quod ab eo separatum est. Nec separatum illud proficit in cognitione huius singularis signati.

Hic ponitur secunda conclusio negativa: Essentia substantiae compositae per se non in singularibus exsistens non est species sive genus. Et probat eam duplici ratione. Primo sic: genus seu species praedicatur de hoc particulari: essentia per se subsistens non in singularibus non praedicatur de hoc particulari: ergo essentia per se subsistens non in singularibus non est genus seu species. Maior patet; minor probatur sic: subiectum est id quod in recto de eo praedicatur: Sortes non est homo separatus: ergo Sortes non est subiectum respectu hominis separati: ergo homo separatus non praedicatur de Sorte: quod erat assumptum in minore. Secundo sic: genus seu species est id quo individua cognoscuntur: essentia per se subsistens non in singularibus non est id quo individua cognoscuntur: ergo essentia per se subsistens non est genus neque species. Maior patet ex eo quod unumquodque per suum genus, speciem, differentiam cognoscitur: minor vero ex eo quod unumquodque cognoscitur quidditative per id quod est in eo, et non per id quod non est in eo.

Et ideo relinquitur, quod ratio generis vel speciei vel differentiae conveniat essentiae, secundum quod significat per modum totius, ut nomine hominis vel animalis, prout implicite et indistincte continet totum hoc quod in individuo est.

Hic ponitur tertia conclusio affirmativa: Essentia substantiae compositae significata per modum totius est species, genus vel dif- differentia, etc. Probatur sic: genus, species seu differentia substantialiter continet et implicite totum quod est in individuis: essentia substantiae compositae non nisi significata per modum totius continet implicite totum esse individuorum: ergo essentia substantiae compositae significata per modum totius est genus vel species vel differentia. Propositiones omnes ex praecedenti capite patent, ubi diximus genus, speciem, differentiam convenire in hoc quod significant totum quod est in inferioribus, et sua abstracta excludere ea quae sunt in inferioribus: est igitur animal genus, homo species, rationale differentia.

Natura autem vel essentia sic accepta potest dupliciter considerari. Uno modo secundum naturam et rationem propriam: et haec est absoluta consideratio ipsius, et hoc modo nihil est verum de ea dicere, nisi quod conveniat sibi secundum quod huiusmodi. Unde quidquid aliorum sibi attribuitur, falsa est attributio: verbi gratia, homini, in eo quod est homo, convenit rationale et animal, et alia quae in eius definitione cadunt: album vero vel nigrum vel quodcumque huiusmodi, quod non est de ratione humanitatis, non convenit homini in eo quod est homo. Hinc, si quaeratur utrum ista natura possit dici una vel plures, neutrum concedendum est; quia utrumque est extra intellectum humanitatis, et utrumque potest sibi accidere. Si enim pluralitas esset de ratione eius, numquam posset esse una, cum tamen una sit secundum quod est in Sorte. Similiter si unitas esset de intellectu et ratione eius, tunc esset una et eadem natura Sortis et Platonis, nec posset in pluribus plurificari. Alio modo consideratur secundum quod habet esse in hoc vel in illo, et sic de ipsa praedicatur aliquid per accidens ratione eius in quo est; sicut dicitur quod homo est albus, quia Sortes est albus, quamvis homini non conveniat in eo quod est homo. Haec autem natura habet duplex esse, unum in singularibus, aliud in anima; et secundum utrumque consequuntur accidentia dictam naturam: et sic in singularibus habet multiplex esse secundum diversitatem singularium; et tamen ipsi naturae secundum propriam considerationem, scilicet absolutam, nullum istorum esse debetur: falsum enim est dicere, quod natura hominis, inquantum huiusmodi, habeat esse in hoc singulari; si enim esse in hoc singulari conveniret homini, inquantum est homo, non esset unquam extra hoc singulare; similiter si conveniret homini, inquantum est homo, non esse in singulari, numquam esset in eo. Sed verum est dicere quod homo, inquantum est homo, non habet quod sit in hoc singulari vel in illo: patet ergo quod natura hominis absolute considerata abstrahit a quolibet esse, ita quod non fiat praecisio alicuius eorum, et haec natura sic considerata est quae praedicatur de omnibus individuis.

Hic antequam ponatur quarta conclusio, inchoatur secunda divisio supra posita, cuius terminos oportet praedeclarari ad intellectum conclusionum. Natura per modum totius significata, secundum naturam seu rationem propriam, vel secundum se, idem sunt quod natura considerata secundum eas condiciones, sive ea praedicata, quae conveniunt sibi ex sua definitione, seu in primo modo dicendi per se. Natura vero secundum esse in singularibus idem sonat quod natura considerata secundum eas condiciones, sive secundum ea praedicata, quae conveniunt sibi ex hoc quod in singulari vel in singularibus esse habet. Natura autem secundum esse in intellectu idem sonat quod natura considerata secundum eas condiciones, sive illa praedicata, quae conveniunt sibi ex hoc quod habet esse in intellectu. Differunt autem quadrupliciter, ut ex textu colligitur, condiciones convenientes naturae secundum has diversas acceptiones, eo quod condiciones debitae naturae secundum se sumptae sunt praedicata essentialia: homo enim secundum se non est nisi animal rationale; condiciones vero debitae naturae reliquis duobus modis sunt praedicata denominativa: homo enim non est res illa, quae convenit ei ex esse in singularibus, sed ab ea denominatur: non enim homo est albedo quae convenit ei ex hoc quod est in Sorte, sed ab ea denominatur albus. Similiter homo non est res illa quae convenit ei ex esse in intellectu, puta relatio universalitatis aut speciei, sed denominatur ab ea universalis et species. Et licet haec duo ultima membra in hoc conveniant, quod attenduntur penes praedicata denominativa: differunt tamen quia praedicata denominativa, quae conveniunt naturae secundum esse in singularibus, aliquid ponunt reale supra ipsam, sicut album addit supra hominem naturam albedinis quae est ens reale: praedicata vero denominativa, quae conveniunt ei secundum esse in intellectu, nihil ponunt reale supra naturam ipsam; sed denominationem negativam aut relativam secundum aliquam relationem rationis. Cum enim dico: homo est species, ly species nihil reale addit supra hominem, sed solam relationem rationis qua respicit suum genus: species enim generis est species.

Secundo differunt istius divisionis positae membra in hoc quod natura absolute sumpta nec est una numero, nec plures numero: si enim esset una numero, non posset reperiri in pluribus numero: quod patet esse falsum, eo quod natura humana est in Sorte et Platone. Consequentia probatur sic: natura secundum se est una numero: ergo non potest esse distincta numero; ergo non potest reperiri in pluribus numero: quod erat intentum. Prima consequentia harum ex eo est clara, quia impossibile est alicui convenire oppositum eius quod convenit ei secundum se, sicut impossibile est homini convenire irrationale: distinctio autem numeralis est opposita unitati numerali, et ideo si natura secundum se habet unitatem numeralem, nunquam habere potest distinctionem numeralem. Similiter probatur, quod natura secundum se non sit plures numero: sequeretur enim naturam humanam non esse in Sorte, quia non posset habere unitatem numeralem, ex quo vindicat sibi secundum se distinctionem numeralem. Natura autem secundum esse in singularibus unitatem et distinctionem numeralem sortitur: propterea namque homo est unus numero, quia Sortes est unus numero; et propterea homo est distinctus numero in pluribus, quia Sortes et Plato sunt distincti numero.

Tertio differunt in hoc, quia natura secundum se sumpta nullum esse sibi vindicat, scilicet nec esse in singulari aut singularibus, nec esse in intellectu, nec etiam vindicat sibi non esse in singulari et singularibus, aut non esse in intellectu, quod patet ex eisdem fundamentis. Si enim esse in singulari esset de ratione sua, numquam extra illud inveniretur, cum nihil inveniatur extra id quod est de eius ratione; similiter si esse in singularibus esset de eius ratione, non posset in uno inveniri, quia in uno tali exsistens non est in pluribus: similiter si esse in intellectu esset de ratione eius, numquam posset extra intellectum reperiri; eodem modo si non esse in singularibus aut singulari esset de eius ratione, numquam posset habere esse in aliquo singulari; et si non esse in intellectu esset de eius ratione, numquam posset habere esse in intellectu ex illo fundamento. Nulli potest convenire oppositum, quod est de ratione sui: unde natura absolute sumpta ab omni esse et non esse abstrahit sine praecisione, idest nec includit nec excludit, aliquod huiusmodi esse vel non esse. Natura autem tam secundo, quam tertio modo accepta, alterum horum esse includit, et alterum excludit, ut de se patet: homo enim secundum quod est in singularibus, non est in intellectu, et e contra, secundum quod est in intellectu, non est in singularibus.

Quarto differunt: quia natura per modum totius significata secundum se sumpta est ea quae praedicatur de individuis, cum dicitur, Sortes est homo. Natura autem sumpta tam prout est in singularibus quam prout in intellectu non praedicatur de individuis. Quod declaratur sic: id praedicatur de individuis quod attribuitur iis in propositione; sed natura absolute accepta et non secundum esse in singularibus neque secundum esse in intellectu attribuitur individuis in propositione; ergo natura absolute sumpta et non secundum esse in singulari vel intellectu praedicatur de individuis. Maior est nota ex terminis. Minor declaratur exemplariter; cum dico, Sortes est homo, sensus propositionis est, Sortes est animal rationale: ita quod in ista propositione nihil attribuitur Sorti nisi esse animal rationale, quae sunt conditiones naturae humanae absolute acceptae, ut patet: non enim cum dico, Sortes est homo, attribueo Sorti aliquod debitum naturae humanae ex esse in singularibus, aut ex esse in intellectu: neque attribuo Sorti habere naturam humanam cum aliquo addito; sed tantum attribuo Sorti habere naturam humanam, seu esse animal rationale, quae sunt, ut dictum est, conditiones naturae humanae secundum se acceptae. Natura igitur primo modo sumpta est, quae praedicatur de individuis, et non natura secundo et tertio modo.

In hoc loco antequam ulterius procedatur, dubia quaedam examinanda sunt. Circa praedicta dubium est. Primo circa primam differentiam assignatam in eo quod dictum est, quod naturae secundum se sumptae non insunt nisi praedicata quidditativa; hoc enim patitur difficultatem tum propter transcendentia, tum propter quaedam praedicata negativa. Si enim transcendentia, quae sunt ens, res, unum, aliquid, verum, et bonum, convenire asserantur naturae absolute sumptae, erunt praedicata quidditativa, et sic ponentur in definitione: nulla enim definitio est completa, nisi omnia praedicata quidditativa includat: transcendentia autem in definitione poni omnes negant.

Confirmatur consequentia ex dictis S. Thomae in littera, ubi habetur quod quae insunt naturae absolute sunt de definitione illius: si autem transcendentia dicantur non convenire naturae absolute, tunc homo secundum se sumptus non est aliquid, nec res, nec unum quid: quod omnino negatur.

De praedicatis vero negativis occurrit difficultas talis: quia negationes naturarum disparatarum si conveniunt naturae absolutae, erunt praedicata quidditativa: et sic negatio erit de definitione substantiae. Si autem conveniunt naturae secundum esse in singularibus vel in intellectu, tunc accipiendo hominem absolute, ista erit falsa, Homo non est leo: quod videtur irrationabile.

Ad horum dissolutionem considerandum est primo, quomodo transcendentia se habeant ad naturas rerum supra quas cadunt; ut autem supra in quaestione de significatione entis tactum fuit, nullum transcendentium importat alium gradum, seu aliam naturam a gradibus seu naturis eorum, quibus apponuntur. Cum enim dico, ens, homo, unus homo, res homo, verus homo, bonus homo, aliquid homo, nullum alium gradum ab humanitate significo, sed ipsam humanitatem diversis modis: ly enim ens, significat humanitatem, prout habet esse: ly unus, illam prout non est divisa formaliter: ly res, illam prout ratitudinem habet, utpote non ex intellectu fabricata: ly bonum, ipsam prout perfectiva est appetitus: ly verum, ipsam ut perfectiva est intellectus: ly aliquid, ipsam ut aliud quid est ab aliis. Simili modo est dicendum accepto quocumque gradu generico, ut faciliter exemplo manifestari potest.

Considerandum est secundo, quod cum primum inter transcendentia sit ens (eo quod eius ratio caeterorum rationes praevenit) et omnia convertantur cum ente tanquam eius passiones, cum declaratum fuerit quomodo ens conveniat naturis rerum, planum erit de caeteris. Scotus ergo I Sent. dist. III, quaest. III, opinatur ens esse univocum et praedicari, inquit, de omnibus inferioribus exceptis ultimis differentiis. Et primum quidem horum tanquam per se notum supponens, secundi duplicem rationem reddit.

Primo, quia si differentiae includant ens univoce dictum de eis, et non sunt omnino idem: oportet quod sint diversa aliquid idem entia: et consequenter sequitur, quod differentiae ultimae sint proprie differentes, et sic habent alias differentias, et non sunt ultimae.

Secundo, quia sicut ens compositum in re est compositum ex actu et potentia: ita conceptus compositus per se unus est compositus ex conceptu actuali et potentiali determinabili et determinante. Sicut ergo resolutio compositi in re stat ad simpliciter simplicia, scilicet actum ultimum et potentiam ultimam, ita quod actus nihil potentiae, et potentia nihil actus includat: ita resolutio conceptus debet stare ad conceptus simpliciter simplices actualem et potentiam determinabilem tantum, ita quod nihil determinantis includat, et determinantem tantum, quod nihil determinabilis includat: tales sunt conceptus entis et ultimae differentiae; ergo ultima differentia non includit formaliter ens.

Contra primum arguitur: quia sequeretur, quod ens poneretur in definitione, contra Arist. VIII Metaph. text. XVI.

Praeterea sequitur, quod esset nugatio in definitione, ut supra in quaestione de univocatione entis deduximus.

Contra secundum dictum arguo sic: omne id de quo formaliter sumpto praedicantur in secundo modo passiones entis, includit in se formaliter ens: sed de ultima differentia formaliter sumpta praedicantur in secundo modo passiones entis; ergo ultima differentia includit in se formaliter ens. Minor patet, quia ultima differentia est per se una et intelligibilis. Maior probatur sic: omne formaliter includens medium proprium a priori, per quod demonstrantur passiones entis, includit in se formaliter ens: patet ista, quia entis conceptus est illud medium. Sed omne id, de quo formaliter sumpto praedicantur in secundo modo passiones entis, includit in se formaliter medium, per quod tales passiones de eo sunt demonstrabiles: ergo omne tale includit formaliter ens. Patet ista minor, quia implicat oppositum. Si enim A formaliter non includit proprium medium concludendi B, quomodo de A formaliter sumpto erit a priori demonstrabile B?

Secundo arguo, et in idem redit: omnis passio conveniens pluribus formaliter sumptis, convenit eis ratione alicuius communis in eis formaliter inclusi, cui illa passio primo convenit: sed unitas vel intelligibilitas est passio conveniens omnibus ultimis differentiis formaliter sumptis; ergo convenit eis ratione alicuius communis formaliter inclusi in eis, cui primo convenit: tale autem est ens; ergo omnes differentiae ultimae includunt ens. Minor est per se nota. Maior est Arist. I Posteriorum. Nec potest dici ad maiorem, quod sufficit subiectum denominative includi in eis quibus formaliter sumptis convenit passio illius subiecti. Quia cum tota ratio quare passio alicuius insit alteri, sit participatio illius subiecti primi: si alicui formaliter sumpto inest passio, eidem formaliter sumpto inest et subiectum: et si formaliter sumptum subiecti expers est, quomodo formaliter sumptum illius passionem habere potest? Ut arguatur sic: id quod formaliter sumptum a se subiectum excludit, etiam a se passionem excludit: sed ultimae differentiae formaliter sumptae non excludunt a se passiones entis in secundo modo; ergo nec excludunt ens in primo modo. Nec patiantur aures tuae audire responsionem Francisci de Mayronis dicentis, regulam adductam posterioristicam Aristotelis non tenere in transcendentibus. Voluntaria enim et destructiva totius metaphysicae glossa est.

Ad rationes autem Scoti dicitur, quod cum tam prima, quam secunda supponant ens habere conceptum obiectivum unum simpliciter, nihil concludit. Dicitur secundo ad secundam, quod argumentum a simili claudicat: licet enim sit similitudo quoad aliquid inter compositum naturale et intellectuale; dissimilitudo tamen est magna in proposito, quia partes compositi naturalis mutuo se excludunt, quia quaedam res speciales sunt; partes autem compositi intellectualis non possunt mutuo se excludere, quia altera (puta ens) est adeo universalis, ut nihil possit eam subterfugere.

Avicenna autem Alpharabius et Algazel, ut testatur Albertus in Postpraedicamentis, cap. IX, opinantur quod ens non conveniat naturae absolute sumptae. Unde dicunt hanc consequentiam non valere, Homo est substantia: ergo homo est ens; eo quod ens significat aliquid additum essentiae rei, quod non est de eius ratione; quod expresse etiam de Avicenna refert Commentator IV Metaph. comment. III, et X Metaph. comm. VIII.

S. Thomas autem cuius est opus, quod exponendum suscipimus super IV Metaph. lect. II super textu III et lect. II supra text. VIII, expresse in hoc reprehendit Avicennam; unde sententia eius non est censenda eadem opinioni Avicennae, licet difficile sit videre in quo differat ab ea, cum ipse teneat nullum aliud a Deo esse ens per suam essentiam, sed per aliquid additum suae essentiae: et expresse dicat in quolibeto secundo, quaestione secunda, articulo primo, ens non esse praedicatum essentiale: et in I contra Gent. cap. XXVI, dicat ens non cadere in conceptu substantiae, quod est genus generalissimum.

Propter quod a quibusdam dicitur, quod ens dupliciter sumitur, scilicet nominaliter et participialiter. Et quod ens nominaliter quidditative et intrinsece de omnibus praedicatur: sic enim unumquodque est ens per essentiam suam. Ens vero participialiter, cum idem sonet quod exsistens, non est praedicatum quidditativum: sic enim nihil aliud a Deo est ens per essentiam suam: unde secundum istos ens nominaliter convenit naturae absolute, non autem ens participialiter. Addunt quoque quod ens nominaliter est divisum in decem praedicamenta, et est transcendens conversum cum aliis, proprie loquendo, non ens secundo modo: et ideo reprehensibilis erat Avicenna qui hanc distinctionem praetermisit.

Mihi autem aliter dicendum occurrit: dico enim quod ens participialiter est id quod est transcendens, divisum in decem praedicamenta. Quod ex eo patere potest, quod S. Thomas, I parte, quaest. V et VI, et in quaestionibus de veritate, quaestione vigesima prima, ostendit bonum, quod etiam dividitur in decem praedicamenta (ut dicitur I Ethicorum) converti cum ente participialiter non nominaliter, ut clare patet ex duobus.

Primo, ex eo quod dicit, quod cum bonum et ens convertantur, sicut res est ens, ita bona: sed non est ens per essentiam suam; ergo nec bona. In quo processu, ut fallacia aequivocationis vitetur, non nisi de ente participialiter est sermo. Secundo, ex eo quod dicit, id, quo res formaliter est bona, non esse ens: quod dictum de ente nominaliter falsum est: quia esse actualis exsistentiae, quo res est ens et bona, est ens participialiter. Ens igitur quod convertitur cum bono, quod est transcendens, divisum in decem praedicamenta, est ens participialiter.

Sed in Entis nomine duo aspici possunt, scilicet id a quo nomen Entis sumitur, scilicet ipsum esse, quo res est; et id ad quod nomen Entis impositum est, scilicet id quod est. Supra enim, in principio operis, dictum est ens significare id quod est in quolibet praedicamento; et in hoc differre ab essentia, quae significat id quo res in praedicamento reponitur. Unde I Physicorum, textu XIII, Aristot. loco ly ens, ponit ly quod est. Avicenna ergo attendens ad id quo res est, unde nomen entis sumptum est, dixit simpliciter, ens esse praedicatum extra essentiam rei. S. Thomas vero intuens id quod est, ad quod nomen Entis impositum est, Avicennae non adhaesit. Namque ipsum quod est, non praedicat aliquid extra essentiam rei. Insuper advertens, quod ipsum quo res est, scilicet actualis exsistentia, non est extraneae naturae ab ipso quod est, sed per principia propria ipsius quod est constituitur, inter praedicata accidentalia, ens annumerare noluit: hoc enim non potest asseri de quocumque alio extra essentiam rei. Nihil enim extra essentiam rei per propria principia ipsius rei constituitur, nisi rei exsistentia. Quodcumque enim aliud per principia propria alterius generis constituitur, scilicet genus proprium, et differentiam propriam, et universaliter propria illius praedicamenti principia.

Ipsum autem exsistere, non nisi per genus et differentiam et principia ipsius quod est constituitur. Et haec est ratio, qua S. Thomas arguit Avicennam IV Metaph. ubi supra; unde ens praedicatum de aliquo, puta homine, cum non trahat hominem extra proprium genus et propriam differentiam, nec ratione ipsius quod est, nec ratione ipsius quo est, substantiale praedicatum esse relinquitur cum Aristotele et Commentatore, ubi supra, licet non sit omnino eodem modo substantiale, quo praedicata illa, quae in definitione cadunt. His praelibatis, ad dubium dico quod transcendentia non sunt praedicata propria naturae secundum suam absolutam considerationem, neque secundum esse in singularibus, neque secundum esse in intellectu: sed sunt praedicata communia naturae quomodolibet acceptae, convenientia non solum concomitative, sed et causaliter. Et de natura quidem tam secundo quam tertio modo accepta, patet: ex hoc enim quod homo in singularibus invenitur, entis, unius, rei, et reliquorum rationem habet. Similiter ex hoc quod habet esse in intellectu ens est aliquo modo indivisum, etc.; debetur enim sic sibi aliquod esse, licet rationis. De natura autem primo modo sumpta, ex dictis patere potest, et ex eo quod in quocumque invenitur posterius transcendens, invenitur et prius. Manifestum est autem de posterioribus transcendentibus, quae sunt unum, res, aliquid, etc., quod conveniunt naturae absolute. Unde de homine, absolute loquendo, ista est vera, Homo est ens. Unde et S. Thomas dicit super X Metaph. ubi supra, quod ens praedicat naturas decem generum, secundum quod sunt actu vel potentia, et non tantum secundum quod sunt actu.

Ad rationem in dubio tactam, qua dicebatur: si sic, ergo transcendentia essent ponenda in definitione, dicitur primo, quod non oportet omnia praedicata essentialia poni in definitione, sed ea tantum quae explicant alium gradum essentialem definiti; qualia non sunt transcendentia, de quibus dictum est quod eumdem gradum praedicant quem genus vel differentia importat. Unde VIII Metaph. comm. XIX dicit Arist. quod ideo nec ens ponitur in definitionibus, nec unum: quia ens statim est unumquodque: definitio enim completa tunc est, cum omnes rei gradus explicantur a prima potentia usque ad ultimum actum intrinsecum, quod sine transcendentibus, quae nullum gradum addunt, fit. Dicitur secundo de ente, quod quia ens importat aliquo modo ipsum esse, quod pertinet ad quaestionem, an est, et non ad quaestionem, quid est: ideo a praedicatis quidditativis aliqualiter declinat.

Ad dictum S. Thomae dicitur, quod transcendentia duo habent, et quod in nulla definitione ponatur ratio dicta et quod in quolibet conceptu includantur, ut dicitur de ente, III Metaph. text. X, quod secundum id dictum arbitror, quia transcendentia quemlibet gradum comitantur; et ideo conceptui nulli desunt. Et sic dico, quod ea quae naturae absolute conveniunt, in cuius ratione cadunt, conveniunt rei in eo quod talis; homo enim in eo quod homo, est ens, res, aliquid, etc. Ex his, diligens lector, habes unde diversa dicta S. Thomae sane intelligere debeas.

Quoad praedicata negativa vero dicitur breviter, quod negationes illae possunt dupliciter accipi, formaliter scilicet et fundamentaliter. Si formaliter, falsum est quod conveniant naturae absolute: per opus enim intellectus attribuuntur ei, cum negationes entia rationis sint. Si fundamentaliter, cum negatio super affirmatione fundetur, conceditur esse praedicata quidditativa, sed sic sumptae nihil aliud sunt quam genus et differentia propria. Fundamentum enim negationum naturarum disparatarum de homine nihil aliud est quam natura hominis: ex hoc namque quod homo est animal rationale, non est leo neque bos, etc.