In De ente et essentia D. Thomae Aquinatis commentaria

Num natura absolute sumpta sit illa quae praedicatur de individuis.

Dubium est tertio circa assignationem quartae differentiae. Non enim videtur verum, quod natura absolute sit illa quae praedicatur de individuis, quia natura absolute sumpta non est universalis neque communis. In huiusmodi autem propositionibus, Sortes est homo, et Sortes est animal, et similibus, praedicatur universale et superius de particulari et inferiori. Similiter etiam cum quaeritur, an ista praedicatio, Sortes est homo, sit aequalis de aequali, vel superioris de inferiori, non videtur posse responderi, tenendo quod natura absolute praedicatur, cum illa nec aequalis nec superior sit.

Ad hoc dicendum est, quod sicut in natura extra est considerare ipsam rationem agendi, et est considerare conditionem eius sine qua non operatur. Verbi gratia, in colore consideratur natura eius, ex qua est visibilis, et consideratur particularitas, quae est conditio sine qua non est visibilis. Ita in natura praedicabili est considerare duo, scilicet id quod praedicatur et attribuitur subiecto, et conditionem sine qua non attribuitur illi. Sicut in hac propositione, Sortes est homo, id quod attribuitur subiecto est ipsa natura humana, et nihil aliud. Conditio vero, sine qua ly homo non praedicatur de Sorte, est esse universale superius commune, vel aliud huiusmodi. Ut enim infra patebit, et habetur ab Arist. VII Metaph. text. XLVI, nulla res praedicatur, nisi ut habet esse in intellectu, eo quod praedicatio ab intellectu dependet. Unde ad dubium dico, quod natura secundum suam rationem est id quod praedicatur de ipso individuo. Est enim praedicatio rei de re. Superioritas tamen et universalitas et caetera huiusmodi sunt conditiones eius. Et ideo ad interrogationem, an in illis praedicationibus sit praedicatio aequalis vel superioris, dico quod est praedicatio superioris.

Nec obstat quod superioritas non insit naturae absolute quae praedicatur, quoniam non dicit S. Thomas quod naturae absolute, prout abstrahit ab omni esse, conveniat haec conditio, scilicet praedicatio de individuis, sed dicit quod res cui convenit illa conditio est natura absolute, et non aggregatum ex natura et esse in intellectu seu in singulari. Non enim cum dico, Sortes est homo, est sensus, Sortes est homo secundum esse in intellectu, aut in singulari, aut superiori, aut aequali: Sortes est habens humanitatem.

Unde valde attendenda est distinctio inter id quod praedicatur et conditionem praedicati: qua non attenta forte decepti sunt dicentes absolute ex hoc textu haberi, quod ista, Homo est animal, nec est praedicatio superioris, nec inferioris, nec aequalis. Sensus ergo litterae est: natura absolute est, quae praedicatur, idest natura secundum conditiones sibi debitas ratione sui est id quod attribuitur singularibus, et non secundum conditiones sibi debitas ex esse in intellectu vel singulari; cum quo stat, quod esse in intellectu, universalitas et superioritas sint conditiones, sine quibus natura ipsa non praedicatur de singularibus.

Non tamen potest dici quod ratio universalis conveniat naturae sic acceptae, quia de ratione universalis est unitas et communitas. Naturae autem humanae neutrum eorum convenit secundum suam absolutam considerationem. Si enim communitas esset de intellectu hominis, tunc in quocumque inveniretur humanitas, inveniretur communitas, et hoc falsum est: quia in Sorte non invenitur communitas aliqua, sed quidquid est in eo, individuatum est.

Hic iam ponitur quarta conclusio negativa: Essentia substantiae compositae absolute sumpta non est universalis, ut species, etc. Probatur sic: Universale est unum commune multis: essentia substantiae compositae secundum se non est una communis multis; ergo essentia substantiae compositae secundum se non est universalis, etc. Maior est Aristotelis II Post. Minor vero probatur ex eo quod si secundum se essentia substantiae compositae esset una et communis, in quocumque inveniretur illa essentia, esset una et communis multis, quod est impossibile. Et consequentia patet ex eo quod omne quod convenit alicui secundum se, convenit ei in quocumque ponatur, ut ex I Post. apparet. Impossibilitas autem consequentis adeo est manifesta, ut Avicenna dicat II suae Metaphysicae, quod nullus sanae mentis potest oppositum illius opinari. Quis enim est adeo fatuus, qui dicat essentiam Sortis sibi communem esse et Platoni?

Sed hic occurrit dubium circa propositionem illam, supra quam fundatur totus processus, scilicet: omne quod convenit alicui secundum se, convenit ei, in quocumque ponatur: videtur enim multas habere instantias. Motus enim secundum se est velocitabilis in infinitum ex VI Physic. text. XV. Motus autem in coelo positus, nequaquam, sed est velocissimus ut dicitur II Coeli, text. XXVIII. Similiter continuum secundum se est divisibile in infinitum ex VI Phys. text. III. Continuum autem in re naturali positum, non; cum omnium natura constantium determinata sit ratio magnitudinis ut dicitur II de Anima, text. XLI. Similiter motus secundum se habet contrarium, ex V Physic. text. VIII et XIV. Motus autem in coelo positus caret contrario I Coeli, text. XX.

Ad haec et similia dicitur praenotando quod aliud est dicere, A convenit aliquid secundum se: et aliud est dicere, A non repugnat aliquid secundum se. Ad veritatem enim primi exigitur, quod A vindicet sibi illud in primo, vel secundo, vel quarto modo perseitatis. Ad veritatem secundi sufficit, quod ipsi A ut sic, non repugnet illud. Ad veritatem quoque primi sequitur, illud convenire sibi in quocumque ponatur: ad veritatem secundi, non. Multa enim sunt quae non repugnant animali in eo quod animal, quae tamen non inveniuntur in quolibet animali. Quidquid autem convenit animali in primo, vel secundo, vel quarto modo dicendi per se, invenitur in omni animali. Unde in proposito dico, quod nulla instantiarum adductarum est contra propositionem assumptam, eo quod omnia, quae in illis dicuntur, intelligenda sunt per non repugnantiam et convenientiam. Cum enim dicitur, motum esse velocitabilem in infinitum, intelligimus motui ut sic non repugnare velocitatem in infinitum. Similiter cum dicitur, continuum esse divisibile in infinitum, intelligitur continuo ut sic non repugnare divisibilitatem in infinitum. Similiter cum dicitur, motum habere contrarium, intelligimus motui ut sic non repugnare habere contrarium.

Quod si hoc non placet, dicito, quod aliud est dicere, A in eo quod A convenit aliquid: et aliud est dicere, A in eo quod A non convenit aliquid, ut patet. Et quod quidquid convenit A, in eo quod A, convenit omni A: quidquid autem non convenit A, in eo quod A, non oportet negari ab omni A. Risibile enim non convenit animali in eo quod animal, et tamen non negatur ab omni animali. Convenit enim animali in homine. Et subiungito, quod omnes propositiones in instantiis adductae sunt intelligendae negative, ut sit sensus: motus est velocitabilis in infinitum, idest motus ut sic non est determinatae velocitatis. Similiter continuum est divisibile in infinitum, idest continuum ut sic non est determinatae divisionis. Similiter motus habet contrarium, idest motus ut sic non determinat sibi esse absque contrario: et sic, secundum utrumque modum respondendi, remanet propositio assumpta universaliter vera.

Posset tamen et aliter dici ad has instantias; sed quia magis ad formam propositionis attendo quam ad materiam, ideo in praesentiarum pertranseo.

Similiter etiam non potest dici, quod ratio generis accidat naturae humanae secundum illud esse, quod habet in individuis, quia non invenitur in individuis natura humana secundum unitatem, ut sit unum quid conveniens cuilibet, quod ratio universalis exigit.

Hic ponitur quinta conclusio negativa, scilicet: Essentia substantiae compositae secundum esse quod habet in singularibus, non est universalis. Probatur sic. Universale est unum in multis: essentia substantiae compositae secundum esse quod habet in individuis, non est una in multis sed diversa in multis; ergo essentia substantiae compositae secundum esse quod habet in individuis non est universalis, et consequenter nec species, nec genus, nec differentia quae universalitatem supponunt.

Relinquitur ergo quod ratio speciei accidat naturae humanae secundum illud esse quod habet in intellectu. Ipsa enim natura habet esse in intellectu abstractum ab omnibus individualibus, et habet rationem uniformem ad omnia individua quae sunt extra animam, prout essentialiter est imago omnium, et inducens in cognitionem omnium, inquantum sunt homines, et ex hoc quod talem relationem habet ad omnia individua, intellectus adinvenit rationem speciei, et attribuit sibi, unde dicit Comment. I de Anima, quod intellectus est qui facit universalitatem in rebus; hoc etiam Avicenna in suae Metaphysicae VII dicit.

Hic per locum a divisione concluditur sexta conclusio affirmativa determinativa quaesitae difficultatis, scilicet: Essentia secundum esse in intellectu est universalis, genus, species, differentia, etc. Probatur sic: unum in multis et de multis est universale: natura secundum esse in intellectu est una in multis et de multis; ergo est universalis. Probatio minoris: uniformiter se habens ad multa, ut essentialis eorum imago, est unum in multis et de multis: natura secundum esse in intellectu est huiusmodi, quia habet esse abstractum ab omni difformitate individuorum, essentialiter eorum cognitionem gignens; ergo, etc.

Ad evidentiam huius conclusionis et rationis, quia termini multipliciter dicti secundum Aristotelis doctrinam distinguendi sunt, nota primo distinctiones terminorum in conclusione positorum. Esse in intellectu contingit dupliciter; subiective et obiective. Esse in intellectu subiective est inhaerere ipsi, sicut accidens suo subiecto, ut albedo superficiei. Esse in intellectu obiective est terminare actum intellectus. Intellectus est duplex in nobis, agens et possibilis, ut dicitur III de Anima, text. XVII. Intellectus agens est ille qui abstrahit speciem intelligibilem a phantasmatibus. Intellectus possibilis est ille qui intellectionem recipit in se. Universale duplex, in repraesentando et in praedicando. Universale in repraesentando in proposito est quod repraesentat rem, non repraesentando conditiones eius individuales. Universale in praedicando est illud quod praedicatur de multis differentibus secundum esse.

His visis, scito conclusionem illam, scilicet: Natura secundum esse in intellectu est universalis, trifariam verificari. Primo sic: natura secundum esse obiectivum in intellectu agente est universalis in praedicando. Secundo sic: natura secundum esse subiectivum in intellectu possibili est universalis in repraesentando. Tertio sic: natura secundum esse subiectivum in intellectu possibili est universalis in praedicando.

Sciendum est secundo, quod res extra, secundum quod est actu intelligibilis, est obiective in intellectu agente: sic enim terminat eius actionem, quia ad hoc positus est ab Aristotele intellectus agens, ut faciat rem intelligibilem in potentia, intelligibilem in actu, ut Comment. dicit III de Anima, comm. XVIII. Fit autem actu intelligibilis res extra ab intellectu agente, non per hoc quod recipiat aut perdat aliquid secundum esse per illius actionem, sed ex hoc quod eius species intelligibilis producitur ab intellectu agente. Per hoc enim res extra repraesentatur, non repraesentatis conditionibus individualibus, cum quibus in potentia intelligibilis erat non in actu. Unde ipsa productio speciei intelligibilis est factio rei extra intelligibilis in actu. Habet enim actio illa duos terminos. Unum intra animam, scilicet speciem intelligibilem, quae realiter producitur de novo in intellectu possibili. Et alium extra, scilicet rem cuius est illa species, quae nihil reale ex hoc acquirit, sed tantum denominationem extrinsecam, scilicet quod est abstracta ab hic et nunc: quod est actu intelligibilis, etc.

Natura autem extra, secundum quod est actu intellecta, est obiective in intellectu possibili: sic enim terminat eius actionem, quae est intelligere. Fit autem et est actu intellecta res extra, non per hoc quod aliquid accipiat aut amittat per actionem intellectus possibilis, sed ex hoc quod conceptus eius formatur ab intellectu possibili: tunc enim res intelligitur, quando eius conceptum formamus. Unde ipsa conceptus formatio est factio rei extra actu intellectae: habet enim et haec actio duos terminos. Unum intra animam, scilicet conceptum, qui realiter fit, qui nihil aliud est quam expressa similitudo rei, rem praesentem obiectaliter faciens intellectui possibili. Et alterum extra, scilicet rem quae ex producto conceptu extrinsece denominatur actu intellecta.

Ex his patet, quae sit differentia, et quae sit convenientia inter rem obiective in intellectu agente et intellectu possibili. Differentia siquidem est quia ex hoc quod obiective in intellectu agente fit, est actu intelligibilis, non autem intellecta. Ex hoc vero quod est obiective in intellectu possibili quae iam erat actu intelligibilis, sit actu intellecta. Convenientia autem est, quia tam ex hoc quod est obiective in intellectu agente, quam ex hoc quod est obiective in intellectu possibili, habet quod sit repraesentata absque individualibus conditionibus, et consequenter quod sit abstracta ab hic et nunc, etc.

Sciendum est tertio ex Avicenna V Metaph. cap. I, quod universale in praedicando est id quod in intellectu non est impossibile praedicari de multis. Et hoc tripliciter potest se habere:

Primo, quod illa multa sint actu in rerum natura: sicut homo obiectus intellectui est universale respectu Sortis et Platonis.

Secundo, quod illa multa non sint, possint tamen esse: sicut domus heptangula obiecta intellectui est universale respectu plurium heptangularum, quae non sunt, possunt tamen esse.

Tertio, quod illa multa nec sint nec esse possint: sicut luna obiecta intellectui est universale respectu plurium lunarum, quas impossibile est esse. Et Gabriel obiectus intellectui est universale respectu plurium Gabrielium, quos implicat contradictionem esse. Universale primo modo vocatur a S. Thoma I parte, quaest. XIII, a. 9, universale secundum rem et secundum rationem; quia res illa realiter est in pluribus, et non solum ut obiecta intellectui. Universale tertio modo vocatur ibidem universale seu commune secundum rationem tantum: quia res illa non invenitur realiter in pluribus, sed ut obiecta intellectui tantum. Universale secundo modo ibi distinguitur contra universale primo modo. Posset tamen nomine proprio dici universale secundum rationem et secundum rem, in potentia tamen. Nec solum nomina ibi imponuntur a S. Thoma, sed et dictorum ratio assignatur valde subtilis, quae super quatuor propositiones fundatur.

Prima est, Universalitas et praedicabilitas non conveniunt rei secundum se, nec secundum esse, quod habet extra animam; patet illa ex dictis.

Secunda est, Res materialis, quae sola per propriam speciem cognoscitur a nobis, secundum quod est in intellectu nostro obiective repraesentatur absque conditionibus individualibus; patet illa etiam ex dictis.

Tertia est, Res immaterialis etiam Deus ipse, secundum quod est in intellectu nostro obiective repraesentatur per modum rerum materialium, scilicet non repraesentatis proprietatibus individualibus. Patet illa; quia res illae non cognoscuntur a nobis secundum quod in seipsis sunt, sed per modum rerum materialium; nec per proprias species, sed per species rerum materialium.

Quarta est, Res omnis ut repraesentata absque conditionibus individualibus, non magis respicit unum quam plura individua. Patet illa; quia ut abstracta est, aequaliter ad unum et multa se habet. Nihil enim fingi potest, unde abstractum ut abstractum unum magis respiciat, quam plura, vel e contra. Unde et notanter Avicenna apposuit in definitione universalis illam particulam, secundum quod est in intellectu. Multa enim sunt universalia, quibus tam secundum esse extra, quam secundum propriam rationem repugnat praedicari de pluribus, ut de intelligentiis dicetur. Nulli autem universali, secundum quod est in intellectu repraesentatum, absque propria et particulari exsistentia, proprietate et hypostasi repugnat praedicari de pluribus. Ex quibus formatur talis ratio: res quaelibet et sola aequaliter se habens ad unum et plura individua est universalis in actu in praedicando: res quaelibet sola ut repraesentata intellectui nostro, est aequaliter se habens ad unum et plura inferiora: ergo res quaelibet et sola, ut repraesentata intellectui nostro, est universalis in actu in praedicando. Maior patet ex definitione universalis assignata ab Aristotele I Perihermenias. Minor vero quoad secundam partem patet ex prima propositione: quoad primam autem partem ex reliquis tribus.

Ex his corollarie elicio, quod ad hoc quod aliquid sit universale in actu in praedicando, non exigitur actualis relatio naturae obiectae ad particularia: sed sufficit quod res ipsa sit in ea dispositione, secundum quam intellectus ad libitum possit illam relationem ipsi vere attribuere, nihil addendo praeter ipsam actualem relationem.

Istis praelibatis, iam patere potest conclusio intenta secundum omnes tres sensus assignatos.

Et pro primo quidem sensu argui potest sic: id quod in intellectu non est impossibile praedicari de multis, seu (ut Aristotelis verbis utar) aptum natum est praedicari de multis, est universale in praedicando: sed res secundum esse obiectivum in intellectu agente est huiusmodi; ergo res secundum esse obiectivum in intellectu agente est universalis in praedicando. Maior patet ex Avicenna et Aristotele. Minor vero probatur sic: res abstracta a conditionibus individualibus ut sic, est apta nata praedicari de pluribus: res secundum esse obiectivum in intellectu agente, est abstracta a conditionibus individualibus; ergo etc. Praemissae omnes ex dictis sunt manifestae.

Ex his habes quam male dixerit Scotus II Sent. dist. III, quaest. I, in responsione ad primum, dicendo, quod natura ante actum intellectus possibilis nihil habet, nisi quod convenit sibi extra animam. Patet enim iam quod secundum sententiam Aristotelis est actu intelligibilis abstracta ab hic et nunc: et consequenter universalis in actu ante actum intellectus possibilis.

Pro tertio sensu arguere aliter non est opus, eo quod eodem modo procedendum esset.

Secundus autem sensus intelligentibus terminos ex rationibus terminorum clarus est. Natura namque secundum esse subiectivum in intellectu possibili, nihil aliud est quam similitudo immaterialis sui repraesentativa in illo exsistens. Similitudo autem immaterialis a singularibus abstracta, rem universaliter necesse est repraesentet, eo ipso quod abstracta est. Si enim rem universaliter non repraesentaret, sed particularibus conditionibus immixtam et non a materialibus conditionibus abstractam, non esset universalis; ergo in repraesentando ipsam est universalis res, secundum quod est subiective in intellectu possibili, idest species seu similitudo ipsius naturae pro quanto repraesentat naturam ipsam, non repraesentatis conditionibus individualibus.

Et nota quod quia natura ipsa habet duas similitudines in anima, scilicet speciem intelligibilem et conceptum: sive speciem impressam et speciem expressam: ideo secundum utramque speciem est universalis in repraesentando. Quare autem oporteat duas species ponere, et quomodo, si Deus concesserit nobis vitam, alibi dicetur. Quamvis autem conclusio secunda possit omnibus modis dictis verificari: attamen primus et tertius sunt ad propositum litterae. Intendimus enim hic de universali in praedicando, quod intentionem logicam sonat, et non de universali in repraesentando, quod nulla intentione secunda logica dicitur universale, sed ex esse proprio quod secundum rem sortitur.

Litteram sic glossare potes. Ipsa enim natura habet esse in intellectu agente vel possibili, tam obiective quam subiective, abstractum ab omnibus individualibus conditionibus. Et habet rationem uniformem obiective in praedicando, subiective in repraesentando, ad omnia individua quae sunt extra, prout essentialiter est similitudo omnium obiective in essendo, subiective in repraesentando, inducens in cognitionem omnium, inquantum sunt homines: quia ut sic assimilantur. Et ex hoc quod talem relationem, scilicet uniformitatis et similitudinis essentialis vel repraesentativae habet natura ad omnia individua, intellectus adinvenit rationem speciei, idest secundam intentionem, quae est species, et attribuit ipsi naturae uniformiter se habenti ad individua ex hoc, quod repraesentatur absque omni individuantium difformitate.