Enarratio in Canticum Canticorum Salomonis

SICUT in fine patuit capituli praecedentis, Ecclesia sponsum hortata est ad infidelium conversionem, atque ad visitationem et reformationem fidelium. Huic itaque desiderio adhuc immorans et alludens, subjungit: Quis mihi det? id est, o utinam aliquis mihi praestet: quod tamen a solo Deo mihi potest conferri; te fratrem meum, sugentem ubera matris meae, id est, te sponsum, Verbum aeternum propter me incarnatum, et in carne suscepta sugentem ubera matris meae, id est ubera pietatis divinae ac gratiae, quibus Christus ut homo refocillatus est. Vel, Ubera matris meae, id est legis per Moysen datae, seu Synagogae, a qua per Apostolorum praedicationem exordium sumpsit Ecclesia. Quamvis autem Salvator non sumpserit a lege Mosaica aut Synagoga aliquam informationem, tamen in veritate legis ac doctrina Synagogae pro tempore suo, seu tempore opportuno, delectabatur et exercitabatur, allegavitque eas et adimplevit: Non veni, inquit, legem solvere, sed implere¹; itemque: Si crederetis Moysi, crederetis forsan et mihi²; de me enim ille scripsit. Denique, quum Dominus Jesus duodecim erat annorum³ (qui secundum deitatis naturam, idem ipse est, et anni ejus non defluunt⁴: imo mille anni ante oculos ejus tanquam dies hesterna sunt, quae praeteriit)⁵, inventus est in medio doctorum legis⁶, sugens ubera Synagogae, id est veritate legis reficiens se, interrogans illos et audiens. Insuper ad litteram suxit Christus ubera Virginis gloriosae, quae est mater totius Ecclesiae, in quantum est ejus regina et advocata, protectrix et domina; quamvis sit in alia consideratione filia ejus.

Ut inveniam te foris, id est, in gentilibus perfidisque Judaeis videam te regnare per fidem et gratiam, in quibus antea non regnasti: ita ut ipsi quoque qui tuam fidem et plebem in te credentem diu sunt persecuti, te et tuum Evangelium amplectantur. Vel, Inveniam te foris, id est visibiliter inter homines conversantem⁷, qui in deitatis substantia incomprehensibilis es, et inaccessibilem lucem inhabitas.⁸ Sic locus iste exponitur in persona antiquorum fidelium, qui sub lege naturae et sub lege scripta adventum desideraverunt Messiae, et ejus mysteria cernere cupiebant, ut dictum est in exordio hujus voluminis super illud: Osculetur me osculo oris sui.⁹ Et deosculer, id est, caritative amplectar, atque per contemplationis quietem inter brachia tuae caritatis sine persecutione et inquietudine laeta repausem. Et jam nemo me despiciat. Quum enim infideles fuerint ad Christum conversi, cessabunt Ecclesiam aspernari ac persequi, imo venerabuntur eamdem: quod per conversionem gentilium ac Romani imperii pro maxima parte impletum est, et ante finem mundi, quando Elias restituet omnia¹⁰, plenius est complendum. Synagoga quoque, quae nunc juste despicitur, et undique est dispersa ac captiva, quando ad Christum conversa fuerit, Antichristo occiso, non despicietur, sed honorabilis erit.

Apprehendam te, id est, gratulabunda devotione te amplexabor, et per caritatem tenebo, ac tibi firmiter inhaerebo; et ducam te in domum matris meae, id est ad plebem Synagogae, eamdem hortando, ut te devotione integra amplectatur: sicut per fidem susceptus es a plebe gentilium, et ab ea, saltem in parte. Vel, In domum matris meae, videlicet aeternae Sapientiae, vel triumphantis Ecclesiae, illuc tecum pariter ascendendo, et interim adspirando, atque per fidem et contemplationem illuc me elevando. Et in cubiculum genitricis meae, id est in secretarium matris praefatae, et ad contemplativarum mentium oscula et amplexus. Ibi me docebis, id est, in actu tam virtuoso me occupatam abundantius illustrabis de tuis mysteriis, et ad contemplandum sublimia tuae divinitatis. Docebis quoque me in membris meis, id est, praefatos homines instrues gratiose. Et dabo tibi poculum ex vino conditum: id est, scientia legis evangelicae ac eruditione legis scriptae instruas conversos, seu convertendos ad te; et de fide, scientia et devotione eorum quasi reficiam te, id est, gloriari te faciam, qui nostram sitis salutem, nec gloriaris in perditionibus, sed conversionibus nostris¹¹: quoniam gaudium tuum est fortitudo, id est constantia nostra in gratia et salute; et mustum malorum granatorum meorum, id est recentem laetitiam de conversione, gloria, et triumpho perfectorum filiorum meorum, scilicet contemplativorum et fervidorum, martyrumque sanctorum. Et certe quasi delicatissimum et admirabile mustum fuerat Christo, dum hi qui paulo ante persequebantur sponsam suam Ecclesiam, conversi per eam, coeperunt praedicare, defendere, ac divulgare evangelicam legem, ac mori pro eo.

Praeterea sancta Ecclesia spiritu prophetico pollens, atque in spiritu videns se ista consecuturam per sponsi auxilium, addit: Laeva ejus, videlicet sponsi, sub capite meo, id est, ipse in praesenti per dona gratiae me misericorditer consolatur, sustentat, exaudit; et dextera illius amplexabitur me, id est, in futuro per dona gloriae amplectetur me plenarie ac perfecte, quando ad suae deitatis fruitionem beatificam me perducet. Nunc enim in sinistra ejus experior divitias gratiae,¹² et gloriam consolationis internae, praesertim de aliorum conversione, et de spirituali profectu meo ac filiorum meorum; tunc autem inveniam in dextera ejus longitudinem dierum aeternitatis. Quum ergo tam amorose habeat se ad me, confido me exauditam.

Huic gratulationi et quieti sponsus adgaudens, et sponsam suam Ecclesiam infestari prohibens, subdit: Adjuro vos, filiae Jerusalem, ne suscitetis neque evigilare faciatis dilectam, donec ipsa velit: quod superius bis habitum est atque expositum¹³; et ad diversas partes Ecclesiae potest juxta praetacta referri.

Consequenter conversa Synagoga, eminentiam Ecclesiae Christi perpendens, seu ipsa Ecclesia gratiarum charismata Synagogae in fine praestanda considerans, cum admiratione exclamat: Quae est ista? quasi dicat, Valde praeclara est, quae ascendit de deserto, id est, de saeculo isto nequam, de valle hac lacrimarum, de solitudine saeculi olim relicti a Deo, de conversatione terrena, assurgit ad conversationem coelestem, ad amorem atque intuitum supernorum ac divinorum, ad altitudinem regni coelorum, sicut hortatur Apostolus: Quae sursum sunt quaerite¹⁴, ubi Christus est in dextera Dei sedens; quae sursum sunt sapite, non quae super terram. Et Dominus: Nolite, inquit, thesaurizare super terram; sed thesaurizate vobis in coelo.¹⁵ Deliciis affluens, id est, spiritualibus gaudiis consolationibusque abundans, etiam in adversis, sicut divinus fatetur Apostolus, Repletus sum consolatione, superabundo gaudio in omni tribulatione nostra.¹⁶ Unde in Evangelio sponsus: Gaudete, inquit, in illa hora et exsultate¹⁷, quoniam merces vestra copiosa est in coelo. Affluit autem Ecclesia sancta deliciis, contemplando fideliter, sapientialiterque cernendo ac dulciter praegustando omnem pulchritudinem, beatitudinem, dulcedinem sponsi, et intime congratulando eidem; ponderando quoque beneficia ejus atque promissa, juxta quod asserit Paulus: Gloriamur in spe gloriae filiorum Dei.¹⁸ Innixa super dilectum suum, id est, super sponsum suum apodians, seque reclinans, hoc est, pietati, opi, et gratiae sponsi sui, non propriis viribus, semper et ubique innitens, sicut Isaias hortatur: Quis ambulavit in tenebris, et non est lumen ei?¹⁹ Speret in nomine Domini, et innitatur super Deum suum. Ipse equidem dixit: Sine me nihil potestis facere.²⁰ Ideo ait Vas electionis: Gratia Dei sum id quod sum.²¹ Et Deus per Osee prophetam: Perditio tua ex te; in me tantummodo auxilium tuum.²²

Deinde Christus dilectionem suam eximiam ad sponsam ostendit, loquens ad eam: Sub arbore malo suscitavi te: id est, virtute et merito passionis meae, quam tui amore sustinui, ad gratiam ac salutem te vocavi et reparavi, sicut in Evangelio sum locutus: Sicut Moyses exaltavit serpentem in deserto²³, ita exaltari oportet Filium hominis, ut omnis qui credit in ipsum, non pereat, sed habeat vitam aeternam. Unde et princeps Apostolorum in prima sua scripsit Canonica: Christus semel passus est pro peccatis nostris²⁴, justus pro injustis, ut nos offerret Deo; deglutiens mortem, ut vitae aeternae efficeremur heredes. Hinc praedictum ab Isaia fuit: Ipse autem vulneratus est propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra: cujus livore sanati sumus.²⁵ Itaque per arborem quae malus vocatur, crux designatur: quia jam supra in laudibus sponsi locuta est sponsa, Sicut malus inter ligna silvarum, sic dilectus meus inter filios.²⁶ Haec arbor alio nomine quandoque vocatur malgranatum: et est pulchra valde, fructuosa, et alta. Idcirco per eam crux Christi praestantissima rite exprimitur: quia est arbor excellentissime decora ac fulgida, ornata regis purpura, electa digno stipite tam sancta membra tangere. In qua et per quam recuperata est salus mundi; quae rubricata ac decorata est pretiosissimo sanguine Filii Dei. De qua rursus cantat Ecclesia:

Crux fidelis, inter omnes
Arbor una nobilis:
Nulla silva talem profert
Fronde, flore, germine.

Praeterea quidam exponunt haec verba in persona Ecclesiae, quae sub arbore malo suscitatur sponsum, id est, in orationibus suis invocat eum, et exaudiri ex postulat virtute ac meritis dominicae passionis.

Ibi corrupta est mater tua, ibi violata est genitrix tua: id est, in Christi crucifixione Synagoga mater Ecclesiae corrupit et violavit se ipsam suis sceleribus, negando, abjiciendo, occidendoque ipsum Unigenitum Dei, heredem, sponsum, regem et salvatorem sibi desuper missum, dicens coram Pilato: Tolle, tolle, crucifige eum²⁷; et rursus, Non habemus regem nisi Caesarem²⁸; itemque, Sanguis ejus super nos, et super filios nostros.²⁹ Unde per Jeremiam sponsus praedixit: Facta est mihi hereditas mea quasi leo in via³⁰; dedit contra me vocem suam, ideo odivi eam. De hoc Daniel propheta apertissime est vaticinatus: Post hebdomadas, inquiens, sexaginta duas occidetur Christus³¹; et non erit ejus populus, qui negaturus est eum. Et civitatem et sanctuarium dissipabit populus cum duce futuro; et finis ejus vastitas, et usque ad finem perseverabit desolatio. Psalmista quoque: Obscurentur oculi eorum, ne videant³², et dorsum eorum semper incurva. Effunde super eos iram tuam; et furor irae tuae comprehendat eos.

Quum ergo tam ingrata et perversa fuerit perfida Synagoga, hortatur Christus Ecclesiam, ut grata sit sibi. Pone me ut signaculum super cor tuum: id est, me Salvatorem tuum et universa quae pro tua salvatione assumpsi, feci ac pertuli, indelebiliter imprime cordi tuo atque memoriae, sicut circumcisionis signum imprimebatur et mansit in carne, et crucis signo consigna te undique. Et quia non sufficit recordari, sed necesse est etiam fideliter operari, subjungitur: ut signaculum super brachium tuum, id est super vim tuam operativam, ita ut totis viribus ex recordatione passionis meae mihi obedias, me sequaris, quemadmodum jussi: Qui mihi ministrat, me sequatur³³; itemque, Qui vult venire post me, abneget semetipsum³⁴, et tollat crucem suam quotidie, et sequatur me. Qui enim sunt mei, carnem suam crucifigunt cum vitiis et concupiscentiis³⁵; et qui dicit se manere in me, debet sicut ambulavi ego, et ipse ambulare.³⁶ — Quidam autem exponunt haec in persona Ecclesiae, quasi ipsa roget sponsum, quatenus ipse dignetur eam ponere super cor suum, diligendo et recordando eam assidue; et etiam ponat eam ut signaculum super brachium suum, ita ut brachio omnipotentia suae eam defendat. Sed prima expositio aptior reputatur.

Sic ergo, o Ecclesia, memor sis mei, quia fortis est ut mors dilectio, id est, quia tam fortissime et perfecte dilexi te, ut pro tua salute acerbissimam ac ignominiosissimam mortem sponte pertulerim. Idcirco grata sis, et saltem taliter te amantem redilige: sicut ait Joannes apostolus, Diligamus eum, quoniam ipse prior dilexit nos.³⁷ Rursus, Fortis est ut mors dilectio: quia perfecta et sincera dilectio, pro nulla adversitate, tribulatione, imo neque pro morte effugienda, a dilecto recedit. Propter quod loquitur Paulus: Certus sum, quia neque mors, neque vita³⁸, neque instantia, neque futura, poterunt nos separare a caritate Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro. Idcirco si diligis me, debes me ita super cor tuum ac brachium ponere, meque cruciformiter imitari, ac esse parata ad moriendum ex caritate mea, pro me, pro fide atque justitia.

Dura sicut inferus aemulatio. Aemulari, multa significat, videlicet imitari, invidere, amare, zelari: et juxta hoc potest hoc verbum multipliciter explanari. Primo sic: Dura sicut inferus aemulatio, id est, paenale et laboriosum est mea sectari vestigia in omni patientia, paupertate, humilitate, continentia, et obedientia usque ad mortem³⁹: quod totum his qui caritatem non habent, instar infernalis supplicii, quasi intolerabile quid videtur. Secundo sic: Aemulatio, id est invidia qua Judaei ingrati oderunt me, et ex odio me persecuti sunt, dura fuit ut inferus: quia me omnino perdere, et memoriam meam de medio tollere⁴⁰, meque in inferno detineri volebant, juxta quod legitur in Psalmo: Posuerunt me in lacu inferiori⁴¹, in tenebrosis et in umbra mortis. Tertio: Dura est sicut inferus aemulatio, id est, amatio intolerabiliter affligit amantem, et languidum facit ac vulnerat, nisi consequatur amatum. Quarto: Aemulatio, id est zelus Dei, seu divini honoris zelatio, est dura ut inferus: quia ad aggrediendum ardua atque durissima, imo et mortis pericula, excitat ac inducit. Unde zelator hujusmodi loquitur Deo: Zelus domus tuae comedit me; et Elias: Zelo zelatus sum pro Domino⁴²; et quaerunt animam meam, ut auferant eam. Talis quoque zelus durissima infert supplicia adversariis divini honoris: ut constat de Phinees, qui zelo Dei commotus⁴³, pugione confodit idololatrae fornicantes; et de Elia qui occidit prophetas Baal⁴⁴; atque de principe Apostolorum, qui in mendosos Ananiam ac Saphiram⁴⁵ tulit mortis sententiam. Sic et Paulus in I Cor. v, 5. Cestuosum Corinthium tradidit Satanae in interitum carnis.

At vero praeinducta quidam aliter exponunt, dicendo: Sub arbore malo suscitavi te, id est, ad vitam gratiae te reduxi, quae mortua eras sub arbore malo, id est propter originale peccatum commissum sub arbore vetita⁴⁶: quam ad litteram dicunt fuisse malum, seu malogranatum. Ibi corrupta est mater tua, id est Eva seu generatio carnalis: quoniam ibi transgressa est Eva divinum mandatum, sicque corrupta est mente per inobedientiam, qua mens a Deo aversa est, et violata corpore, quod ex tunc factum est rebelle spiritui⁴⁷, et necessitatem moriendi incurrit.⁴⁸ Unde et taliter corruptam peperit prolem. Ne ergo et tu ita corrumparis ac violeris, Pone me ut signaculum super cor tuum, id est tanquam speciosum aliquod, quod clauditur ne cernatur seu auferatur, attende ac recole me ac mea praecepta; quia fortis est ut mors dilectio: id est, sicut auctor mortis diabolus fortis fuit ad decipiendum, sic spiritualis dilectio fortis est ad resistendum ac bene agendum; dura sicut inferus aemulatio, id est invidia.

Porro quod subditur, Lampades ejus, lampades ignis atque flammarum, exponit de invidia S. Gregorius, dicens: Sicut ignis consumit quae incendit, ita invidia ab omni virtute et opere meritorio invidos arefacit. Imo et ad persequendum fideles, inflamat invidiosos ac perfidos: quod patuit in Judaeis atque gentilibus diu ac dire persequentibus Christianos. Communius autem exponitur ista auctoritas de caritate: cujus lampades, id est fervidae inflammationes, seu personae inflammatae ab ea, dicuntur lampades ignis atque flammarum, quia valenter ardent in se, et flammigera proferunt verba, virtuosaque opera, alios quoque accendunt. Unde dixit Salvator: Ignem veni mittere in terram⁴⁹, et quid volo nisi ut accendatur? Sic accensi discipuli sunt locuti: Nonne cor nostrum ardens erat in nobis⁵⁰ (de Jesu) dum loqueretur nobis in via? De cujus vigore adjungitur:

Aquae multae non poterunt exstinguere caritatem: id est, persecutiones et adversitates, quae in Scripturis frequenter aquae vocantur, non valent caritati, quae perfecta est, praevalere. Caritas quippe est fortissima ac agillima virtus; nec aliqua alia forma aut virtus tam expedita et fortiter agit, ut caritas. Et sicut elementum ignis est aliis elementis formalius, activius, ac celerius operans, imo alia ad suam formam convertens, et resistentibus praevalens, eaque devorans; sic caritas ceteris virtutibus est divinior, potentior, ac victoriosior. Et sicut qualitates elementares fortius operari incipiunt, dum sua contraria sentiunt, quod per antiparastasim fieri prohibetur; sic caritas perfectorum, dum aquae tentationum et abundantia ac impetus persecutionum et impugnationum eam invadunt, valentius operatur, ac toto suo vigore intra se recollegit, resistit robustius suis contrariis, comminationibusque illatis constantior redditur: quemadmodum in gloriosis ac beatissimis claruit Christi martyribus, qui immanissimas poenas ac crudelissimas mortes patientissime, imo et hilari animo pertulerunt: quod de sacratissimis, illustrissimis, tenerrimisque puellis supermirabile fuit. Ideo additur: nec flumina obruent illam, intelligendo per flumina, impetuosos tyrannos, copiososque persecutores, et exquisita ac plurima, quae inferre possunt, supplicia: quibus omnibus martyres benedicti praevaluerunt in tantum, quod persecutores infinitis ac maximis sanctorum martyrum victi miraculis, tandem infidelitate abjecta, facti sunt christiani.

Verumtamen, sicut aqua abundans debilem exstinguit ac obruit ignem; sic caritas pusillorum ex sui infirmitate subjecti potest ex persecutionibus et adversitatibus vinci. Unde subjungitur: Si dederit homo omnem substantiam domus suae pro dilectione, quasi nihil despiciet eam. Tanquam dicat: Multi ex caritate largiuntur ac dividunt opes suas pauperibus, qui tamen caritatem non appetiunt in tantum ut ex ea parati sint mori pro Deo in veritate: ideo caritatem videntur despicere. Ordo enim caritatis requirit ut homo Deum super omnia incomparabiliter diligat⁵¹, ita ut malit propriam vitam, seu se ipsum et omnia sua amittere, quam Deum relinquere: ad quod debet se dare, et ita sentire praesupposito auxilio gratiae. — Vel sic: Si dederit homo pauperibus omnem substantiam domus suae, id est non solum superflua, sed cuncta quae possidet, pro dilectione obtinenda, seu conservanda et perficienda, seu pro Deo quem amat; quasi nihil despiciet eam, id est, caritatem omnino vilipendet, si nil amplius fecerit, id est, si putaverit sibi istam largitionem sufficere ad salutem, quum per se nequaquam sufficiat: quia et ipsam cupiditatem, ac propriam voluntatem improbam, omnemque interiorem affectum inordinatum oportet abjicere, hoc est abnegare, vincere et reformare se ipsum. Parum est equidem, abnegare sua; multum vero, abnegare se ipsum: quod tamen necessarium est, quantum ad hoc, ut nihil praeceptis contrarium habeat in se homo: quia regnum coelorum vim patitur, et violenti rapiunt illud.⁵² — Vel sic: Si dederit homo omnem substantiam domus suae pro dilectione, id est pro Deo ex caritate; quasi nihil despiciet eam: id est, totam suam possessionem nullius reputabit esse momenti aut valoris, respectu spiritualis dilectionis, quum ejus dignitatem saluberriosque effectus coeperit degustare, et experiri qualiter uniat mentem Deo, et divinae mereatur dulcedinis gustum, animi libertatem, divinorum contemplationem, ac transformationem in omnium fontem bonorum. Ex quibus commovebitur homo ad universorum contemptum atque fastidium terrenorum, sicut in Evangelio legitur: Simile est regnum coelorum homini negotiatori, quaerenti bonas margaritas.⁵³ Inventa autem una pretiosa margarita, abiit et vendidit universa quae habuit, et emit eam.

Soror nostra parvula est, et ubera non habet. Haec est vox sponsi ad veteres Sanctos de primitiva Ecclesia: qui in Evangelio dixit, Nolite timere, pusillus grex⁵⁴, quia placuit Patri vestro dare vobis regnum. Haec parvula fuit numero personarum et perfectione virtutum ante missionem et susceptionem Spiritus Sancti, quando metu Judaeorum sedit clausa⁵⁵, non audens publice praedicare, imo nec apparere. Parvula etiam fuit, id est humilis et abjecta; nec habuit ubera, id est affluentiam doctrinae coelestis et evangelizandi potentiam, quibus alios converteret et nutriret. Quid faciemus sorori nostrae in die quando alloquenda est, id est interroganda et examinanda de sua nova religione ac fide ab adversariis suis? vel, Alloquenda, id est instruenda ac visitanda a Spiritu Sancto per allocutionem internam, et admonenda per inspirationem angelicam, ut sit sponsa perfecta, fecunda, magnanimis, non formidans mori pro sponsio, sed generans ei sobolem copiosam per Baptismum ac praedicationem ferventem. Quae allocutio praecipue facta est in die Pentecostes, quo Spiritum Sanctum in igneis linguis recepit⁵⁶ plenissime: ita quod subito facta est eruditissima in Scripturis, ardentissima in amore, omnium linguarum perita, omni virtute perfecta, et paratissima mori pro Deo.

Si murus est. Ecclesia ista, ante missionem Spiritus Sancti fuit murus, id est aedificium imperfectum, et turrim perfectionis non habens. Fuit etiam murus, id est aliquanter roborata in fide et gratia, per frequentem Christi apparitionem, praesertim per ejus ascensionem. Aedificemus super eum propugnacula argentea, id est, auctoritatibus et intelligentiis Scripturarum instruamus eandem, potestate quoque faciendi miracula et omnium dono linguarum eam firmemus: quatenus per haec suam fidem ac praedicationem queat roborare, defendere, seque contra hostes munire, ac alios rationabiliter confutare ac vincere. Quod totum misso desuper Spiritu Sancto ita plane peractum est, quod multa millia adversariorum, multaque turba sacerdotum⁵⁷ per beatissimi principis Apostolorum et Coapostolorum ipsius sermocinationem, virtutes, miracula, subito sunt conversa. Si ostium est: imo quia est: quoniam per doctrinam et ministerium primitivae Ecclesiae, alii innumerabiles introierunt ad fidem. Nam et potestatem ligandi atque solvendi a Christo suscepit.⁵⁸ Compingamus, id est, operiamus ac decoremus illud tabulis cedrinis, id est caritate, pietate, ceteris quoque virtutibus, et misericordiae corporalibus spiritualibusque operibus. Vel, Tabulis cedrinis, id est personis constantibus, elegantibus, et perfectis: quae instar cedrorum emineant vita, scientia, fama, miraculis, ne corrumpi queant peccatis. Vel, Tabulis cedrinis, id est piis credentium turbis.

His verbis provocata Ecclesia ad obtinendum a sponsio hujuscemodi armaturam atque ornatum, non praesumptuose aut se ipsam inaniter laudans, sed confidens in Domino, et ei totum quod habet bonum adscribens, aut certe de collata perfectione gratias agens, respondet: Ego murus: quia, ut tactum est, ante Spiritus Sancti missionem fuit notabiliter roborata per resurrectionem ascensionemque Salvatoris in fide et gratia; accepto autem Spiritu Sancto, multo robustior et inexpugnabilior est effecta, caritatisque glutino ac pacis vinculo adunata. Et ubera mea sicut turris: id est, abundantissimam praedicandi sapientiam, efficaciam, et doctrinam sortita sum ex infusione Paracleti: ante cujus etiam missionem sponsus insufflavit in me, Accipite, inquiens, Spiritum Sanctum⁵⁹; et aperuit mihi sensum, ut intelligerem Scripturas.⁶⁰

Ex quo facta sum coram eo quasi pacem reperiens: id est, totum hoc non meis assecuta sum meritis, sed gratia sponsi: coram quo pacem pectoris reperi, dum misericorditer me praevenit, gratis redemit, Patri reconciliavit⁶¹, pacemque obtulit sponte, frequenter dicendo: Pax vobis⁶²; et rursus: Pacem meam do vobis⁶³; non quomodo mundus dat, ego do vobis. Verumtamen, quia pax vitae praesentis multis perturbationibus exterioribus, adversitatibusque miscetur, nec admixtione quotidianarum caret culparum; ideo melius dico, Quasi reperiens, quam absolute, Reperiens. Vel quod ait, Quasi, notat veritatem, non similitudinem tantum, sicut alibi scriptum est: Vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre.⁶⁴ Pax vero aeternitatis, quae habetur in patria, est perfecta et pura, nulli inquietudini aut culpae admixta. At vero sancti viri ita in Deo sunt fixi, quod licet desit eis pax temporis, retinent tamen pacem mentis: quia exterior turbatio interiorem eorum quietem non aufert, imo in illa gratias agunt Deo. Superior etenim pars animae, debet esse quasi sphaera coelestis, ac regio orbis superioris: ideo sicut meteorologicae impressiones quae fiunt in aere, non attinent nec inquietant orbem coelestem; sic inquietudines ac strepitus qui fiunt forinsecus, aut in sensitiva parte exsurgunt, mentem non debent attingere, perturbare, obnubilare. Ex his consecutum est quod infertur:

Vinea fuit pacifico: id est, modo praetacto parvula soror facta est grandis Ecclesia, generalisque sponsa: quae, vinea ob causas frequenter praehabitas nuncupatur. Et haec fuit pacifico, id est, ad Christum, qui mundum Deo Patri reconciliavit, pertinuit: qui est caput, sponsus, salvator, judex, legifer, rex, pastor, doctor, monarcha, protector Dominusque Ecclesiae; qui in Evangelio protestatur: Simile est regnum coelorum homini patrifamilias, qui plantavit vineam.⁶⁵ Fuit ergo haec vinea Christo, in ea quae habet populos, id est in terra hac, in qua omne genus hominum commoratur, ex quibus Ecclesia congregatur; vel in ea pace, lege, aut religione, quae sub se continet plurimas nationes. Tradidit eam custodibus, id est agricolis, ut in Evangelio legitur⁶⁶: hoc est, doctoribus et praelatis commisit eam custodiendam, imo potestati saeculari et spirituali, sed et angelis sanctis: et ipsemet Dominus est principalis custos ipsius, sine cujus custodia alii nil prodessent, secundum illud Psalmi: Nisi Dominus custodierit civitatem⁶⁷, frustra vigilat qui custodit eam. Hinc ait per Isaiam: Super muros tuos, Jerusalem, constitui custodes.⁶⁸ Primi autem custodes Ecclesiae, fuerunt sancti Apostoli: inter quos unus constitutus est totius Ecclesiae custos ac pontifex, scilicet beatissimus Petrus, et post eum successores ipsius.

Vir affert pro fructu ejus mille argenteos. Fructus summus totius Ecclesiae, est Christus Jesus, natus ex Virgine de semine David. De quo fructu cecinit Isaias: In illa die erit germen Domini⁶⁹ in magnificentia et gloria, et fructus terrae sublimis. Deus quoque per Jeremiam: Suscitabo, inquit, David germen justum⁷⁰, et regnabit rex. Atque Psalmista: Terra nostra dabit fructum suum.⁷¹ Sed et sancta Elisabeth ad Matrem fructus istius: Benedictus fructus ventris tui.⁷² Pro hoc fructu nunc obtinendo ac possidendo per fidem et gratiam, ac demum in regno per gloriam, vir quicumque fidelis, praesertim religiosus, affert mille argenteos, id est, cuncta temporalia bona sua exponit, relinquit, largitur pauperibus ad gloriam Dei. Millenario autem, tanquam numero maximo et perfecto, totalitas seu perfectio rei exprimitur. Vel sic: Vir, id est Christus: de quo Jeremias praedixit, Mulier circumdabit virum⁷³; et Zacharias, Ecce vir, Oriens nomen ejus⁷⁴; affert pro fructu ejus mille argenteos, id est, fideliter laborantibus ac fructificantibus in vinea sua retribuit pro mercede mille argenteos, hoc est remunerationem perfectam in patria: quae remuneratio per mille argenteos ob causam prae tactam notatur, in Evangelio⁷⁵ autem per denarium diurnum significatur.

Vinea mea coram me est. Haec sunt verba Christi de Ecclesia. Quasi dicat: Ecclesiam quam custodibus tradidi, nequaquam relinquo; sed principalis custos ejus permaneo, invisibiliter operando in animabus fidelium, et gratiam ac virtutes infundendo, conservando ac perficiendo, et instigando mentem ad meliora accendendoque voluntatem, ac intus regnando per fidem et caritatem: qui promisi Ecclesiae, Ecce ego vobiscum sum cunctis diebus usque ad consummationem saeculi⁷⁶; itemque, Non relinquam vos orphanos.⁷⁷ Itaque, Vinea mea coram me est, id est, mihi est placita, et eam pie adspicio, nec a luce providentiae meae recedit.

Mille tui pacifici, et ducenti his qui custodiunt fructus ejus. Intricata est littera ista: quae multipliciter elucidatur. Primo sic: Mille, supple, argentei: de quibus dictum est paulo ante, Vir affert pro fructu ejus mille argenteos, secundum primam expositionem. Itaque, Mille argentei, id est omnia temporalia, quae pro Christo exposuisti, tui pacifici sunt, id est, ad pacem aeternae salutis tibi proficient, quia pro temporalibus virtuose expensis aeterna bona recipies. Unde in Evangelio monui: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, etc.;⁷⁸ et rursus servo fideli, Quia super pauca fuisti fidelis⁷⁹, supra multa te constituam, intra in gaudium Domini tui. Et ducenti, supple, argentei pacifici, id est, causae salutis erunt, his qui custodiunt fructus ejus, id est praefatis Ecclesiae custodibus seu praelatis, qui spirituales ac temporales argenteos, id est temporalia et spiritualia beneficia, communicant et impendunt sibi commissis: propter quod duplici honore sunt digni⁸⁰, et duplici praemio coronabuntur, gloriaturi de propriis subditorumque meritis, quemadmodum Danieli Gabriel ait: Qui docti fuerint, fulgebunt quasi splendor firmamenti⁸¹; et qui ad justitiam erudiunt multos, quasi stellae in perpetuas aeternitates. Itaque tam millenarius quam centenarius, quia uterque perfectus est numerus, plenam salutis aeternae remunerationem designat; ducentenarius vero, id est duplicatus centenarius, designat ampliora bene presidentium praemia. Vel per mille, designatur plenitudo futurae mercedis; per ducentos autem, remuneratio quaedam in saeculo isto, eo modo quo ait Salvator: Omnis qui reliquerit patrem aut matrem⁸², etc., centuplum accipiet, scilicet in praesentia, et vitam aeternam possidebit.

Quidam exponunt sic: Mille tui pacifici, id est, o Ecclesia vinea Dei, hi qui in te sunt pacifici, pacem in se conservando, seu in aliis reformando, ac pacifice conversando, habebunt mille, supple, fructus retributionum et gaudiorum coelestium, id est copiosos ac plurimos valde, ponendo numerum determinatum pro indeterminato. Beati enim pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur.⁸³ Et ducenti, supple, fructus, hoc est duplex perfectio praemiorum, conferentur his qui custodiunt fructus ejus, id est, opera bona efficiunt, et conservant in se ipsis ac aliis cum omni diligentia, custodientes corda sua ac subditorum. — Nonnulli exponunt sic: Mille, supple, fructus (ut dictum est), erunt tui pacifici, id est ipsius Christi, qui est pacificus et pacificator tuus, o vinea Dei: quoniam omne bonum Ecclesiae, praesertim redundat in Christum, et accidentale praemium ei est inde. Ducenti vero fructus, id est, multo minor est retributio seu gloria praesentium aliorum, quamvis justorum.

Quae habitas in hortis, id est, tu, Ecclesia, quae ubique terrarum commoraris in diversis regnis et locis uberrimis, ac particularibus Ecclesiis, congregationibusque devotis: sicut totum dicitur esse in partibus suis, et denominationem sortitur ab eis. In hortis quoque, id est, virtutum exercitationibus, in quibus sunt flores gratiae, fructus virtutum, gramina meditationum et affectionum sanctarum, et in locis spiritualiter deliciosis, atque in ipsis virtutum deliciis. Amici auscultant te: id est, hi qui mihi obediunt, et te amant, avide ac diligenter te audiunt; sed et angeli sancti custodes tui, de tuo gratulantes profectu, diligenter considerant tua eloquia, cupientes ut fructuose loquaris. Fac me audire vocem tuam, sicut superius dixi, Sonet vox tua in auribus meis⁸⁴: id est, praedicationi, orationi et laudibus Dei tam assidue ac devote insistas, ut in hujusmodi actibus tuis delecter.

Ad haec respondet Ecclesia: Fuge, dilecte mi, id est, per gloriosam tuam ascensionem scande in coelum, ut illuc te sequar, et me illuc perducas. Vel, Fuge, id est, a Judaeorum persecutione ad tempus te subtrahe, quousque tempus passioni tuae praeordinatum advenerit: quod utique Christus in Evangelio fecisse legitur, juxta illud: Jesus abscondit se et exivit de templo⁸⁵; et denuo: Jesus ergo non jam in palam ambulabat apud Judaeos.⁸⁶ Vel, Fuge, id est, tecum celerrime transfer me de praesentis vitae aerumnis ad regnum coeleste, in quo aeternaliter incessabiliterque me audias te laudantem. Fuge quoque a cordibus reproborum, et ad meam praedicationem corda ingredere electorum; fuge ab obstinata et incredula Synagoga, atque gentiles misericorditer visita. Et assimilare, id est, similem te ostende, haec omnia velocissime peragendo, capreae hinnuloque cervorum: quae sunt bestiae valde veloces, de quarum proprietatibus dictum est saepe, et cur sponsus eis tam frequenter assimiletur. Fuge, inquam, super montes aromatum, id est, super coelos ascende, et in coelo empyreo reside, ac super omnium ordines angelorum quiesce ad dexteram Patris: qui coeli ac angeli sancti sunt montes aromatum, quia corporaliter aut spiritualiter eminent valde sublimiter, et in ipsis sunt voluptates plenae felicitatis, suavissimique odores virtutum, ac perfectissimi actus donorum. Montes quoque aromatum, sunt corda electorum devota, coelestium contemplativa, et quae sursum sunt semper quaerentia⁸⁷: super quos montes advenit sponsus, gratiose convertens, visitans, illuminans atque accendens eos, in quibus sunt odoramenta virtutum, remedia spiritualium infirmitatum, suavitates orationum, meditationum, divinarumque laudum.