In De ente et essentia D. Thomae Aquinatis commentaria

Declaratur quo pacto accidentia essentiam habeant; quomodo a substantia et inter se distinguantur, et quomodo se habeant ad intentiones logicas.

Nunc autem restat videre, qualiter essentia sit in accidentibus: quomodo autem sit in omnibus substantiis, dictum est. Et quia, ut dictum est, essentia per definitionem significatur, oportet quod eo modo habeant essentiam, quo habent definitionem. Definitionem autem habent incompletam, quia non possunt definiri, nisi ponatur subiectum in eorum definitione: et hoc ideo est, quia non habent in se esse absolutum per se a subiecto; sed sicut ex forma et materia relinquitur esse substantiale quando componitur, ita ex accidente et subiecto relinquitur esse accidentale, quando accidens subiecto advenit. Et ideo etiam nec forma substantialis completam essentiam habet, nec materia: quia in definitione formae substantialis oportet, quod ponatur illud, cuius est forma, et ita definitio eius est per additionem alicuius, quod extra eius genus est, sicut et definitio formae accidentalis; ut etiam in definitione animae ponitur corpus a Naturali, qui considerat animam solum, in quantum est forma physici corporis.

Sed tamen inter formas substantiales et accidentales tantum interest; quia sicut forma substantialis non habet per se esse absolutum sine eo, cui advenit, ita nec illud cui advenit, scilicet materia: et ideo ex ea coniunctione utriusque relinquitur illud esse, in quo res per se subsistit, et ex eis efficitur unum per se; propter quod ex coniunctione eorum relinquitur essentia quaedam. Unde forma, quamvis in se considerata non habeat rationem completam essentiae, tamen est pars essentiae completae. Sed illud cui advenit accidens, est ens in se completum consistens in suo esse; quod quidem esse naturaliter praecedit accidens, quod supervenit; et ideo accidens superveniens, ex coniunctione sui cum eo, cui supervenit, non causat illud esse, in quo res subsistit, per quod res est ens per se; sed causat quoddam esse secundum, sine quo res subsistens intelligi potest esse: sicut primum potest intelligi sine secundo vel praedicatum sine subiecto. Unde ex accidente et subiecto non fit unum per se, sed unum per accidens: et ideo ex eorum coniunctione non resultat essentia quaedam, sicut ex coniunctione formae cum materia, propter quod accidens neque rationem completae essentiae habet, neque pars completae essentiae; sed sicut est ens secundum quid, ita et essentia secundum quid habet.

In hoc tractatu tertio, unico capitulo contento, determinatur de accidentibus, ut nihil sub latitudine entis intactum remaneat. Dividitur autem in tres partes, in quarum prima quid significet essentia in accidentibus declaratur; in secunda vero diversitas accidentium a substantia et inter se; in tertia autem, quomodo se habeant ad intentiones logicas. Declarat ergo primum tali conclusione. Accidentia habent essentiam incompletam. Probatur sic: Quaecumque habent definitionem incompletam, habent essentiam incompletam: accidentia habent definitionem incompletam; ergo habent essentiam incompletam. Maior patet ex eo, quod essentia est id quod per definitionem significatur, ut dictum fuit in principio libri.

Minoris probatio est: quia quaecumque definiuntur necessario per aliquod, quod est extra eorum essentiam, habent definitionem incompletam; definitio enim talium non completur per intrinseca, sed eget extrinseco additamento: sed accidentia definiuntur necessario per aliquod, quod est extra eorum essentiam; oportet siquidem in eorum definitione poni subiectum, ut dicitur VII Metaph. text. XV; ergo accidentia habent definitionem incompletam.

Ad evidenter manifestandam minorem S. Thomas in littera comparat accidentia formis substantialibus penes convenientiam et differentiam; inde enim clare patebit, quomodo accidentia habent essentiam incompletam.

Convenire ait accidentia cum formis substantialibus in tribus. Primo in hoc, quod neutrum eorum habet esse absolutum a subiecto independens a receptivo; sed sicut ex forma substantiali coniuncta materiae fluit esse commune utrique; ita ex coniunctione accidentis cum subiecto relinquitur esse commune utrique: ex coniunctione enim albedinis cum nive fit esse, quo et albedo est, et nix est alba.

Secundo conveniunt in hoc, quod neutrum eorum habet essentiam completam, quia essentia utriusque essentialiter ad aliud refertur, ut receptivum; forma siquidem substantialis essentialiter est entitas perfectiva materiae, et accidens essentialiter est entitas subiecti qualificativa.

Tertium autem, in quo conveniunt est, quod neutrum eorum habet definitionem completam propriis terminis, sed per additamentum; sicut enim in definitione accidentis oportet ponere suum subiectum, quod est extra eius genus; ita in definitione formae substantialis oportet ponere receptivum, materiam scilicet, quae est extra eius genus proprium; nam genus formae est actus (ut patet II de Anima); materiam autem, cum ens dividatur in actum et potentiam, sub potentia contineri clarum est; et consequenter esse extra actum, quod est genus formae; huius signum est, quod fecit Aristoteles definiendo animam, dum posuit in eius definitione, corpus physicum organicum, quod propria materia est animae in eo quod est corporis physici perfectio. Addidit autem hoc, ne mireris, quare in definitione animae non ponitur materia, cum sit forma substantialis, sed corpus physicum; hoc enim ideo est, quia physicus non considerat animam ut formam substantialem, sed ut animam, quae ut sic, corpus physicum praeexigit tamquam propriam materiam. Hinc habes, quod considerare animam intellectivam ut sic, secundum suam completam quidditatem, non est opus physici; ut etiam tradit Aristoteles in lib. I de partibus Animalium, c. I.

Differunt autem in quinque. Primo, quia receptivum formae substantialis non habet esse per se sine esse formae; est enim in hoc conforme suae formae: Sicut enim forma substantialis non habet esse praeter suum receptivum: ita nec suum receptivum habet esse praeter suam formam; receptivum vero accidentis habet esse per se praeter esse sui accidentis. Huius differentiae ratio est, quia receptivum formae substantialis est ens in pura potentia, receptivum vero formae accidentalis habet esse in actu.

Secundo vero differunt, quia ex coniunctione formae substantialis ad suum receptivum emanat esse illud, quo res ipsa subsistit, seu simpliciter est. Ex coniunctione vero formae accidentalis ad subiectum fluit esse, quo res secundum quid est. Et haec differentia oritur ex prima: ex quo enim receptivum formae substantialis caret esse per se, illo esse, quod ex forma fluit, primo est: et per oppositum, ex quo subiectum accidentis proprio esse gaudet, per adeptionem accidentis tale esse acquirit, et non esse simpliciter, hoc enim praehabet: et sic secundum hoc primum esse potest intelligi esse sine secundo; potest enim substantia ab accidente separari, ut dicitur VII Metaph. text. IV.

Tertio differunt, quia ex compositione formae substantialis cum suo subiecto fit unum per se. Ex compositione autem accidentis cum subiecto non fit unum nisi per accidens. Oritur autem haec differentia ex secunda: ex quo enim ex forma substantiali esse simpliciter fit quo res per se est, oportet quod unum simpliciter fiat, quo res sit per se una; ens enim sequitur unum. Ex eo vero, quod subiectum et accidens duo esse habent, unum per se facere non possunt eadem ratione: quia, scilicet unum sequitur ens: non enim potest esse quod unum per se sequatur ens per accidens.

Quarto differunt: quia ex coniunctione formae substantialis cum materia resultat essentia quaedam tertia, scilicet entitas. Ex coniunctione vero accidentis cum subiecto non fit aliqua essentia tertia. Oritur autem haec differentia ex tertia: cum enim essentia sit id quod per definitionem significatur, ut res definita: definitum autem oportet esse unum per se secundum Aristotelem VII Metaph. text. XVI, ex eo quod ex accidente et subiecto non fit unum per se, habetur quod nec essentia aliqua resultat; et per oppositum, ex eo quod ex forma substantiali et materia unum per se fit, essentia tertia resultat.

Quinto differunt: quia forma substantialis etsi non sit essentia completa: est tamen pars completae essentiae. Accidens vero non est essentia completa, nec pars essentiae completae. Sequitur autem haec differentia quinta ex quarta; si enim ex forma et materia fit essentia quaedam tertia, forma substantialis illius pars erit. Si autem ex accidente et subiecto essentia nulla resultat, accidens nullius completae essentiae pars poni potest: et sic accidens incompletum et secundum quid est ens, ac consequenter incompletam essentiam et definitionem habet. Nec te moveat, quod formam substantialem non absolutam a receptivo, et esse non habere sine materia modo dicatur, et superius dictum sit animam intellectivam independentem a materia et separatam ab illa secundum rem remanere: hoc enim est simpliciter verum: ad verificationem autem eius quod modo diximus, sufficit animam intellectivam esse essentialiter materiae informativam: et tali modo ab illa insolubilem secundum esse quidditativum, ut eius definitio ostendit, et quod forma substantialis ut sic, non habeat unde secundum esse actualis exsistentiae a materia absolvatur et independens sit: licet aliunde alicui formae substantiali hoc insit, puta ex hoc quod est intellectiva; loquimur enim de forma partis substantiali ut sic.

Circa haec supradicta, multa sunt dubia. Circa secundam enim convenientiam dubitatur, an sit verum quod ibi dicitur, scilicet quod essentiae accidentales essentialiter non sunt absolutae a receptivo. Et hanc dubitationem comitatur alia, circa tertiam convenientiam, an scilicet accidentia necessario per subiectum definiantur.

Occurrunt quoque quaestiones circa differentias assignatas; et prima quidem habet dubitationem de utroque membro cum sua radice, an scilicet forma substantialis purae potentiae tantum actus sit.

Et, an forma accidentalis in ente in actu tantum recipiatur.

Circa secundam differentiam est dubium, an accidentia habeant propriam exsistentiam distinctam realiter ab exsistentia substantiali.

Et iterum est ibi dubium: an substantia subiecta accidenti possit intelligi esse absque omni accidente.

Istas sex dubitationes si diffuse tractare vellemus, propositi limites exiremus, alterius enim negotii est: sed ne omnino ieiuni transeamus, de pluribus earum dicetur ordine supradicto, fundamenta et nostra et adversariorum adducendo.