In De ente et essentia D. Thomae Aquinatis commentaria

Num esse actualis exsistentiae et essentia distinguantur realiter.

Circa supradicta duae dubitationes sunt. Prima est, an esse actualis exsistentiae et essentia distinguantur realiter. Secunda est, an intelligentiae sint compositae ex actu et potentia. Circa primam tria agenda sunt: primo ponetur opinio Scoti. Secundo ponetur opinio S. Thomae. Tertio respondebitur argumentis in oppositum.. Quoad primum Scotus in III Sent. dist. VI, q. 1, opinatur, esse actualis exsistentiae et essentiam rei esse idem realiter, licet distin guantur ex natura rei, sicut modus intrinsecus et quidditas cuius est: sicut nec albedo distinguitur a suo modo, intrinseco gradu scilicet, ut tria vel quatuor. Ad probandum autem hoc licet adduci possunt rationes Scoti: quia tamen unionem naturae humanae cum supposito divino concernunt, decem rationes inductas ab Antonio Trombeta in quolibeto suo nunc recitandas primo censui. Primo arguit, ut ipse dicit, contra fundamentum Thomae sic: Manente eadem ratione, manet idem effectus: sed tota ratio quare ponitur ab istis, essentiam differre ab esse est propter indifferentiam essentiae ad esse et non esse: nam, ut dicunt, lapis est in potentia ut sit et non sit; ergo ubi talis indifferentia invenitur, ibi ponenda est talis distinctio: sed ita est, quod est consimilis indifferentia esse ad esse et non esse (esse enim rosae in hyeme non est, in vere autem est); consimilis etiam indifferentia est essentiae ad essentiam et non essentiam, essentia namque creaturae ab aeterno non est; ergo esse differt realiter ab esse, et essentia differt ab essentia, quod est ridiculum. Praeterea II, Quandocumque sunt aliqua duo essentialiter ordinata et realiter distincta, prius potest sine contradictione fieri absque posteriori: sed essentia non potest fieri sine exsistentia; ergo: minor patet, quia essentia particularis, quae sola fit, necessario est exsistens. Praeterea III, Quaecumque distinguuntur realiter, se habent sicut res et res: sed essentia et exsistentia non se habent sicut res et res: ergo, etc. Patet ista: quia res, proprie loquendo, convertitur cum ente in actu actualitate exsistentiae. Praeterea IV, Nulla res componit cum sua realitate: ergo nulla quidditas differt realiter a sua exsistentia. Tenet consequentia: quia exsistentia est ipsa realitas rei, nihil enim aliud est dicere rem esse realiter, quam exsistere, et e converso. Antecedens est de se notum; ridiculum est enim dicere quod aliquid componat cum sua realitate. Praeterea V, Homo verus non componit cum sua veritate, nec homo affirmans cum sua affirmatione: ergo quidditas non componit cum sua exsistentia. Consequentia patet ex eo, quod rei exsistentia nihil aliud est, quam positio veritatis et affirmatio huius. Antecedens autem oppositum non videtur bene intelligibile. Praeterea VI, Exsistentia et essentia habent idem contradictorium: ergo non distinguuntur realiter: consequentia est nota: antecedens vero manifestatur ex eo, quod nihil est quod privet esse, quin privet essentia, nec est aliud nihil privans esse, et aliud nihil privans essentia. Praeterea VII, Homo in potentia non componit cum homine in actu; ergo essentia et exsistentia non componunt, et consequenter non realiter distinguuntur. Consequentia relinquitur per se nota: quia essentia est in potentia, exsistentia vero est actualitas eius. Antecedens vero patet ex eo, quod actus et potentia dividunt ens, ut conditio diminuens et perficiens, sicut verum et pictum dividunt animal, ut Commentator dicit IX Metaph. comm. VII: homo ergo in potentia cum non sit homo simpliciter, cum sit homo in actu, solam conditionem distrahentem perdit positam sub conditione perficiente: et sic nullam compositionem habet cum homine in actu. Praeterea VIII, Esse exsistentiae si est distinctum realiter a quidditate, non est substantia nec accidens; ergo: probatur antecedens. Quod enim non sit accidens, ut concessum ponitur. Quod autem non sit substantia, probatur: quia aut est materia, aut forma, aut compositum: nullum illorum est apud Thomam; ergo, etc. Praeterea IX, Exsistentia et essentia distinguuntur realiter: ergo in qualibet generatione substantiali sunt duo termini totales, et duo termini formales. Consequens est impossibile; ergo, etc. Consequentia probatur quoad utramque partem, supponendo duo. Primum est, quod compositum per se unum fit ex per se actu, et per se potentia, ex VIII Metaph. ubi nullam causam novit Aristoteles quare compositum substantiale est per se unum, nisi quia materia est per se potentia, forma vero per se actus. Secundo supponitur, quod essentia est per se potentia, exsistentia vero per se actus. Ex quibus concluditur, quod id quod resultat ex esse et essentia, est per se unum: quo dato, sequitur quod erunt duo composita per se unitatem habentia, quorum alterum erit compositum ex materia et forma, alterum ex esse et essentia: et cum unumquodque per se unum natum sit terminare generationem, ergo in generatione erunt duo termini totales: et sic patet prima pars. Erunt etiam duo termini formales, scilicet exsistentia, et forma substantialis, quod etiam probatur sic: terminus formalis generationis est id, quo aliquid generatur: sed tam exsistentia, quam forma est id, quo aliquid generatur; ergo, etc. Probatur minor sic: eo modo, quo aliquid est ratio essendi, est ratio generandi: sed exsistentia est ratio essendi; ergo est ratio generandi. Vel formetur sic ratio: eo modo quo aliquid generatur, eo modo est: sed per se compositum non generatur per esse, sic quod esse sit terminus generationis: ergo non habet esse per ipsum esse. Consequens est falsum, ergo altera praemissarum: non maior, ergo minor. Praeterea X, Ex exsistentia et essentia fit per se unum; ergo datur processus in infinitum in essentiis. Consequens est impossibile; ergo, etc. Antecedens patet ex praecedenti ratione, et probatur sic; nam sicut ex materia et forma resultat tertium per se unum, quia illa est per se potentia, haec per se actus: ita ex exsistentia et essentia, cum etiam exsistentia sit per se actus, et essentia per se potentia; eadem enim ratio est. Consequentia autem probatur: quia si ex esse et essentia fit tertium per se unum, cum illud iterum distinguatur a sua exsistentia, componet cum ea, et ex eis fiet ali quod per se unum: et iterum arguitur eodem modo de illo, et sic in infinitum. Haec de primo. Quoad secundum, opinio S. Thomae ab eo posita in II contra Gentiles, cap. LII, est quod in omni creatura quidditas et eius esse actualis exsistentiae distinguuntur realiter: et licet haec conclusio nunc in textu probata sit; attamen ad pleniorem declarationem deducam tres probationes ex S. Thoma. ibi. Prima est, Omnis essentia creata habet aliquid sibi realiter coniunctum, praeter suum esse: nullum esse irreceptum habet aliquid sibi annexum praeter se: ergo nullum esse irreceptum est essentia creaturae, et consequenter esse et essentia non sunt idem; esset enim ipsum esse irreceptum, si esset idem essentiae, sicut et ipsa essentia irrecepta est, de substantiis loquendo. Maior est nota per se: Sortes enim praeter suum esse habet quantitatem, albedinem et similia: similiter substantiae separatae, ut nunc supponimus, habent aliquod accidens, puta actum intelligendi saltem. Minor vero declaratur ex eo, quod si affirmatio est causa affirmationis, negatio erit causa negationis: sed praecisa causa, quare esse habeat aliquid praeter se annexum, est quia esse est receptum in alio, in quo potest recipi aliud: quod patet ex hoc, quod esse substantiale Sortis et esse album eiusdem nulla alia ratione adunatur, nisi quia utrumque recipitur in Sorte: sunt enim tantum unum subiecto. Cum ergo esse non erit receptum, non remanebit aliquis modus, quo potest habere aliquid sibi annexum. Confirmatur hoc: quia esse substantiale Sortis, aut adunatur cum aliis praeter se identice, et hoc est manifeste falsum: esse enim substantiale Sortis, non est esse album. Aut sicut potentia et actus, ita quod esse substantiale sit potentia et accidentale actus eius, et hoc non, quia nullum esse actualis exsistentiae potest poni subiectum alterius, cum sit ultima actualitas. Remanet igitur, quod ea ratione adunentur, quia ambo recipiuntur in tertio: et ideo sublato hoc ab ipso esse actualis exsistentiae, quod sit scilicet receptum, aufertur etiam quod possit habere aliquid sibi annexum; et hoc est quod Boetius dicit in Hebdomadibus, quod ipsum quod est, aliquid habet sibi praeter se coniunctum: ipsum vero esse nihil. Secunda ratio ad idem est, Omne esse irreceptum est infinitum simpliciter; nullum esse creaturae est infinitum simpliciter; ergo nullum esse creaturae est esse irreceptum: ergo distinguitur ab essentia, etc. Minor est per se nota. Maior probatur sic: Omne purum esse est infinitum simpliciter: omne esse irreceptum est purum esse: ergo omne esse irreceptum est infinitum simpliciter. Maior est nota ex terminis (esse enim ideo est limitatum, quia non est purum sed praedicamentis mixtum); esse enim limitatur per naturas praedicamentales, a quibus si depuretur, omni finitate carens, infinitum om nino restabit. Minor vero etiam patet ex praecedenti ratione, et ex ratione facta supra in textu. Et adhuc exemplariter declaratur: Albedo si ponatur non recepta in aliquo, est pura albedo, et nihil haberet nisi se tantum, et esset infinita in specie albedinis, ut de se clarum est: non enim potest a sano intellectu imaginari albedo separata, definita ad aliquem modum albedinis: omne enim quod est per se tale, habet omnem perfectionem possibilem illi naturae: sicut homo separatus apud Platonem, habet omnem perfectionem possibilem naturae humanae. Nec valet id quod Antonius Trombeta contra hoc dicit sumptum ex Scoto, II Sent. dist. II, q. ult. quod si albedo esset separata, et haberet omnem perfectionem possibilem tali speciei, sequeretur quod albedo esset infinita simpliciter, quia haberet perfectionem infinitarum individuorum possibilium esse sub specie albedinis. Hoc inquam nihil valet, quoniam sicut infinita individua albedinis, etiam simul posita non sunt perfectionis infinitae simpliciter, cum sint limitata ad speciem albedinis; ita nec albedo separata eorum perfectiones habens erit infinita simpliciter, sed in tali specie. Tertia ratio est ista, Id quod convenit naturae specificae absque omni causa effectiva, distinguitur realiter ab eo, quod convenit illi, non nisi per aliquam causam effectivam: sed praedicata quidditativa conveniunt rei absque omni causa effectiva: exsistentia autem non convenit rei nisi per aliquod efficiens: ergo praedicata quidditativa et exsistentia rei distinguuntur realiter. Maior est per se nota. Minor etiam quoad secundam partem est clarissima: quoad primam vero declaratur sic: Seclusa omni causalitate effectiva respectu rosae, quaero an ista sit vera, Rosa est substantia corporea: si sic, habeo intentum: si non, ergo rosa absolute sumpta non est in prato: et praedicata primi modi possunt intelligi non adesse rei, et definitio separatur a definito, quae omnia non sunt imaginabilia, etc. Videtur etiam haec opinio ab antiquis derivata, Platone scilicet, Alpharabio, Avicenna, Algazele, Boetio, Hilario, Alberto, et eorum sequacibus: licet ab Aristotele nihil manifesti in hac re habeamus. Haec de secundo. Quoad tertium respondetur argumentis in oppositum. Et ad primum dicitur praemittendo, quod arguens non vidit S. Thomam in fonte: ut enim apparet ex secundo contra Gentiles, ubi ex intentione septem rationibus fundat suam opinionem seu positionem: ratio assumpta ab arguente non nominatur inter illas: unde peccavit imponendo nobis hoc esse totum fundamentum positionis nostrae, licet illa ratio ex dictis S. Thomae I Sent. dist. VIII, q. IV, a. 2, elici possit (ubi tamen de hac re non tractat) et est formanda sic ratio illa: essentia particulariter sumpta est indifferens ad esse et non esse: ergo distinguitur realiter a suo esse. Nec valet responsio sua dicens. quod in antecedente oportet addere, quod essentia habeat propriam realitatem aliam a realitate exsistentiae, quia hoc est voluntarium. Distinctio enim realis est inter materiam et formam. quas philosophi non dubitant habere eamdem realitatem exsistentiae, cum ex eis ponant unum per se fieri. Ad argumentum ergo contra hanc rationem factum dicitur, quod falsum est, quod esse sit indifferens ad esse et non esse, et essentia ad essentiam et non essentiam: nihil enim est indifferens ad aliqua duo, quorum alterum sibi determinat in sua definitione; constat autem quod esse est de intellectu esse, et essentia de intellectu essentiae. Quod autem esse rosae in hyeme non sit, sed in vere, hoc ideo est, quia essentia rosae, cui semper sua praedicata quidditativa adsunt, ad actum essendi non pervenit; et non ideo, quia ipsum esse sit indifferens. Cum autem addit, quod essentia est indifferens ad essentiam et non essentiam, quia non est ab aeterno, non videtur intelligere vocem propriam: ex negatione enim actus essendi ab aeterno bene sequitur, quod rosa sit indifferens ad esse et non esse, sed non quod sit indifferens ad rosam et non rosam: ut enim dicunt Alpharabius, Avicenna, Algazel, et Albertus, sive rosa sit, sive non sit, semper est rosa, et semper est substantia corporea, etc., si aliquo termino mensurae in his uti licet. Ad secundum negatur utraque praemissa: et maior quidem supposita ostensa est esse falsa. Minor vero ostenditur in Christo in quo humanitas absque creata exsistentia actuali est. Ad tertium negatur maior ad intellectum arguentis: non enim requiritur ad distinctionem realem, quod utrumque eorum habeat propriam exsistentiam. Ad quartum dicitur, quod sicut esse est duplex, scilicet exsistentiae et essentiae, ita duplex est realitas, essentiae et exsistentiae: et licet nulla res componat cum sua realitate, tamen cum hoc stat, quod componat cum realitate exsistentiae; unde essentia hominis absolute in reali praedicamento, substantiae scilicet, reponitur: posita autem in rerum natura fit realis realitate exsistentiae. Ad quintum dicitur eodem modo: quia etiam verum convertitur cum ente et re: unde simpliciter homo dupliciter est verus, scilicet veritate essentiae et exsistentiae, homo verus veritate essentiae non componit cum tali veritate, quae nihil aliud est, quam fundamentalis conformitas ad sua praedicata quidditativa; componit autem cum sua veritate exsistentiae, id est cum esse, quod fundat hanc veritatem, Homo est; similiter dicitur de affirmatione. Ad sextum negatur antecedens, cuius probationis utrumque assumptum est falsum. Cum enim quot modis unum oppositorum dicitur, tot dicatur et reliquum (in I Topicorum); sicut ens dupliciter dicitur, scilicet ens quidditativum et exsistentiae: ita non ens, seu nihil dicitur dupliciter: scilicet nihil quidditative, et nihil exsistentiae: homo enim absolute sumptus cum sit in praedicamento substantiae, est ens quidditative, non tamen extra nihil oppositum actuali exsistentiae: et ideo aliud est nihil oppositum enti praedicamentali seu essentiae, et aliud, quod opponitur exsistentiae actuali, etc. Et similiter alia est negatio essentiae, et alia est negatio exsistentiae. Ad septimum negatur consequentia: non enim idem est dicere, homo in potentia componit cum homine in actu et essentia componit cum exsistentia: prima enim est falsa, quia idem non componit cum seipso: secunda autem est vera, quia extrema realiter distinguuntur, unde non est eadem proportio exsistentiae ad essentiam, et hominis in actu ad hominem in potentia. Inter prima enim est proportio potentiae receptivae ad actum, et distinctio realis utroque extremo posito extra causas suas: inter secunda vero non, sed est proportio eiusdem ad seipsum secundum diversas sui dispositiones simul incompossibiles, scilicet esse in potentia et esse in actu. Ad octavum negatur antecedens: exsistentia enim substantiae est substantia, et exsistentia accidentis est accidens, et (ut supra patet) exsistentia substantiae non est materia nec forma nec compositum, sed actualitas omnium eorum, et sic est reductive in genere substantiae. Sed contra hoc instat arguens sic: Omne quod est reductive in genere, reponitur ut principium ipsius: sed esse non est principium substantiae, ergo non est in genere substantiae reductive. Ad hoc dicitur, quod cum esse sit ultima actualitas rei, et ultimum in generatione sit primum in intentione; esse in genere substantiae reponitur ut principium formale ultimum ipsius substantiae: per hoc enim res reponitur in genere substantiae, quia est capax esse substantialis; etenim differentiae in omnibus generibus (ut infra declarabitur) sumuntur ab ordine ad ipsum esse. Ad nonum negatur consequentia. Ad cuius probationem dicitur, quod primum suppositum male intellectum adducitur, eo quod Aristoteles VIII Metaph. text. XV, quem arguens adducit, non dicit quod ex per se potentia et per se actu resultet unum tertium; sed quod ideo res habens partes est una, quia altera est actus, altera vero potentia, et intelligendum est (sicut supra declaratum fuit) si ad compositionem realem referatur, scilicet quod altera pars est pura potentia, eo quod ex duobus actibus non fit tertium per se unum: modo quidditas rei et exsistentia eius non se habent sicut pura potentia et actus, nec sunt partes, ut patet: unde auctoritas illa non est ad propositum. Relinquitur ergo falsam esse quod essentia fiat tertium per se unum, et consequenter probatio consequentiae quoad primam partem nihil valet, quia non sunt ibi duo composita. Ad probationem vero consequentiae quoad secundam partem dicitur, quod non inconvenit generationem habere duos terminos formales difformiter, unum primo, alterum secundario: terminus formalis generationis primus est forma, secundarius autem esse, sicut per oppositum creationis terminus formalis primo est esse: secundarius vero forma, et hoc modo conceduntur argumenta.

Quod si intendant probare, quod esse sit terminus generationis primo, respondetur et dicitur quod id quod assumit, scilicet eo modo, quo aliquid est ratio essendi, est ratio generandi, falsum est: licet enim sit verum, quod id quod est ratio essendi, sit ratio rei quod generetur: non tamen est verum, quod eo modo quo est ratio essendi, sit ratio generandi; et ratio est: quia res per generationem non exit de non esse omnino ad esse, sed de privatione ad formam, ut dicitur I Phys.; creationis enim est proprium, ut res transferat de non esse omnino ad esse, quo fit ut esse, quod est primo ratio essendi, merito sit et primo ratio primae productionis, quae est creatio: et forma, quae est secundario ratio essendi, sit prima ratio secundae productionis, generationis scilicet, unde et I Phys. principia generationis ponuntur forma et privatio. Per idem patet ad aliam formam eiusdem rationis: falsa enim est maior; alius namque est modus quo res generatur et alius quo est; est enim per formam secundario, per esse autem primo: generatur vero e converso,

Ad decimum patet responsio ex dictis; falsum enim est antecedens.

Circa secundum dubium sciendum est, communem philosophorum sententiam esse intelligentias alias a prima non esse actus omnino puros, sed admixtionem in se potentiae habentes; verum diversitas inter eos magna est de modo, quo haec duo, actus scilicet et potentia, eis insunt.

Et ut reliquos omittamus, ne limites intentionis nostrae egrediamur, Scotus in I Sent. dist. vi, q. 1, opinatur omnem creaturam esse compositam ex actu et potentia hoc modo, quia quaelibet creatura cum non sit nihil, oportet quod habeat aliquam actualitatem, et cum sit definita ad tale genus vel speciem seu gradum perfectionis, oportet quod habeat in se negationem alterius perfectionis possibilis reperiri in latitudine entis; et sic sit possibilis: quidquid enim est ens, et caret aliqua perfectione in ente possibili, est simpliciter possibile, et sic quaelibet res est composita ex actu et potentia obiectiva: ex eo enim, quod est, habet in se actum, ex eo vero, quod est ens possibile, habet in se potentiam; possibile namque a potentia dicitur. Cum autem solus Deus sit actus non possibilis, idest non potens terminare actionem alicuius agentis sui factivi: intelligentiae apud ipsum erunt compositae ex actu et potentia obiectiva tantum; quia nullam in earum substantia receptivam formam ponit.

S. Thomas autem ex fundamentis in dubitatione praecedenti positis opinatur intelligentias et quamlibet creaturam esse compositas ex actu et potentia, sicut ex duabus rebus distinctis realiter, esse scilicet et essentia: nec oportet repetere probationes, sed solvere rationem Scoti quam ibidem facit contra hoc. Arguit enim sic: Si in qualibet creatura est compositio ex duabus rebus, accipio alteram illarum rerum componentium, et quaero an sit simplex, an composita. Si simplex, ergo non quaelibet res creata est composita. Si composita, iterum quaeretur de partibus eius, et sic in infinitum.

Ad hoc facillime respondetur: procedit enim argumentum ex malo intellectu positionis nostrae; cum namque dicitur, quod quodlibet aliud a Deo est compositum, (ly quodlibet) distribuit non nisi pro his, quae vere sunt, et proprie esse habent; quae apud Aristotelem et veritatem sunt sola subsistentia: omne ergo suppositum tam substantiale, quam accidentale (si sic loqui licet) est compositum ex actu et potentia realiter distinctis, quidditate scilicet et esse: Sortis enim quidditas, ut declaravimus, distinguitur realiter a suo esse, et huius albi albedo distinguitur realiter a sua propria exsistentia, ut ex dictis patere potest. Non enim sumus adeo insensati, ut dicamus omnem entitatem qualitercumque esse compositam. Componentia enim ultima in resolutione quis dubitat oportere esse simplicia? Dicimus igitur in proposito, intelligentias cum subsistant habere in se quidditatem et exsistentiam adunatas, ut potentiam et actum, et sic compositas esse ex duabus rebus realiter distinctis. Scotus autem sententiam tenere potest suam absque alterius laesione, sed linguam coercere debet.

Et quia in intelligentiis ponitur potentia et actus, non erit difficile invenire multitudinem intelligentiarum: quod esset impossibile, si nulla potentia in eis esset. Unde dicit Comment. in III de Anima, quod si natura intellectus possibilis esset ignorata, non possemus invenire multitudinem in substantiis separatis. Est ergo distinctio earum ad invicem secundum gradum potentiae et actus, ita quod intelligentia superior, quae plus propinqua est primo, habet plus de actu, et minus de potentia, et sic de aliis: et hoc completur in anima humana, quae tenet ultimum gradum in intellectualibus substantiis, unde intellectus potentialis eius se habet ad formas intelligibiles sicut materia prima, quae tenet ultimum gradum in esse sensibili ad formas sensibiles, ut Commentator III de Anima dicit, et ideo Philosophus comparat eam tabulae rasae, in qua nihil est depictum. Et propter hoc, quia inter alias substantias intelligibiles plus habet de potentia, ideo efficitur in tantum propinqua rebus materialibus, ut res materialis trahatur ad participandum esse suum; ita quod ex anima et corpore resultat unum esse in uno composito, quamvis illud esse, prout est animae, non sit dependens a corpore; et ideo post istam formam, quae est anima, inveniuntur aliae formae plus de potentia habentes, et magis propinquae materiae, in tantum, quod esse earum sine materia non est: in quibus etiam invenitur ordo et gradus usque ad primas formas elementorum, quae sunt propinquissimae materiae; unde nec aliquam operationem habent nisi secundum exigentiam qualitatum activarum et passivarum et aliorum, quibus materia ad formam disponitur.

In hac sexta et ultima parte huius capituli de multitudine intelligentiarum agens, primo proponit duas conclusiones, quarum prima est, quod secundum fundamenta praedicta non est difficile invenire pluralitatem intelligentiarum. Secunda est, quod absque talibus fundamentis impossibile est invenire in eis pluralitatem, et hoc quidem non nisi auctoritate Comm. III de Anima, comm. xiv. Probatio vero primae conclusionis est: quia quandocumque est aliquod medium, per participationem utriusque extremi plurificatur penes maiorem participationem unius et minorem alterius; verbi gratia: imponatur nomen coloribus mediis, et vocentur A: tunc A quia est inter albedinem et nigredinem medium, per participationem multiplicatur in plures species, puta pallidum, croceum, citrinum, propter maiorem appropinquationem ad albedinem et recessum a nigredine, et e converso: sed intelligentia est quid medium, secundum praehabita, inter duo extrema, scilicet actum purum et puram potentiam, participans naturam utriusque, quia habet actum coniunctum potentiae: ergo intelligentias plures esse, ex hoc fundamento, facile perpendi potest scilicet ex eo quod sunt compositae ex actu et potentia.

Ad horum evidentiam est sciendum, quod in latitudine entis sunt duo extrema, scilicet Deus gloriosus, actus purus omnino, et materia prima, pura potentia omnino: reliqua omnia sunt intermedia, utpote habentia actum et potentiam: et attenditur eorum essentialis seu specifica multitudo penes appropinquationem et elongationem ab extremis: quia enim aliquid magis sapit naturam actus quam aliud, et illud quam aliud; ideo plura sunt, et dignitas in eis est penes maiorem appropinquationem ad extremum nobile, scilicet actum purum: quanto enim res est actualior et minus potentialis, tanto nobilior: omnes igitur formae intermediae participant actum et potentiam. Sed inter eas quaedam tantum actualitatis sortitae sunt, ut adeo propinquae sint actui puro, quod per se absque materia subsistant, utpote ab ea valde elongatae; non tamen sine admixtione potentiae, cuius puritas est ratio materiae, quod sit extremum: et inter has tanta latitudo est secundum maiorem et minorem participationem actus et potentiae, ut ultima earum tantum potentialitatis habeat, quod materiam informet, (anima scilicet intellectiva), Haec enim inter omnes formas subsistentes elongata est maxime ab actu puro: propter quod contingit, quod adeo appropinquat alteri extremo, ut materiam ipsam recipiat et ad eius esse trahatur. Aliae autem formae tantum potentialitatis habent, quod a materia dependent in esse et fieri: inter quas etiam magna latitudo invenitur, dum quaedam quibusdam actualiores sunt. Quod ex operibus cognoscere potes; (operatio enim facit cognoscere formam): unde formae elementorum, quae sunt maxime potentiam habentes, utpote materiae propinquissimae, nullius sunt principia operationis, nisi per materiales qualitates, scilicet caliditatem, frigiditatem. Formae vero mixtorum, utpote elevatiores a materia, altiori modo operantur, sicut adamas trahit ferrum non ratione caliditatis aut frigiditatis, sed ex naturae proprietate. Formae autem animalium longe actualiores dignoscuntur, cum seipsa movere et alia discernere intuemur.

Ex his non solum percipitur, quam facilis sit aditus ad pluralitatem intelligentiarum cognoscendam; sed etiam quod impossibile est fingere illam absque hoc fundamento. Quomodo enim latitudo potest inveniri in eo, quod actu et potentia caret? Commune est namque omnibus extremis si extrema sunt, latitudinem in seipsis non compati: essent enim ultima, et non ultima, ut de se patet; et ideo oportet media esse illa in quibus latitudo quaeritur, quae utriusque extremi naturam sapiant. Et quia intellectualem naturam, quam ex hoc quod intellectualis est, scimus actualitatem habere, non cognosceremus habere potentiam admixtam, nisi videremus animam nostram illam habere, cum potentia aequivoce dicatur de potentia rerum intellectualium, et de potentia rerum sensibilium, et sine potentia non potest intelligi multitudo substantiarum intellectualium; ideo Commentator ait, quod si non esset nota natura intellectus possibilis, non possemus intelligere pluralitatem in substantiis abstractis.

Notanda sunt in hac littera tria. Primum est, Hoc ex dictis Commentatoris adducitur, quod si non esset nota natura intellectus possibilis, non possemus scire pluralitatem in substantiis immaterialibus.

Secundum est, quod S. Thomas non dicit animam intellectivam esse adeo potentiae participem, ut forma materialis sit; sed ut materia trahatur ad participandum esse ipsius animae.

Tertium est quia dicit animae et corporis esse unum et idem esse, quod est independens a corpore.

Primo dicto videtur obviare processus Aristotelis XII Metaph. text. XLII, ubi ex pluralitate motuum pluralitatem intelligentiarum concludit, et nullo modo meminit actus et potentiae. Sed hoc recte intelligentibus non obstat. Aliud est enim concludere numerum motorum, et aliud est concludere pluralitatem substantiarum intellectualium; licet enim idem subiecto sint motores orbium et substantiae immateriales: differunt tamen ratione, adeo ut ad diversas scientias pertineant, secundum Com. XII Metaph. comm. VI; et ideo ex pluralitate motus quamvis pluralitas motorum ut sic concludi possit, non tamen pluralitas substantiarum intellectualium ut sic. Intendunt igitur Averroes et S. Thomas, quod intelligentiarum, inquantum intelligentiae sunt, multitudo non nisi per notam naturam intellectus possibilis discernitur a nobis: licet earum, inquantum motrices sunt orbium, ex suorum effectuum numero, pluralitas inferatur.

Vel dicito, quod venatio illa, supposita notitia habita in libro de anima, ubi radicaliter innotuit pluralitas substantiarum intellectualium possibilis, quaerit ex numero motuum, quot sunt. Quod autem ibi supponatur, motores proprios orbium habere potentiam admixtam, potest persuaderi ex eo quod supponitur ibi, scilicet motores proprios orbium esse proportionatos suis orbibus, ita ut unus unum tantum moveat orbem, et si stella adderetur, vel non moveret, vel tardius (ut dicitur secundo coeli, text. LXXI). Talis enim proportionis seu commensurationis, cum alterum extremum sit res materialis scilicet orbis, reliquum extremum a potentia omnino denudatum putandum non est, imo a sano intellectu non est intelligibile.

Propter secundum intelligendum est inveniri duplicem rerum ordinem in universo, intelligibilium scilicet et sensibilium. Ordo sensibilium materialis est, materiam sibi necessario vindicans: omnes enim substantiae sensibiles materiam habent, licet diversimode, ut dicitur VIII Metaph. text. XLI et XLII. Ordo intelligibilium immaterialis est, et a materia non dependens. Intelligibile enim est unumquodque per separationem a materia, ut dicitur III de Anima, text. XI. Cum ergo materia sit sub aliqua forma sensibilis ordinis, cuiusmodi est omnis forma habens omnes vires suas sensibilibus organis affixas, non egreditur limites proprios; ipsa enim ad illud genus pertinet. Cum vero sit sub forma intelligibilis ordinis, extra limites suos ascendit et trahi dicitur ad id, quod capacitatem eius transcendit, scilicet esse rei a se non dependenti; et quia supremum infimum attingit supremum secundum doctrinam Dionysii in libro de coelesti Hierarchia; ideo supremum inter sensibilia, homo scilicet seu materia eius coniungitur infimae formae intelligibilis ordinis, scilicet animae intellectivae, et eius esse participat: et propter hoc dicitur quod materia trahitur ad esse eius; elevatur enim materia ad superius.

Ad evidentiam tertii adducendae sunt rationes Scoti contra hoc dictum S. Thomae, ut magis veritas elucescat. Scotus in quolibet quaest. IX, et IV Sent. dist. XLII, quaest. I, sex motiva contra hoc facit, quorum aliqua recitantur ab Antonio Trombeta, in quaest. utrum corruptum per potentiam divinam possit idem numero redire; in qua tam ipse quam Scotus ubi supra Sancto Thomae opinionem non suam attribuunt de eo quod ibi quaerit: et hoc quia locuti sunt non tota lege perspecta, et iuxta Aristotelem ad pauca respicientes de facili enuntiant.

Arguit ergo primo in proposito sic: Esse animae et hominis est idem: ergo anima coniuncta corpori non est perfectior seipsa extra corpus: consequens est contra S. Thomam prima parte quaest. LXXIX, ubi dicit, animam habere perfectiorem statum in corpore, quam extra. Consequentia autem probatur; quia nihil habens idem esse, ex hoc solo est perfectius, quod aliquid communicat alteri, licet alterum perficiatur ex hoc: communicare enim licet supponat perfectionem in communicante, non tamen dat illam ei: modo anima in corpore sit, semper retinet idem esse: nihil in corpore plus habet, nisi quod communicat esse suum corpori: ergo ex hoc non est perfectior seipsa separata. Et confirmatur: quia ex hoc solo quod causa non communicat aliquid, nullam imperfectionem acquirit: ergo anima non est imperfectior separata, si idem esse retinet: nihil enim amisit nisi sui communicationem corpori.

Praeterea, Anima habet idem esse cum homine: ergo homo non est perfectior in essendo ipsa anima in essendo. Antecedens est falsum: consequentia vero probatur quia quaecumque habent omnino idem esse sunt aeque perfecta in essendo, vel saltem id cui communicatur illud esse non est perfectius in essendo communicante.

Praeterea, Homo ut homo, est tertium ens realiter distinctum ab utraque sui parte, scilicet anima et corpore: ergo habet proprium esse aliud ab esse partium: et consequenter non est idem esse animae et hominis. Tenet consequentia, quia distinctum ens debet habere distinctum esse.

Praeterea, Esse hominis in morte corrumpitur, esse autem animae non corrumpitur: ergo esse animae et hominis non sunt idem. Consequentia plana est, et antecedens probatur: quia sicut generatio terminatur ad esse compositi scilicet hominis, ita corruptio ad non esse ipsius.

Praeterea, Homo post mortem non manet: ergo nec esse eius. Tunc ultra, Esse hominis non manet post mortem: ergo esse animae et hominis non est idem, cum esse animae remaneat. Processus totus clarus est excepta prima consequentia, quae probatur ex eo quod nullius actuale esse invenitur, cum illud cuius est, non invenitur.

Praeterea, in homine est alia forma praeter animam: ergo in eo est aliud esse praeter esse animae. Consequentia est nota, quia quaelibet forma habet proprium esse; antecedens vero alias probatum est.

Antequam ad argumenta haec respondeatur, advertas primo, fundamentum S. Thomae universaliter esse, in omni composito non inveniri nisi unum esse substantiale actualis exsistentiae, de quo nunc sermo est, eo quod unam tantum formam substantialem in composito tenet: ab una enim forma non est nisi unum esse substantiale. Sed inter esse hominis et esse aliorum diversitas est, quod licet tam esse hominis, quam aliorum primo sit actus suppositi, ut quod; in homine tamen totum compositum mendicat illud esse a forma, cuius est primo actus, ut proprii et completi principii: in aliis vero compositis forma mendicat illud a composito. Et est ratio disparitatis; quia in solo homine, qui supremum tenet locum inter sensibilia, ordo inferior, sensibilis scilicet trahitur ad ordinem superiorem intelligibilem et immaterialem. Unde esse hominis, cum ab anima intellectiva fluat, immateriale et altioris ordinis est, quam homo, sicut et ipsa anima: et ideo homo mendicat illud ab anima, cui est proprium, utpote ad suum pertinens genus: et inde est quod post mortem hominis anima remanet; esse etenim proprium independens erat a composito corrupto, et sic illud retrahendo ad se subsistit. Caeterorum vero esse, cum sint eiusdem ordinis cum compositis, quibus attribuuntur, sicut et formae a quibus fluunt, formae ipsae mendicant a compositis, sicut et fieri: ita quod tamdiu illo gaudent, quamdiu in compositis sunt, unde corruptis compositis ipsae (cum sine exsistentia remanere non possint) desinunt statim.

Adverte secundo, pro resolutione argumentorum, tres propositiones. Prima est, quod cum duplex sit perfectio rei, prima scilicet et secunda, res creata potens causare, etsi non efficiatur perfectior secundum perfectionem primam ex hoc quod actu causat, efficitur tamen perfectior secundum perfectionem secundam. Patet hoc ex tribus. Primo ex eo quod est magis in actu res actu causans re in potentia causante; operatio enim est actus secundus causae, perfectio autem actualitatem sequitur, sicut imperfectio potentialitatem. Secundo patet ex eo quod unumquodque est perfectius coniunctum suo fini, quam separatum ab illo: res autem actu operans coniuncta est suo fini intrinseco, qui est operatio, iuxta illud II de coelo, text. XVI. Unumquodque est propter suam operationem. Tertio patet idem, quod unumquodque quanto est similius Deo, tanto perfectius est: res autem actu causans est similior Deo, quam non actu causans; quia non solum assimilatur Deo secundum hoc, quod est, sed etiam secundum hoc, quod est communicare se aliis.

Secunda propositio est: Res est perfecta simpliciter non propter perfectionem primam, sed propter ultimam. Hoc traditur a Boetio in libro de hebdomadibus dicente: Intueor in rebus aliud esse, quod sunt, et aliud esse, quod bona sunt; et declaratur a S. Thoma, I p. q. V, a. 1 ad 1.

Ad cuius intellectum nota, quod, ut idem dicit I p. q. VI, a. 3, triplex est perfectio rei, scilicet prima, secundum quam res constituitur in suo esse, sicut prima perfectio hominis est esse suum sub substantiale. Secunda vero est, secundum quam est potens proxime ad suas perfectas operationes, sicut vires animae et habitus eas informantes, quibus homo in perfectam operationem potest exire. Tertia autem perfectio est, secundum quam coniungitur suo fini, sicut speculatio, quae hominem substantiis separatis unit. Manifestum est autem, non esse hominem simpliciter perfectum, qui sola naturae bonitate gaudet, aut qui a proprio fine procul est; unde ordo entis simpliciter ad ens secundum quid oppositus est ordini perfecti simpliciter ad perfectum secundum quid: secundum namque esse substantiale homo ens simpliciter dicitur, perfectus autem secundum quid; ideo enim qui nullam aliam perfectionem habet, nisi quia est homo, perfectus non asseritur simpliciter, sed cum additione dicitur, quod est perfectus secundum esse substantiale. Secundum vero esse accidentale, quale est habituum et operationum, ens secundum quid homo dicitur, perfectus autem simpliciter; nihil enim tunc sibi deficit eorum, quae ad perficiendum hominem exiguntur. Patet ergo intenta propositio, quod scilicet res est perfecta simpliciter ex ultima perfectione.

Tertia propositio est ista: Realis pars essentiae perfectior est in toto existens, quam separata; et declaratur sic: Unumquodque est perfectius, cui est in complemento sui esse specifici, quam cum deficit ab illo: pars autem essentialis quando est in toto, est in complemento sui esse specifici, ad cuius integritatem essentialiter ordinatur; cum autem est separata ab eo, tam cum esse completo speciei non est, nam species materiam et formam aggregante: perfectior igitur est in toto pars essentialis quam separata.

Ex quibus ad propositum descendendo, dicimus perfectiorem statum habere animam intellectivam in composito, quam extra; eo quod quando est coniuncta corpori, habet non solum perfectionem primam, quae est esse, sed etiam perfectionem secundam, influendo vires suas corpori, et communicando se, et sic similior est Deo, quam separata; licet Deus omnino immaterialis et incomponibilis sit. Sicut cor motum similius est Deo, quam non motum; licet Deus sit omnino immobilis; perfectio enim eorum consistit in hoc.

Est praeterea perfectio in corpore, quia in eo habet completum esse specificum, quod non nisi partialiter obtinet separata. Quamvis enim integrum esse exsistentiae retineat separata, quod in composito habebat, non tamen habet tunc integrum esse essentiae completum in specie eo modo, quo nata est habere, scilicet ut pars in toto, ad quod tamen habendum non accidentaliter, sed essentialiter ordinatur: unde falsum est, animam separatam retinentem idem esse actualis exsistentiae, ob nihil nisi sui communicationem ex separatione perdidisse: amisit enim esse quidditativi specifici integritatem, quandocumque in sua specie integra non manet: unde et beatus Thomas in qq. dd. de anima, a. 1 ad 16, ait principia essentialia alicuius speciei ordinari non ad esse tantum, sed ad esse huius speciei. Licet igitur anima possit per se esse, non tamen in complemento suae speciei potest esse sine corpore.

Ad primum ergo argumentorum negatur consequentia. Cuius probationem patet ex prima propositione assumere falsum: licet enim communicare supponat primam perfectionem in communicante, tamen perficit ipsam perfectione secunda, qua res perfecti simpliciter dicitur: imo apud Dionysium supremum quod participant creaturae de Deo est quod communicativae sunt.

Dicitur secundo, quod etiam minor probationis est falsa, scilicet quod anima separata hoc solo careat, scilicet communicatione sui, ut patet ex tertia propositione: caret enim integritate specifici sui esse, et hoc est primum et principale quod reddit imperfectiorem animam separatam: ideo namque caret perfectionibus secundis, quia caret integritate specifica, et non e converso. Ad confirmationem patet ex prima propositione; quia causa creata ex hoc quod existit, habet perfectionem secundam, cuius privatio imperfectio magna est; et in proposito aliquid plus est; quia anima separata non solum desinit communicare se et vires suas, sed est in statu tali, in quo impeditae sunt sui et virium suarum communicationes; et hoc est signum imperfectionis non modicae: et est ea, quam diximus, scilicet separatio a completo esse quidditativo specifici. Hanc expressam habet a S. Thoma in qq. dd. de spirit. creaturis, a. 1 ad 5.

Ad secundum negatur consequentia. Ad probationem dicitur, quod cum esse sit duplex, quidditativum et exsistentiae actualis, primum non remanet in anima nisi partialiter; homo vero habet illud integraliter, et secundum tale esse homo est perfectior in essendo. Quoad esse autem exsistentiae potest dici homo perfectior, quoad modum habendi, scilicet quia habet illud ut suppositum; anima autem secundum alium modum perfectionem dici potest, in quantum scilicet tale esse est sibi, et non homini proprium, modo supra declarato: unde se habent in hoc homo et anima sicut excedens et excessum.

Ad tertium negatur consequentia, de esse actualis exsistentiae loquendo: non enim res distinguitur realiter ab alia habet aliam exsistentiam ab illa; iam enim dictum est, partes et totum habere idem esse. Conceditur autem consequentia de esse essentiae, sed hoc non favet proposito.

Ad quartum dicitur sicut ante, quod si in antecedente sit sermo de esse essentiae, verum assumitur in prima eius parte, sed non in secunda: liquet enim ex supradictis, quod esse specificum completum animae corrumpitur.

Si autem sit sermo de esse exsistentiae, potest dupliciter intelligi. Primo, quod esse actualis exsistentiae hominis desinat simpliciter et sic est falsum: retrahit enim anima illud ad se. Alio modo potest intelligi, quod esse hominis in morte desinat esse hominis, idest desinat informare hominem, et hoc modo conceditur: sicut enim de generatione hominis specialem sermonem facimus, et non sic de caeterorum propagatione animalium, dicente Aristotele, in secundo de generatione animalium, cap. 11, quod intellectus tantum venit ex intrinseco, et ipse solus est divinus, eo quod operatio sua non habet communicationem cum operatione corporali omnino: ita de corruptione eiusdem specialis sermo esse debet, dicente eodem XII Metaph. textu XVI, quod in quibusdam nihil prohibet formam remanere post, ut si est anima talis, non omnis forsan, sed intellectus.

Ad quintum negatur prima consequentia. Et ad probationem utendo distinctione facta dicitur, quod cum esse actuale hominis dupliciter sumatur, scilicet secundum se seu simpliciter; alio modo prout est huius; primo modo remanere, non est impossibile corrupto homine; secundo modo non est intelligibile, quod remaneat: nullius ergo rei esse actuale manet, ut eius est, quando id, cuius est, non invenitur: potest tamen simpliciter inveniri, et ratio est in proposito saepe iam dicta, quia id esse non est proprium homini, sed animae: ideo oportet quod inveniatur semper quando est id, cuius est proprium; etsi desinat id, cuius erat ut communicatum.

Ad sextum negatur antecedens. Ad probationes vero alias factas sunt responsiones alias datae; relinquitur igitur verum esse de esse actualis exsistentiae, quod unum omnino est esse animae intellectivae et hominis, quod secundum se independens est a corpore, utpote non causatum ab illo: quia non est eductum de potentia materiae, licet prout est huius, scilicet hominis, non nisi in corpore inveniri possit.