In De ente et essentia D. Thomae Aquinatis commentaria

Entis et essentiae nomine quidnam significetur, ostendit.

Nomina item varia ponit, quae essentiam significant.

Sciendum est, quod sicut in V Metaphysicae Philosophus dicit, ens per se dicitur dupliciter. Uno modo, quod dividitur per decem genera. Alio modo, quod significat propositionum veritatem. Horum autem differentia est, quia secundo modo potest dici ens omne illud, de quo affirmativa propositio formari potest, etiam si illud in re nihil ponat: per quem modum privationes et negationes entia dicuntur: dicimus enim quod affirmatio est opposita negationi, et quod caecitas est in oculo. Sed primo modo non potest dici aliquid quod sit ens, nisi quod in re aliquid ponat. Unde primo modo caecitatis et huiusmodi non sunt entia. Nomen igitur essentiae non sumitur ab ente secundo modo dicto: aliqua enim dicuntur hoc modo entia, quae essentiam non habent, ut patet in privationibus: sed sumitur essentia ab ente primo modo dicto. Unde Comment. in eodem loco dicit: Ens primo modo dictum, est quod significat substantiam rei. Hic incipit tractatus divisus in duas partes. In quarum prima declaratur quid nomine Entis et Essentiae significetur. In secunda vero quomodo essentia in diversis diversimode inveniatur. Pars prima unico absolvitur capitulo, pars secunda sex: et sic totum integrat tractatum capitula septem. Quorum primum, quod prae manibus habemus, tres partes continet; in prima declaratur quid nomine Entis significetur; in secunda quid nomine Essentiae; in tertia differentia nominum ipsius essentiae designatur. Primum tali divisione declaratur. Ens per se dupliciter dicitur; uno modo, ut dividitur per decem genera; alio modo ut significat veritatem propositionum; quemadmodum dicit Arist., V Metaph. text. XIV. Dixi ens per se ad differentiam entis per accidens aggregati ex rebus diversorum generum, ut homo albus; de quo habes V Metaph. text. XII. Et innuit, quod tripliciter differunt ens primo modo, et ens secundo modo. Primo, quia ens primo modo praedicatur non nisi de rebus exsistentibus in decem generibus, ens autem secundo modo praedicatur de omni eo, quod potest esse subiectum propositionis affirmativae. Secundo differunt, quia ens primo modo est illud compositum, de quo supra diximus, quod aliqualiter complectitur in se essentiam et esse, ens autem secundo modo non est huiusmodi: quum aliquid est hoc modo ens (puta negatio aut chimera) quod non habet essentiam aliquam. Et ex hoc sequitur tertia differentia, quod ab ente primo modo tanquam a composito notiori Essentiae nomen sumitur; non autem secundo modo.

Circa primam differentiam adverte primo, quod veritas propositionis, quae est entis secundo modo significati, nihil aliud est quam compositio facta in secunda operatione intellectus obiecto conformis; verbi gratia: Sortes est caecus, ly est non significat inhaerentiam caecitatis in Sorte, eo quod caecitas omni inhaerentia caret, cum inhaerere realium accidentium sit: sed significat compositionem factam ab intellectu adaequante seipsum per illam obiecto, Sorti scilicet carenti virtute visiva, unde V Metaph. in alia littera dicitur, quod ens significans veritatem propositionis, significat quoniam propositio est vera. Prima autem significatio entis quid sit, infra videbitur.

Adverte secundo quod licet nullo intellectu considerante Sortes sit caecus, et per considerationem intellectus non fiat magis vel minus caecus: tamen caecitas nullo intellectu considerante nullum habet esse in Sorte; stant enim ista duo simul. Quod sic declaratur: Sortem esse caecum, ut sic, non est Sortem habere aliquod esse substantiale, ut patet, nec accidentale, quia Sortes fit caecus sola absentia visivae virtutis, quae nihil supra Sortem addit; unde caecitas nullum esse omnino ponit in Sorte: ac per hoc quod absque omni consideratione intellectus virtus visiva Sorti non inest, oportet Sortem nullo intellectu considerante esse caecum. Dubitatio autem in hac re accidit, quia non recte inspicitur quod esse caecum non est esse aliquid, sed carere virtute visiva. Exemplum: Navis caret gubernatore nullo intellectu considerante, absentia tamen gubernantis nullum esse substantiale aut accidentale ponit in nave, unde navem esse sine gubernatore extra animam non est esse aliquid, sed non esse gubernatam. Acquirunt autem esse et fiunt entia privationes et negationes, ex hoc quod intellectus intelligens privationes per habitus, et negationes per affirmationes format in seipso rei carentis aliquo modo idolum quoddam. Verbi gratia, cum intellectus format in se idolum quoddam navis gubernatore carentis, quod est ista propositio mentalis: « Navis est sine gubernatore », non praesentia gubernatoris, quae extra animam nihil ponit in anima, fit ens per hoc quod intellectus fecit ipsam propositionis terminum aliquem, et cum hoc esse sit in anima, et nullum aliud esse habeat: consequens est, quod negationes huiusmodi et privationes non sint entia nisi in anima obiective; et sic earum esse nihil aliud est, quam intelligi, quomodo tantum omnia entia rationis habent esse.

Circa tertiam differentiam advertendum est, quod cum nomina sint signa conceptuum, secundum ordinem concipiendi est et ordo nominandi. Propterea sicut ab ente primo modo tanquam a composito nobis notiori essentiae notitiam sumpsimus; sic Essentiae nomen ab ente originem habet.

Et quia, ut dictum est, ens hoc modo dictum dividitur per decem genera, oportet quod essentia significet aliquod commune omnibus naturis, per quas diversa entia in diversis generibus et speciebus collocantur, sicut humanitas est essentia hominis; et sic de aliis.

In hac secunda particula declaratur quid nomine Essentiae importetur tali conclusione. Essentia significat quoddam commune omnibus naturis omnium entium. Cuius talem declarationem insinuat. Sicut ens significat aliquod commune omnibus existentibus; ita essentia, cum ab illo sumatur, significat aliquod commune omnibus generibus et speciebus; et sicut ens significat id quod est in quolibet genere et qualibet specie, ita essentia oportet quod significet id quo aliquid est in quocunque genere et quavis specie; habent enim se ens et essentia ut quod et quo. Cum autem naturae rerum sint illae, quibus res reponuntur in generibus et speciebus, sequitur quod essentia significet aliquod commune omnibus naturis rerum: unde quemadmodum ens praedicatur de homine, bove, et similibus, quae sunt in generibus, ita essentia praedicatur de humanitate et bovitate, quibus in generibus reponuntur. Per nomen ergo Essentiae intelligitur natura rei, sicut per nomen Entis, id quod habet naturam illam.