In De ente et essentia D. Thomae Aquinatis commentaria

Quae sit Dei essentia, et quaenam in substantiis separatis; undenam in eis intentio generis et differentiae desumatur, et quo pacto multiplicentur, inquiritur.

His visis, patet quomodo essentia invenitur in diversis. Invenitur autem triplex modus habendi essentiam in substantiis: aliquid enim est sicut Deus, cuius essentia est ipsum suum esse: et ideo inveniuntur aliqui philosophi dicentes, quod Deus non habet essentiam: quia essentia eius non est aliud quam esse eius. Hoc est principium capituli sexti, quod dividitur in quatuor partes. In prima agitur de essentia Dei. In secunda de essentia intelligentiarum et animae. In tertia ostenditur, quomodo ista se habeant ad intentiones logicas. In quarta replicatur de essentiis compositis.

De essentia ergo Dei positurus duas conclusiones, et exclusurus duos errores ponit primam conclusionem affirmativam talem: Essentia in Deo significat ipsum esse eius: hanc conclusionem non aliter, quam ex supradictis deducendo ponit; fuit namque supra probata, et ab omnibus est concessa. Est autem intellectus conclusionis, quod esse actualis exsistentiae divinum est ipsa quidditas eius: ita quod praedicatur de Deo sicut praedicatum primi modi dicendi per se: ita quod ista, Deus est, est in primo modo perseitatis: quod de nullo alio a Deo communis via fatetur, dato etiam quod esse et essentia in creaturis teneantur esse idem realiter; et quia ipsum exsistere est essentia Dei, ideo a quibusdam, Platonicis scilicet, dicitur, quod Deus non habet essentiam, quasi pura exsistentia sit.

Et ex hoc sequitur, quod ipse non sit in genere, quia omne quod est in genere, oportet quod habeat quidditatem praeter esse suum; cum quidditas aut natura generis aut speciei non distinguatur secundum rationem naturae in illis, quorum est genus vel species; sed esse est in diversis diversimode.

Hic ponitur secunda conclusio et negativa, Deus non est in genere; probatur in littera ex antedictis sic: Omne quod est in genere, habet quidditatem praeter suum esse: Deus non habet quidditatem praeter suum esse; ergo Deus non est in genere. Minor est conclusio praecedens: maior probatur sic, Omnia quae sunt in genere indistincta sunt in essentia generis vel speciei; distincta autem per diversimode habere esse illius naturae genericae vel specificae; ergo esse naturae genericae vel specificae est praeter naturam ipsam genericam vel specificam: et sic omne quod est in genere, habet naturam praeter suum esse. Antecedens huius consequentiae est de se notum: homo enim et leo sunt indistincti in natura animalis; distinguuntur autem inter se per hoc, quod diversimode habent esse animatum; genus enim diversum habet esse in speciebus: similiter Sortes et Plato indistincti sunt in natura humana; distinguuntur autem inter se, quia habent diversum esse humanum: non enim est intelligibile, quod homo habeat idem esse in Sorte et Platone. Consequentia vero patet ex eo, quod non videtur imaginabile, quod id, quo aliqua distinguuntur, non sit praeter id, quo aliqua conveniunt.

Et nota, quod ad intentum huius rationis sufficit, quod esse sit praeter essentiam, idest praeter conceptum quidditativum: sic enim sufficit differre principium convenientiae a principio differentiae, ut patet de genere et differentiis, quorum altero conveniunt, altero differunt species: et quia in solo Deo esse est de conceptu quidditativo; ideo solus Deus extra genus ponitur.

Sed quoniam esse ideo est praeter conceptum quidditativum, quia est distinctum realiter ab essentia, et ideo est de conceptu quidditativo, quia est idem realiter essentiae: ideo ex hac radice, scilicet quod esse et essentia sunt idem realiter, in Deo procedere dicitur quod Deus non sit in genere. Nec te moveat, quod ratio ista digredi videtur ab esse actualis exsistentiae ad esse quidditativum: quandoquidem in minore est sermo de esse actualis exsistentiae et postmodum in probatione maioris, quam oportet de eodem esse loqui, transitur ad esse quidditativum, cum dicitur, species conveniunt in genere, et differunt in esse diverso: hoc enim verificatur de esse quidditativo specifice accepto; homo namque et bos conveniunt in animali, et distinguuntur differentiis specificis, quibus animal in eis diversum esse specificum acquirit. Propter hoc, inquam, non oportet turbari: quoniam (ut in hoc patebit capitulo) differentiae naturam genericam non diversificant nisi in ordine ad diversum esse actualis exsistentiae, et ideo mira subtilitate S. Thomas digressus non est primam rationem distinctionis naturae genericae in inferioribus attendens: hoc autem infra melius intelligetur, cum communissima regula assignabitur, unde sumantur genus et differentia.

Ad evidentiam eius, quod hic supponitur, scilicet, quod in Deo esse est de conceptu quidditativo, quia est idem essentiae, nota tres propositiones. Prima est: Quidditas, quae est sua exsistentia actualis, non est ad aliquod genus determinata. Hoc declaratur breviter unico medio sumpto ex I Contra Gentiles, cap. XXV, sic: Omnis quidditas in genere limitata est essentialiter designabilis per differentiam a qua mendicat esse in actu: nulla quidditas eadem suae actuali exsistentiae est essentialiter designabilis per differentiam a qua mendicat esse in actu: ergo nulla quidditas eadem suae actuali exsistentiae est ad aliquod genus determinata. Maior notificatur inducendo; animal enim est essentialiter determinabile per differentias, rationale scilicet et irrationale, et ab eis mendicat esse in actu. Cum impossibile sit esse animal in actuali exsistentia, nisi sit rationale vel irrationale. Similiter color essentialiter est determinabilis per suas differentias, per quas exsistentiam actualem sortitur; non enim potest inveniri color nisi albus vel niger etc.; minor autem intelligentibus terminis patet ex se; quomodo namque exsistentia actualis mendicabit esse in actu ab aliquo alio formaliter? Si enim mendicat esse in actu ab aliqua differentia formaliter; cum esse in actu nihil aliud sit, quam habere exsistentiam actualem, sequetur quod exsistentia actualis habebit exsistentiam actualem formaliter per aliquid aliud esse: sicut animal per rationale formaliter acquirit exsistentiam actualem: hoc autem non videtur intelligibile: ergo, etc. per rationale formaliter acquirit exsistentiam actualem: hoc autem non videtur intelligibile: ergo, etc.

Secunda propositio est ista: Exsistentia actualis ad nullum genus determinata, est pura exsistentia; patet ex similibus: si namque animal non sit determinatum ad aliquam speciem, purum animal erit; et albedo si non sit coarctata in aliquo subiecto, pura albedo erit; ita esse ad nullius naturae praedicamentalis capacitatem determinatum, purum esse necesse est. Haec abstractio huiusmodi est per opus intellectus; ideo puritas ipsa est secundum rationem. Si autem fuerit secundum rem, et puritas ipsa est secundum rem, et de se patet.

Tertia propositio est ista: Esse est de conceptu quidditativo puri esse tantum. Patet hoc quoad utramque expositionem, et quoad primam quidem: quia non est intelligibile quod de puro esse non praedicetur quidditative ipsum esse. Si enim de eo aliquid praedicari potest quidditative, illud oportet esse purum esse, et purum esse ponatur. Quod autem caetera non recipiant esse in suis quidditativis conceptibus ex eo patet, quod cum esse non habeant in sua puritate, sed sint quidditatibus coaptatum, possunt secundum suas quidditates absque esse et non esse definiri. Ex his deducitur intentum sic: Ideo exsistentia est de conceptu quidditativo Dei, quia tota illa est purum esse; ideo autem res illa est purum esse, quia non est ad genus aliquod limitata: ideo autem res illa non est ad genus limitata, quia est idem cum sua exsistentia: igitur de primo ad ultimum: ideo exsistentia est de conceptu quidditativo rei, quia res illa est eadem suae exsistentiae.

At quoniam ad animadversionem est praecise causa affirmationis, negatio est causa negationis; ex hoc quod res creata non est eadem suae exsistentiae, esse non est de eius conceptu quidditativo. Unde cum Deus gloriosus sit suum esse, ipse nihil est aliud quam ipsum esse secundum rem separatum a rebus praedicamentalibus in sua puritate subsistens.

Nec oportet, si dicimus quod Deus est esse tantum, ut in errorem eorum incidamus, qui Deum dixerunt esse illud esse universale, quo quaelibet res formaliter est. Hoc enim esse, quod Deus est, huius conditionis est, ut nulla sibi additio fieri possit. Unde per ipsam suam puritatem est esse distinctum ab omni esse, propter quod in commento nonae propositionis libri de Causis dicitur, quod individuatio primae causae, quae est esse tantum, est per puram bonitatem eius. Esse autem commune sicut in intellectu suo non includit aliquam additionem, ita nec includit in intellectu suo aliquam praecisionem additionis; quia si hoc esset, nihil posset intelligi esse, in quo super esse aliquid adderetur.

Hic excluditur primus quorumdam error, talis scilicet: Deus est commune esse omnium. Imaginati sunt isti, quod cum omnia conveniant in hoc, quod habent esse, ipsum esse omnium, quo res formaliter sunt in communi seu in universali sit ipse Deus gloriosus. Moti sunt autem tali ratione: Esse nulla additione specificatum est esse commune: Deus est esse nulla additione specificatum: ergo Deus est esse commune. Sed peccat ratio illa propter multiplicem maioris intellectum. Dupliciter enim intelligi potest esse a nulla additione specificari. Uno modo secundum rem extra animam subsistendo, alio modo secundum intellectus cogitationem tantum: primo modo maior est falsa, minor autem vera: secundo modo maior est vera, minor autem falsa: esse namque commune per intellectum a sua abstractione acceptum, nullam contractionem includit: secundum vero quod est extra intellectum, sine contractione non invenitur: omne namque esse est contractum ad substantiam vel accidens. Esse autem, quod est quidditas divina, est purum absque omni additione secundum rem, et ex ipsa sua puritate, secundum rem est distinctum ab aliorum esse; et hoc est nullo modo commune; sicut albedo separata ex hoc ipso, quod esset pura albedo, esset distincta albedo ab aliis albedinibus cum substantiis mixtis, et non esset albedo in communi.

Peccat secundo maior illa; quia contingit adhuc dupliciter esse nulla additione specificari seu contrahi. Uno modo actu tantum; alio modo actu et potentia. Primo modo maior est vera, minor vero falsa. Secundo modo maior est falsa, minor autem vera. Esse namque in communi, licet nulla sit additione contractum, est tamen contrahibile: aliter nulla res haberet esse, quae aliquid addit supra ipsum esse; et sic homo non haberet esse, cum ultra esse habeat humanitatem, quantitatem, etc. Unde esse commune, actu tantum specificatione caret: esse vero divinum nullam specificationem habet actu, nec aliquam habere potest; et ideo actu et potentia additione caret. Et haec est solutio, quam in littera S. Thomas ponit sub aliis verbis, dicens quod omne commune nec includit nec excludit additionem, idest non includit actu; potest tamen habere illam. Esse vero divinum non solum non includit illam; immo excludit, idest non solum non includit actu, immo nec potentia, et sic excludit illam: quod enim impossibile est convenire alicui, excluditur omnino ab illo. De his diffuse habes in I contra Gentiles, cap. XXV.

Similiter etiam quamvis sit esse tantum, non oportet quod deficiant et reliquae perfectiones vel nobilitates; immo habet omnes perfectiones, quae sunt in omnibus generibus, propter quod perfectum simpliciter dicitur; ut Philosophus et Commentator in V Metaph. dicunt. Sed habet eas modo excellentiori omnibus rebus, quia in eo omnes unum sunt, sed in aliis diversitatem habent; et hoc est, quia omnes illae perfectiones conveniunt sibi secundum suum esse simplex. Sicut si aliquis per unam qualitatem posset efficere operationes omnium qualitatum, in illa una qualitate omnes qualitates haberet, ita Deus in ipso esse suo omnes perfectiones habet.

Hic excluditur secundus error, talis scilicet: Deus non est simpliciter perfectus. Ratio autem huius erroris in proposito est ista: Id quod habet esse tantum, est imperfectum respectu eius quod habet esse, vivere, et intelligere: sed Deus habet esse tantum: ergo Deus est imperfectior aliis. Maior est ex se nota. Minor vero ex dictis deducitur sic: Quod est purum esse non est admixtum aliis, puta vivere et intelligere, aliter esset purum et non purum. Deus est purum esse: ergo non est admixtus aliis, scilicet vivere et intelligere, et consequenter Deus non habet nisi esse: quod erat probandum. Defectus huius rationis in littera non explicatur: sed in I contra Gentiles, cap. XXVI, ubi declaratur quod ex hac propositione, Deus est purum esse subsistens, sequitur, Deum esse universaliter perfectissimum. Et propterea notanter in textu dicitur: Immo habet omnes perfectiones, etc., ac si dicat quod ex hoc non sequitur, Deum aliqua perfectione carere: sed oppositum potius ex hoc concluditur.

Est autem modus ex illo fundamento intentum deducendi talis: Id cui convenit esse secundum totam virtutem seu potestatem ipsius esse, nulla perfectione seu nobilitate essendi caret: sed esse purum subsistens est id cui convenit esse secundum totam virtutem seu potestatem ipsius esse: ergo esse purum subsistens nulla perfectione seu nobilitate essendi caret. Maior declaratur ex eo quod omnis perfectio cuiuscumque generis non nisi secundum aliquod esse est. Non enim sapientia perficit hominem, nisi ea homo sapiens sit: nec iustitia perfectio hominis dici potest, nisi ea homo iustus sit. Si igitur omnis perfectio attenditur secundum aliquod esse, id in quo tota plenitudo essendi reperitur, omnem perfectionem patet habere, et sic repugnat, quod id habeat esse secundum totam amplitudinem suam, et aliqua perfectione essendi careat. Minor vero exemplariter notificatur; sicut enim si albedo separata inveniretur, nihil ei de virtute albedinis deesse posset. Ut enim supradictum est, ratio quare albedini huic non inest tota perfectio possibilis reperiri in specie albedinis est, quia coaptata est receptivo, quod secundum totum posse eius non recipit eam: ita esse ipsum si receptum est in alio, coarctatum est ad naturae illius recipientis limites, substantiam scilicet vel accidens, et consequenter limitatum ad illius generis nobilitatem. Si vero purum et non receptum in aliqua sit natura, illimitatum et infinitum simpliciter est, et omnes perfectiones possibiles in ente reperiri simpliciter praehabet. Cum autem audis, quod albedo si separata sit, omnem perfectionem possibilem suae speciei habet, non intelligas, ut veritatis aemuli obiiciunt, quod negatio, scilicet receptionis eius in alio daret sibi illam perfectionem: sed sicut receptio albedinis est conditio ad suam requisita imperfectionem, ita negatio receptionis est conditio suae illimitatae perfectionis comes. Unde efficax argumentum ex receptione et separatione eius sumitur tamquam a conditionibus necessariis et inseparabilibus.

Et quoniam habere perfectiones omnium generum potest intelligi dupliciter: uno modo in seipsis, alio modo in aliquo superioris ordinis: ideo ad declarandum, quomodo ipse Deus qui est ipsum esse essentialiter, habeat omnes perfectiones, dicit quod Deus non habet omnes perfectiones in seipsis, idest distinctas ab invicem in propriis naturis, sicut homo habet sapientiam, iustitiam, prudentiam etc. Sic enim in Deo oporteret esse maximam compositionem; sed habet eas indistincte unitas in suo esse simplicissimo. Illud quippe esse divinum aequivalet omnibus perfectionibus omnium generum, et excedit singulas, et omnes simul utpote res superioris et inaccessibilis ordinis. Cuius exemplum in luce solis habes, qua sola sol potest quidquid possunt omnia inferiora per tot varias qualitates: propterea a Philosopho et Comm. V Metaph. cap. de perfecto, dicitur quod Deus solus est ens simpliciter perfectum, universitatem perfectionum in se habens.