In De ente et essentia D. Thomae Aquinatis commentaria

Num materia possit esse sine forma.

Circa hanc partem occurrit quaestio, et haec est nona; an materia possit esse sine forma. In hac quaestione tria facienda sunt; primo ponetur Scoti opinio; secundo ponetur opinio S. Thomae; tertio respondebitur rationibus in oppositum.

Quoad primum Scotus in II Sent. dist. XII, quaest. II, opinatur posse materiam esse sine forma, arguitque ad hoc probandum multipliciter.

Primo sic, Non minus dependet accidens a substantia quam materia a forma: sed accidens potest esse sine substantia, ut patet in Sacramento altaris. Ergo materia potest esse sine forma.

Praeterea, Absolute distinctum: et prius alio absoluto potest esse sine illo absque contradictione: materia respectu formae est huiusmodi: ergo potest esse sine forma: minor est evidens, maior probatur, quia prius in eo quod prius, non dependet a posteriori, et accipitur hoc ex V Metaph. text. XVI, priora sunt, quae possunt esse sine aliis, alia non sine ipsis.

Praeterea, Quidquid absolutum facit Deus in creaturis mediante causa secunda, quae non est de essentia causati, potest facere sine illa: sed materiam Deus facit mediante forma, quae non est de essentia eius; ergo potest facere sine illa.

Praeterea, Quidquid Deus immediate creat, immediate conservat vel conservare potest: sed materiam Deus immediate creat; ergo immediate conservare potest, ergo sine omni forma.

Praeterea, Cum nihil Deus extra se necessario velit, ex hoc quod vult materiam esse, non est necesse quod velit formam esse, nisi propter necessariam connexionem utriusque: sed inter materiam et formam non est talis necessaria connexio; ergo, etc. Quod autem non sit talis necessaria connexio inter materiam et formam, probatur: quia tunc sequeretur, quod materia determinaret sibi necessario aliquam determinatam formam. Probatio consequentiae, quod determinat sibi genus formae determinat sibi aliquam speciem in genere illo, et quod determinat sibi speciem, determinat sibi esse in aliquo individuo illius speciei; omne enim quod de necessitate est homo, necessario est hic vel ille homo: consequens autem est falsum; materia enim nullam sibi determinat formam: ergo relinquitur, quod materia non determinat sibi genus formae ad hoc quod sit. Confirmatur: quidquid contingenter se habet ad quodlibet generis absoluti, contingenter se habet ad id genus absolutum: sed materia contingenter se habet ad quamlibet formam: ergo materia contingenter se habet ad genus formae. Probatur adhuc, quod si materia sibi determinat de necessitate genus formae, etiam de necessitate determinat sibi unum individuum solum illius generis: quia unum essentiale et unum singulare est impossibile dependere a pluribus essentialiter eiusdem generis: materia autem est una essentialis et singularis: ergo impossibile est, quod dependeat a pluribus formis eiusdem generis: et sic si necessario determinat sibi genus formae, necessario quoque determinat sibi aliquam unam formam, quod falsum est. Haec de primo.

Quoad secundum S. Thomas in I p. q. LXVI, art. 1, et in qq. dd. de pot. q. IV, art. 1, et in quolibeto III, q. III art. 1, confirmat id quod hic dicit, scilicet materiam non posse esse sine forma duabus rationibus.

Prima est ducens ad impossibile sic: Si materia exsisteret absque omni forma, materia simul esset, et non esset: hoc implicat contradictionem; ergo: probatur consequentia quoad secundam partem, quia quoad primam ab adversariis conceditur. Impossibile est effectum formalem separari a forma: sed exsistere est effectus formalis formae; sic enim definitur: forma est quae dat esse rei; ergo impossibile est ponere exsistentiam sine forma. Sicut enim impossibile est esse album sine albedine, ita esse in actu sine actu: actus autem primus, cuius est dare esse, idem est quod forma. Ex illa ergo propositione, Materia exsistit absque omni forma, sequuntur duo contradictoria simul vera: ex eo enim quod materia exsistit, sequitur quod sit in actu: ex eo autem quod est absque omni forma, sequitur quod non sit in actu. Huic rationi dat Scotus quamdam responsionem, quae quia non nisi chimerica et tamquam indigna de qua verba fiant, omittatur; quolibet enim proferente contraria sollicitum esse stultum est, ait Aristoteles a quo didicimus in libro IX Metaph. quid sit actus et quotuplex.

Secunda ratio S. Thomae ad hoc idem est ista: Omne individuum determinatum ad genus completum vel incompletum in rerum natura per se exsistens est in aliqua certa specie per se vel reductive: materia sola neque per se neque reductive est in aliqua certa specie: ergo materia sola non potest esse individuum quodcumque in rerum natura. Minor est ex se clara; non enim facile esset fingere, in qua determinata specie esset materia sola. Maior probatur ex eo quod individuum omne tam completum, quam incompletum, si per se exsistit in rerum natura separatum (quod dico propter individuum generis, ut haec substantia, hoc animal, etc.), non continetur sub genere per se vel reductive immediate, sed mediante specie: inter genera enim et individua mediat species, et inter principia generis et principia individui mediant principia speciei pariformiter. Insuper haec maior potest probari ad hominem, assumendo dicta Scoti V arg.; ibi enim ipse expresse assumit, quod quidquid determinat sibi genus aliquod, determinat sibi aliquam certam speciem illius generis. Et potes etiam ex dictis Scoti ibi arguere ad hominem, et probare oppositum intenti sui sic: Quidquid determinat aliquod genus, determinat sibi aliquam certam speciem illius generis: materia sola determinat sibi genus substantiae; ergo determinat sibi aliquam certam speciem substantiae saltem reductive; ergo materia sola esset in aliqua certa specie: hoc est falsum: minor est omnium, et processus bonus; ergo, etc.

Hanc veritatem approbat Aristoteles (ut ipse Scotus confitetur) loco allegato. Sed quia dicit ex falso fundamento Aristotelem hanc conclusionem tenuisse, scilicet ex hoc, quod Deus non potest agere sine causis secundis: ostendo in hoc, Scotum errare ex dictis Comm.: II enim Phys. comm. XII Aver. ex eodem praecise fundamento quod S. Thomas adduxit in prima ratione, tenet istam conclusionem. Ubi nullam fieri mentionem de connexione causalitatis primae causae apparet, sed tantum de actu et potentia: ita quod ex natura actus et natura primae materiae, quae est pura potentia, concludit Aver. quod duo contradictoria essent simul vera, ut deductum est, etc. Avicenna quoque in II Metaphysicae suae, capitulo III, tenet conclusionem Scoti esse impossibilem: et tamen posuit expresse materiam esse creatam. Unde haec tamquam destructiva metaphysicalium principiorum vitanda est. Haec de secundo.

Quoad tertium respondeo. Ad primum negatur antecedens; plus enim dependet potentia pura ab actu, quam actus imperfectus dependet ab actu perfecto.

Sed contra hoc instat Antonius Trombeta sic: Magis dependet posterius a priori, quam prius a posteriori: sed accidens est posterius substantia, materia autem est prior forma; ergo magis dependet accidens a subiecto, quam materia a forma. Forte diceretur (ait) quod materia non est prior sed posterior forma. Contra: nam licet materia sit posterior forma ordine perfectionis, est tamen prior ordine generationis: et consequenter prior simpliciter: ut arguatur sic, Quandocumque sunt aliqui duo ordines, quorum unus simpliciter est prior altero, quidquid est in ordine priori est simpliciter prius quocumque existente in ordine posteriore: sed ordo originis et ordo perfectionis ita se habent, quod ordo originis est simpliciter prior ordine perfectionis (et hoc in natura limitata); ergo quidquid est prius origine, est prius simpliciter quocumque priore ordine perfectionis: sed ita est, quod materia est prior origine forma, licet forma sit prior perfectione; ergo materia est simpliciter prior forma. Processus bonus, et maior probatur: quod scilicet ordo originis est simpliciter prior ordine perfectionis; nam priora generatione sunt posteriora perfectione; natura enim semper procedit de imperfecto ad perfectum; ergo quidquid est imperfectius, est simpliciter prius quocumque perfectiori: sed materia prima est imperfectior forma; ergo materia prima est simpliciter prior forma. Tunc ultra, Est simpliciter prior forma, et omne prius in suo priori potest esse sine posteriori.

Ad hoc respondetur triplici responsione, ad insinuandum argumenti multiplicem defectum.

Primo dicitur, quod forma, licet sit posterior materia ordine generationis, est tamen prior etiam ordine generationis materia exsistente. Magni enim refert dicere materiam, et materiam existentem: sicut superficies est prior albedine, albedo tamen est prior superficie habente esse album; unde in proposito cum sermo sit de materia existente (si enim poneretur materia sola in rerum natura oportet ipsam exsistere) patet falsum assumi.

Secundo dicitur quod aliud falsum ibi assumitur, scilicet quod ordo generationis sit simpliciter prior ordine perfectionis, stando infra limites naturae finitae; cum enim actus sit prior potentia simpliciter, tam si ponatur Deus finitus, quam infinitus: ut patet ex IX Metaph. text. XV et XII, et text. XXX, et prioritas actus sit prioritas perfectionis, consequens est quod secundum Aristotelem et veritatem ordo perfectionis sit simpliciter prior ordine generationis. Amplius, id quod est prius natura ratione et tempore, est simpliciter prius; ordo perfectionis est prior natura ratione et tempore ordine imperfectionis, qualis est ordo generationis, qui se tenet ex parte causae materialis: ordo igitur perfectionis est prior simpliciter; media quoque propositio est Aristotelis, VIII Phys. text. LXXV, ubi expresse loquitur in natura finita ad probandum, scilicet motum circularem esse primum. Unde ad probationem: concesso, quod priora generatione sunt imperfectiora, et quod natura procedit de imperfecto ad perfectum, negatur consequentia; ergo ordo generationis est simpliciter prior: licet enim agens naturale prius attingat imperfectum, oportet tamen prius agens in se perfectum esse, ut dicitur in XII Metaph. text. XL. Hic adverte tu, quod oportet mendacem esse memorem: in quaestione de primo cognito, Ant. Trombeta quas impugnat propositiones, has nunc assumit, etc.

Tertio dicitur, quod dato toto processu, ultima consequentia nihil valet; falsum est enim, quod omne prius possit secundum rem absolvi a posteriori quolibet (ut ad secundum dicetur). Sed contra primam responsionem, quae ponit materiam non habere propriam exsistentiam, sed eam mendicare a forma, instatur sic: Cuicumque convenit actu causare pro aliquo signo, convenit et exsistere pro eodem signo: sed materiae primae in primo signo, quo recipit formam, convenit causare; ergo pro tunc sibi convenit exsistere: sed pro illo signo non habet exsistentiam formae, ergo propriam.

Et confirmatur, quia materia aut causat compositum, et recipit formam, quando exsistit, aut quando non exsistit: non quando non exsistit, ergo quando exsistit; ergo pro tunc convenit sibi propria exsistentia, quia exsistentia formae sequitur totum compositum. Et confirmatur secundo, quia causa non mendicat a suo effectu; materia autem causat exsistentiam compositi et formae; ergo non mendicat exsistentiam ab eis, etc.

Ad haec dicitur, quod sufficit causae pro quolibet instanti temporis quo actu causat habere exsistentiam: nec apparet necessarium, quod pro quolibet signo naturae insit exsistentia sibi, quo inest causalitas: ordo enim naturae talis est in eodem instanti temporis, quod scilicet materia recipit formam, ex quibus resultat compositum, cui iam esse actualis exsistentiae advenit, quo ipsum compositum primo, forma secundo, et materia tertio exsistunt. Ad formam autem primae instantiae negatur maior. Ad primam confirmationem dicitur, quod materia causat, quando exsistit, quia pro omni instanti quo causat, exsistit: quando enim est terminus temporalis. Ad secundam confirmationem dicitur, quod licet causa ut causa non mendicet a suo effectu: tamen causa materialis mendicat a suo effectu, qui est eius causa in altero genere causae; eo quod causae sunt sibi invicem causae, V Metaph. text. II. Oportet autem has responsiones a Scotistis admitti; quia cum Scotus ponat II Sent. dist. II, quaest. 3, exsistentiam esse ultimum actum posteriorem tota coordinatione praedicamentali, licet non distinctum realiter a re cuius est, oportet essentiam materiae ex natura rei habere habitudinem ad suam exsistentiam, ut potentiam ad actum. Et tunc potest argui sic: Essentia materiae, ut distincta contra suam exsistentiam, causat ex natura rei in genere causae materialis suam exsistentiam, recipiendo eam: ergo sibi pro illo signo convenit exsistentia: et sic habet exsistentiam antequam recipiat eam, similiter stando in illo signo: aut essentia materiae recipit ex natura rei suam exsistentiam, quando est, aut quando non est, etc.

Ad secundum principale negatur maior. Ad eius probationem dicitur, quod non sola dependentia, sed necessaria connexio aliquorum potest esse causa inseparabilitatis eorum. Ad id quod adducitur ex V Metaph. dicitur quod universalis affirmativa non convertitur simpliciter: ista enim est vera; quaecumque possunt esse sine aliis et alia non sine ipsis sunt priora: sed non convertitur; quaecumque sunt priora, possunt esse sine aliis, et alia sine ipsis.

Et nota quod maxima illa Scotica, omne prius absolutum, etc., non potest salvari, etiam sequendo viam Scoti, quod pro nunc ex duobus manifestatur. Primo ex eo quod partes essentiales simul sumptae sunt priores toto; et tamen apud Scotum non possunt esse sine toto.

Secundo ex eo, quod praedicamentum quantitatis est absolutum prius praedicamento qualitatis, praesertim quoad quartam speciem eius: et tamen non potest fieri quantitas continua sine figura. Si enim quantitas sine figura fieri dicatur, aut finita aut infinita: non infinita, quia illa non erit dabilis: et si forte imaginetur dari adhuc, cum oporteat esse lineatam, aut ergo linea recta aut curva, et sic esset figura: si finita, ergo figurata: figura enim est quae termino vel terminis clauditur, et similiter aut habet lineas rectas, aut curvas, aut circulares, etc.

Ad tertium quidquid sit de maiori, negatur minor: forma enim etsi non sit de essentia materiae, est tamen de essentia materiae exsistentis.

Ad quartum dicitur, quod cum medium sit duplex, effectivum et formale, quidquid immediate Deus causat effective, potest absque media causa effectiva conservare: non autem absque media causa formali, quale medium est forma respectu materiae.

Ad quintum negatur, quod inter materiam et formam non sit necessaria connexio. Ad cuius probationem negatur consequentia, cuius probationis falsa est maior: per id autem quod additur, scilicet secundum quod necessario est homo, necessario est hic vel ille homo, nihil aliud habetur, nisi quod quia materia necessario determinat sibi genus formae, ideo materia non potest esse sine hac vel illa forma: quod est intentum nostrum. Non enim valet consequentia, A necessario est homo; ergo A necessario est hic vel ille determinatum, sed vage: et sic conceditur, materia necessario determinat sibi formam: ergo necessario determinat sibi hanc vel illam formam non determinate, sed vage.

Ad confirmationem, cum dicitur, Quidquid contingenter se habet ad quodlibet generis absoluti, contingenter se habet ad genus ipsum: eodem modo respondetur, distinguendo contingenter se habere ad quodlibet determinate vel vage. Primo enim modo falsa est maior. Secundo vero falsa est minor: materia enim non contingenter, sed necessario se habet ad quamlibet formam indeterminate, et vage.

Ad aliam probationem dicitur, quod unum essentialiter unum et singulare negative, sicut est materia prima, potest essentialiter dependere in esse a pluribus eiusdem generis indeterminate et vage, secundum quod illa plura habent unam rationem communem, sicut in proposito omnes formae conveniunt in hoc, quod dant esse actuale. Reflecte hoc argumentum contra Scotum de quantitate et figura, et forte persuadebis infirmitatem eius: quantitas enim continua determinat sibi genus figurae, nullam tamen sibi figuram vindicat. Haec de quarto.

In hoc ergo differt essentia substantiae compositae et substantiae simplicis, quod essentia substantiae compositae non tantum formam, nec tantum materiam, sed complectitur formam et materiam: essentia vero substantiae simplicis est forma tantum. Et ex hoc causantur duae aliae differentiae, et una est, quod essentia substantiae compositae potest significari ut totum, vel ut pars: quod accidit propter materiae designationem, ut dictum est, et ideo non quomodolibet praedicatur essentia rei compositae de ipsa re composita. Non enim potest dici, quod homo sit quidditas sua. Sed essentia rei simplicis, quae est sua forma, non potest significari nisi ut totum, cum nihil sit ibi praeter formam, quasi formam recipiens. Et ideo quocumque modo sumatur essentia substantiae simplicis, de ea praedicatur. Unde Avicenna dicit, quod quidditas substantiae simplicis est ipsummet simplex, quia non est aliquod recipiens ipsam.

In hac secunda parte capituli comparat essentias substantiarum simplicium essentiis substantiarum compositarum, triplicem differentiam inter eas assignando. Prima differentia est, quod essentia substantiae simplicis significat formam tantum, essentia autem substantiae compositae significat compositum quid ex materia et forma: utraque pars differentiae patet ex supra dictis. Secunda differentia est, quod essentia substantiae compositae potest significari ut totum et ut pars, non autem essentia substantiae simplicis. Unde oritur, quod quia praedicatum non debet habere rationem partis, quod essentia substantiae compositae quandoque praedicatur de ea et quandoque non, cum scilicet significatur ut pars. Essentia autem substantiae simplicis, quia ut pars denotabilis non est, semper praedicatur de eo cuius est.

Ad evidentiam huius differentiae notandum; quia primo aspectu apparet falsa ex eo quod patet, quod impositis nominibus substantiis separatis, possunt significari earum essentiae in abstracto et in concreto, et consequenter ut totum et ut pars: possum enim dicere, Gabriel et Gabrielitas, Deus et Deitas, etc. Sed licet ita appareat, diligenter tamen inspicienti oppositum illucescit.

Considerandum enim, quod loquimur de essentiis rerum et conditionibus earum, quae eas sequuntur, et non de illis, quae ex solo opere intellectus fiunt; essentiae enim substantiarum compositarum, ex eo quod duas partes realiter habent, seu ex eo quod sunt formae in materia, ex se habent, unde intellectus fundet in eis significationem per modum partis et per modum totius. Cum enim significat formam illam in habente seu deferente, significatur ut totum et concretum, ut homo: cum autem significat illam non ut in habente seu deferente, sed per se, significat in abstracto et per modum partis, ut humanitas. Essentiae autem substantiarum immaterialium, quia dicunt formas non receptas in materia, ideo ex se non habent quod significentur in concreto et in abstracto, ut totum et ut pars, etc. Non enim est ibi deferens nec delatum. Sed quia intellectus noster intelligit res simplices et altissimas per modum rerum compositarum, ideo, ut dicunt Commentator, XII Metaph. comm. XXXIX, et S. Thomas, I parte, quaest. 13, fuit necesse, ut in illis formaret abstractum et concretum, et intelligeret eas per modum totius et partis.

Differentia ergo posita hic est cum additione intelligenda: sic quod essentia substantiarum compositarum ex se habet, quod significabilis sit per modum totius et partis; essentia autem simplicium ex se non habet quod significetur per modum totius et partis, sed ab intellectu tantum: ideo diversitas, quae inter abstractum et concretum in substantiis compositis est ex parte rei, et reducitur ad distinctionem, quae est inter subiectum deferens et formam delatam. Diversitas autem, quae est inter abstractum et concretum in substantiis separatis, non est nisi ex parte intellectus: ut Comment. ibi dicit. Et propter hoc dicit Avicenna quod quidditas simplicis est ipsum simplex, et quidditas compositi non est ipsum compositum.

Circa hanc particulam est unum dubium, An verum sit, quod in substantiis separatis idem sit quidditas, et id cuius est, idest natura et suppositum. Est autem ratio dubitandi: quia S. Thomas in quolibeto II, quaest. II, art. II, dicit quod apud Aristotelem VII Metaph. text. XX et XXI, in his, quibus admiscetur aliquod accidens, natura et suppositum distinguuntur; et cum in intelligentiis aliis a prima aliquod accidens sit in omnibus excepta prima, natura et suppositum distinguuntur sive quidditas, et id cuius est. Ex alia parte, III de Anima, comm. IX, dicit in separatis a materia idem est, quod quid est et id cuius est. Et in prima parte, S. Thomas, quaest. III, art. 3, expresse hoc dicit, quod et apparet hic auctoritate Avicennae.

Ad intellectum huius difficultatis est notandum, quod cum nomine Naturae intelligatur id quod per definitionem significatur: nomine autem Suppositi individuum habens illam quidditatem; secundum triplicem gradum substantiarum in universo, tripliciter invenitur differentia suppositi a natura.

In substantiis siquidem materialibus suppositum differt a natura dupliciter secundum rem, et ultra hoc secundum rationem. Differt primo modo intrinsece, quia aliquod reale, suppositum sibi intrinsecus includit, quod non includit natura, scilicet principia individuationis. Si enim Sortes definiretur, in eius definitione poneretur haec materia, quae non ponitur in definitione naturae humanae. Differt secundo extrinsece, quia aliquid reale extrinsecum sibi includit suppositum, scilicet esse actuale exsistentiae, quod non includit natura: exsistentia enim primo est actus suppositi, cuius est fieri, quae tamen caderet in definitione Sortis, si definiretur. Differt tertio secundum rationem, ut patet.

In substantiis autem separatis aliis a prima suppositum differt a natura duobus modis tantum, scilicet extrinsece secundum rem, et secundum rationem; nihil enim reale intrinsecum sibi includit suppositum in eis, quod non includat natura, quia non individuatur per aliquod positivum contrahens naturam specificam, quod sit velut differentia individualis supposito intrinseca, sicut est in substantiis materialibus. Sed quia in eis, ut patebit, exsistentia differt realiter a natura, quae primo, ut dictum est, est actus suppositi, ideo suppositum in eis differt extrinsece a natura: addit enim extrinsece realitatem exsistentiae. Differt secundo secundum rationem, ut patet. In Deo vero glorioso suppositum uno modo tantum differt, scilicet secundum rationem, quia nec natura divina individuatur per additum, nec exsistentia sua distincta est realiter ab eius essentia: unde patet, quod utraque pars dubii est vera aliquo modo: et quod in substantiis separatis differunt secundum rem quod quid est et id cuius est, quia extrinseca differentia differunt secundum rem; et quod sint idem, quia non differunt per aliquam intrinsecam differentiam realem: hanc autem esse mentem S. Thomae diligenter intu enti dicta eius in locis allegatis facile innotescere potest.

Secunda differentia est: quia essentiae rerum compositarum ex eo quod recipiuntur in materia designata, vel multiplicantur secundum divisionem eius, contingit quod aliqua sunt idem specie, et diversa numero. Sed cum essentia simplicium non sit recepta in materia, non potest ibi esse talis multiplicatio. Et ideo non oportet quod inveniantur plura individua unius speciei in illis substantiis. Sed quotquot sunt individua, tot sunt species, ut Avicenna dicit expresse.

Hic ponitur tertia differentia in ordine vocata secunda inter eas quae oriuntur ex prima, et dicitur quod differunt etiam in hoc essentia substantiae compositae et essentia substantiae simplicis, quod essentia substantiae compositae est plurificabilis numero in eadem specie, sicut essentia humana distinguitur numero in Socrate et quodlibet individuum constituit unam speciem et distinguitur specifice ab alio. Et fundamentum eius est in duabus propositionibus, quarum prima est: Cum actus sit, quod dividit et separat, VII Metaph. text. XLVI, omnis divisio aut est formalis aut quantitativa: ut Aristoteles inquit, III Metaph. text. II, et Commentator I Phys. comm. VI. Secunda est: Formae specificae sunt indivisibiles formaliter. Ex his enim deducitur quod formae specificae, quae recipiuntur in materia, dividuntur ad divisionem materiae per quantitatem, et sic fiunt multa individua eiusdem speciei. Forma autem specifica non recepta in materia omni divisione caret: et formali quidem ex eo quod species specialissima est: quantitativa autem ex eo quod non est recepta in materia, quam sequitur quantitas; et ideo non potest esse multa individua in eadem specie: multitudo enim divisionem sequitur.