In De ente et essentia D. Thomae Aquinatis commentaria

Num secundum mentem Aristotelis et Commentatoris intelligentiae sint a Deo effective productae.

Circa hanc partem in controversiam vertitur, an intelligentiae effective sint productae a Deo. Et pro parte quidem negativa arguitur sic: Omne agens aliquid, agit illud per motum: nulla causa substantiarum immaterialium agit ens per motum; ergo nulla causa earum est agens eas. Maior est Aristotelis I de Generatione, text. XLV. Et confirmatur: quia apud Aristotelem XII Metaph. text. XII, omnis productio exigit tria: a quo, ex quo, et ad quod, quae in substantiis immaterialibus salvari non possunt. Praeterea, In I Phys. text. XXXIII, communis conceptio philosophorum est, quod ex nihilo nihil fit; sed si intelligentiae sunt effective a Deo, sunt ex nihilo, etc. Praeterea, IV Coeli, comm. I, nullum aeternum, inquit Aver. habet efficiens vere, nisi per modum formae et finis. Similiter XII Metaph. comment. XLIV, reprehendit modernorum morem, dicens, quod in separatis a materia non est vere agere. Praeterea, Nullum possibile ex se, est necessarium ex alio, apud Commentatorem XII Metaph. comm. XLI, nisi motus: sed intelligentiae, si sunt effective a Deo, sunt possibiles ex se: ergo non sunt necessariae ex alio, ergo corruptibiles. In hac dubitatione, quoniam nostra aetate in hoc Patavino studio non vertitur in dubium, an ita sit, quod Deus creaverit intelligentias, sed an hoc sit secundum mentem Aristotelis et Commentatoris: ideo breviter et incidenter persuadere volumus, quod omnes intelligentiae sunt a Deo effective secundum Commentatorem, et consequenter Aristotelem; omnes enim admittunt in hac re consequentiam istam. Deinde quoniam multi in hac re quaerunt modum, quo apud Comm. productio ista sit, declarabitur et modus productionis. Primum declarabitur sic: id quod est maxime ens et verum est causa entitatis et veritatis in caeteris, II Metaph. text. IV. Deus est maxime ens et verum; ergo Deus est causa entitatis in caeteris. Si dicatur quod est causa finalis et non effectiva: contra XII Metaph. comm. XXXVI et XLIv, quaelibet res separata a materia, cuiuscumque est principium finale, est principium efficiens; ergo si Deus est principium finale intelligentiarum, erit et principium efficiens earum. Dicitur forte, quod Commentator non ponit illam propositionem universaliter, sicut assumpta est, sed indefinitam: contra, Commentator ex separatione a materia seu immaterialitate rei ponit causalitatem effectivam concomitari causalitatem finalem respectu eiusdem effectus, ut patet ibi; ergo ubicumque reperitur immaterialitas cum causalitate finali respectu alicuius, oportet etiam reperiri causalitatem effectivam respectu eiusdem. Confirmatur ex verbis Commentatoris in de Substantia orbis, capitulo secundo: ubi expresse dicit coelum egere intelligentia non solum movente, sed largiente in sua substantia permanentiam aeternam: par autem est ratio de intelligentiis. Quod si dicatur, quod loquitur de causa finali et formali exemplari, replica facta est: et adde quod ibi dicit Commentator, quod finis significat agens significatione necessaria, et sunt verba valde notanda. Confirmatur adhuc, quia Averroes in XII Metaph.et nunc declarabitur, non solum ponit ipsas produci, sed etiam modum quo a prima causa omnes producuntur, assignat. Modus autem productionis ab ipsomet ponitur, XLIV commento, XII Metaph.; repraehendit Avicennam, non quia ponebat intelligentias produci a Deo: sed quia ponebat, quod Deus causaret ens per modum naturae, scilicet quod ab uno unum tantum procedat. Posuit enim Avicenna Deum gloriosum, qui pura actualitas est, intelligendo se, producere primam intelligentiam, quae producta intelligendo Deum, producebat secundam intelligentiam: intelligendo autem se secundum id, quod habet de actualitate, producebat animam primi orbis: intelligendo autem se secundum id quod habet de potentialitate, producebat orbem primum, et similiter secunda intelligentia faciebat usque ad ultimam, quae praesidet sphaerae activorum et passivorum. Repraehenditur ergo Avicenna de hoc, quod unum tantum procedere a Deo immediate dicebat. Unde dicit, Non enim est illic proventus, neque consecutio neque actio: ita quod dicamus, quod una actio sequitur unum agentem. Ubi apparet quod propterea apposuit ly: Ita quod una actio, ut declararet modum productionis se impugnare. Unde et vere productionis modum subiungit in verbis sequentibus dicens: Tantum enim est illic causa et causatum, secundum quod dicimus, intellectum est causa intelligentis. Ubi scito ex Alberto XII Metaph. quod contemplatio intelligentiarum, si veritatem invenire quaerit, in eas ut operativas non speculativas tendat; sunt enim essentialiter opifices, ut earum instrumenta corpora, scilicet et coelestia prae se ferunt. Inter artes enim talis invenitur processus, quod ars communis et principalis speciales artes subservientes causat exemplariter et effective (partialiter saltem), prout diversis modis est imitabilis: verbi gratia, ars militaris causat equestrem et fraenefactivam, et alias huiusmodi, ut sic, et sic, et aliter imitabilis; omnes enim inferiores artifices intuendo artem principalem et communem, ad eius imitationem formant opera tiones suas proportionatas illi; Deus autem gloriosus est ars prima et communissima imitabilis ab omnibus artificibus specialibus quales sunt, omnes intelligentiae. Unde ipsa ars divina ut sic imitabilis, puta per modum talem, qualis est motus Saturni, causat artem intelligentiae Saturni: et ut alio modo imitabilis, puta per operationes tales, quales sunt Iovis, causat artem intelligentiae Iovis, et sic de aliis; causaliter dico non solum exemplariter, sed effective, et totaliter. Ars enim universalis in humanis ideo non causat nisi partialiter et exemplariter artes speciales, quia non potest nisi concurrente lumine intellectus agentis in alterius intellectu fieri. Si namque ars universalis esset separata a materia per se subsistens ex se non prohiberetur quin posset artes speciales sui imitativas effective producere. Unde cum ars divina sit per se subsistens, et summe efficax, non requirit coagens: sed sola intelligendo se ut pluribus modis imitabilem, artes speciales orbium motivas tanquam propriorum instrumentorum produxit; et quia artes illae non sunt receptae in aliquo, oportet quod sint subsistentes, et quod sint non solum formae intelligibiles, sed intelligentes. Omnis enim res immaterialis si est subsistens, est intelligens secundum doctrinam Aristotelis III de Anima, text. XVI. Unde cum Deus immediate producat plures artes speciales subsistentes, sequitur quod immediate producat plures intelligentias, ipsae enim sunt essentialiter artes; et sic ibi est tantum causa et causatum, sicut intellectum, idest, ars communis intellecta est causa intelligentis artificis subservientis. Confirmant hunc sensum verba sequentia, quibus ait: Non est impossibile, ut id quod est per se intelligentia et intellectum, sit causa plurium entium, secundum quod ex eo intelliguntur multi modi. Ars enim divina, quae est pura intelligentia et purum, intellectum, secundum quod intelligitur a se practice pluribus modis imitabilis, plures artes producit. Quarum cuilibet, quia quod concipit de arte communi, est ratio operandi, cum sumat principia sua ab illa: ideo subdit, quod aliud est quod concipit de primo motore motor orbis Iovis, et aliud quod concipit motor orbis Saturni: et est causa in anima, eius scilicet, quod operetur. Confirmat quoque hoc idem proportio inter intelligentias assignata ab ipso Commentatore; ait enim in comment. XLIV quod habitudo intelligentiarum aliarum ad primam est habitudo artium specialium ad communem: ita quod sicut artes speciales perficiuntur et causantur a communi in humanis: ita proportionabiliter intelligentiae aliae perficiuntur et causantur a prima. Ad primum in oppositum dicitur, quod agens dupliciter sumitur, Quandoque proprie pro illo, quod ex sua actione infert passionem, quae magis facta abiicit a substantia: et sic sumitur ibi ab Aristotele agens; sic enim opponuntur agens et patiens. Alio modo pro omni eo, quod in genere causae efficientis causat: et sic agens communius est movente, ut patet ex VII Metaph. comm. XXXI. Ad confirmationem primam dicitur, quod et illud et similia intelligenda sunt de productione physica, scilicet per motum et mutationem. Similiter dicitur ad secundum. Ad auctoritates Commentatoris adductas et similes sibi, dicitur quod loquuntur de agente proprie dicto et productione physica: vel contra positionem Avicennae quod unum ab uno emanat. Ad rationem secundam, concessa maiore, negatur minor: stat enim apud Aristotelem, Commentatorem, et S. Thomam et veritatem aliquid esse ab alio effective, et tamen esse necessarium ex se. Ad cuius evidentiam notandae sunt quatuor propositiones. Prima est: Possibile ex se est id, quod habet in seipso potentiam ad non esse. Patet ista ex extremis; ideo enim aliquid est in ordine possibilium et non in ordine necessariorum; quia habet in seipso potentiam ad non esse. Si enim careret potentia ad non esse, impossibile est ipsum non esse: et sic necessarium est illud esse. Secunda propositio est: Id solum habet in seipso potentiam ad non esse, cuius aliquid habet potentiam ad aliud esse. Patet ista ex eo quod nulla potentia per se primo appetit non esse; omnis enim appetitus per se tendit ad aliquod esse, sed quia cum illo ad quod tendit, non potest stare esse quod habet, ideo ex consequenti appetit non esse, quod est privatio formae, quam habet. Sicut materia aquae per se primo appetit formam ignis; sed quia cum forma ignis non potest simul stare aquae forma, ideo ex consequenti appetit privationem formae aquae, quam habet. Potentia ergo omnis appetens non esse, prius natura appetit aliquod aliud esse. Notanter autem dixit in hac propositione, cuius aliquid habet potentiam; quoniam non totum appetit aliud esse, sed pars potentialis; non enim tota aqua appetit esse ignis, sed eius materia. Tertia propositio est: Necessarium ex se est illud quod caret potentia ad esse et non esse. Patet ista ex terminis V Metaph. textu VI. Necessarium enim est quod impossibile est aliter se habere; quod autem caret potentia ad esse et non esse, impossibile est aliter se habere; Omnis enim successio, quae dicitur sic ad aliter se habere, fit per posse hoc esse perdere, et aliud acquirere. Quarta propositio est: Quod nec intelligentiae, nec corpora coelestia habent aliquid sui, quod sit in potentia ad aliud esse. Ista quoad intelligentias est per se nota; quia sunt simplices formae: quoad corpora coelestia vero secundum Averroem similiter dicendum est, quia sunt substantiae simplices apud ipsum: secundum autem S. Thomam ex eo est vera, quod materia cuiusque eorum non est capax nisi forma quam habet. Ex quibus quatuor propositionibus succincte declaratis patere potest, quod secundum veritatem intelligentiae et corpora coelestia sunt necessaria ex se, arguendo sic: Omne carens potentia ad esse et non esse est necessarium ex se; intelligentiae et corpora coelestia carent potentia ad esse et non esse; ergo, etc. Cum hoc tamen stat, quod sint effective ab alio: potest enim unum necessarium esse effective ab alio necessario; ut dicitur VIII Phys. text. xv, et V Metaph. text. IX. Unde intelligentiae et corpora coelestia dupliciter sunt necessaria et ex se et ab alio; ex se quidem formaliter et intrinsece: ab alio vero effective et extrinsece. Unde Commentator XII Metaph. comm. XLI, dicit, quod non potest esse aliquid possibile ex se, necessarium vero ex alio nisi motus: et non dixit impossibile est aliquid esse necessarium ex se et ex alio. Et cum hoc inspexeris fugabuntur omnes dubitationes inter dicta eius in de Substantia orbis, et hic; reputavit enim impossibile nisi in motu aliquid esse necessarium ex alio praecise; pro nunc sufficiant haec.

Omne autem, quod recipit aliquid ab alio, est in potentia respectu illius: et hoc quod receptum est in eo, est actus eius; ergo oportet, quod ipsa forma vel quidditas, quae est intelligentia, sit in potentia respectu esse, quod a Deo recipit; et illud esse receptum est per modum actus, et ita invenitur actus et potentia in intelligentiis, non tamen forma et materia, nisi aequivoce; unde etiam pati, recipere, subiectum esse, et omnia huiusmodi, quae videntur rebus ratione materiae convenire, aequivoce conveniunt substantiis intellectualibus et corporalibus, ut in III de Anima Commentator dicit. In hac quinta particula declaratur talis conclusio: intelligentiae sunt compositae ex actu et potentia vel ex quo est et quod est, sic: Omne quod recipit aliquid ab alio effective, est compositum ex recipiente potentia et actu recepto: intelligentiae recipiunt aliquid ab alio, scilicet esse a Deo; ergo intelligentiae sunt compositae ex potentia et actu. Maior ex eo patet, quod nihil est in seipso. Minor autem ex praecedentibus nota est. Et quamvis sic sit, quod in intelligentiis inveniatur actus et potentia, non tamen habent formam et materiam. In plus enim se habent actus et potentia, quam forma et materia. Unde pati, recipere, et subiici, et similia, quae sunt passiones materiae, aequivoce in inferioribus et superioribus reperiuntur. Alia enim est ratio recipiendi, ibi et hic: ibi absque omni motu et materiali conditione, in istis vero non nisi cum motu et individualibus conditionibus, ut et Commentator testatur [II de Anima, comm. XIV. Et quia, ut dictum est, intelligentiae quidditas est ipsamet intelligentia, ideo quidditas vel essentia eius est ipsum quod est ipsa, et esse suum receptum a Deo est id quo subsistit in rerum natura, et propter hoc a quibusdam huiusmodi substantiae dicuntur componi ex quo est et quod est, vel ex quod est et essentia, ut Boetius dicit. Assignat rationem, quare intelligentiae dicuntur compositae ex quo est et quod est, Omne compositum ex quidditate, quae est ipsum suppositum, et esse est compositum ex quo est et quod est: intelligentiae sunt compositae ex quidditate, quae est ipsa intelligentia, et esse quo subsistunt; ergo sunt compositae ex quo est et quod est. Omnia assumpta ex praedictis sunt manifesta.