Enarratio in Canticum Canticorum Salomonis

MODO in fine praecedentis capituli Ecclesia animas credentium fuit hortata ad considerandum mysteria incarnationis glorificationisque sponsi sui. Videns igitur sponsus ingentem suae Ecclesiae caritatem, fervidum zelum, sinceram intentionem, sollicitudinemque pervigilem pro Salvatoris sui honorificentia, cultu et gloria, et pro subditorum salute, vicem rependit, et commendat eandem, dicendo quasi cum admiratione et ingeminatione, ad insinuandum magnitudinem rei, et affirmationem suae sententiae: Quam pulchra es, amica mea! quam pulchra es, sancta et universalis Ecclesia! in qua sunt semper aliquae sanctae et perfectae personae, et pulcherrima et pulchrificantia sacramenta gratiae contentiva, ac sancta officia, supernaliaque divinorum charismatum ornamenta. Itaque, pulchra es in naturalibus, tanquam ad superbeatissimae Trinitatis imaginem et similitudinem condita; pulchrior facta per Baptisma gratiarumque munera¹; pulcherrima, per sanctitatem et contemplationem sublimem, caritatisque perfectionem. Oculi tui columbarum: id est, columbinos oculos habes, scilicet purum intuitum ac pudicum, dirigendo visum tuum ad sponsum coelestem, aliundeque avertendo, quemadmodum pudicissima sponsa suum dumtaxat inspicit sponsum; simplicem quoque habes intentionem a felle amaritudinis alienam, et duplicitatem, aemulationem, hypocrisim odit. Absque eo quod intrinsecus latet, id est, praeter beatitudinem aeternalem tibi paratam, quam degustasti, et quae in tuis meritis continetur sicut effectus in causa, et sicut fructus in flore, ac forma in inchoatione. Unde ait Apostolus: Habetis fructum vestrum in sanctificationem, finem vero vitam aeternam.²

Vel: Pulchra es in conversatione exteriori, virtuosa et exemplari; pulchra quoque in praedicatione salubri, ac aedificatoria locutione: quae pulchritudines aliqualem apparent ad sensum, sed ex interiori et insensibili pulchritudine dependent ac oriuntur. De qua sequitur: Absque eo quod intrinsecus latet, id est, praeter puritatem tuam internam, caritatis fervorem, contemplationis splendorem, indesinentem profectum mentalem, quae homines latent, Deoque patent. Homo enim videt in facie, Deus autem intuetur cor.³

Capilli tui sicut greges caprarum, quae ascenderunt de monte Galaad. In capillis multa considerantur. Primo, quod ex capite immediate nascuntur, et illud ornant, atque subtiles sunt, et prae multitudine innumerabiles esse videntur. Quidam igitur per capillos Ecclesiae, intelligunt ejus praelatos: quia matri Ecclesiae proximius haerent, et per quos ipsa parit et instruit ornatque alios. Alii per capillos accipiunt contemplativos: qui subtiles esse censentur, et a carnalitate, rudimentisque sensuum extenuati, ac graciles conversatu. Nonnulli per capillos, ob eorum multitudinem, intelligunt plebem communem ac copiam subditorum: qui recte obediendo, sunt ornamenta capitis, id est superiorum suorum. Omnes hi assimilantur gregibus caprarum: quae, sicut praehabitum est, sunt acutissimi visus, et agiles motu, et in montanis pascetes. Sic praefati per fidem illuminatam et sapientiam salutarem intuentur acute, et discernunt vera a falsis, salubria a nocivis; celeriter quoque divina exsequuntur praecepta, et in ecclesiasticis sacramentis atque Scripturis aluntur; invicem quoque coordinati sunt: quae mutua ordinatio multitudinem valde perornat. Hinc quae a Deo sunt, ordinata esse feruntur.⁴ Porro Galaad interpretatur, tumulus testis, vel acervus testimonii, ut patet in Genesi.⁵ Idcirco per montem Galaad, designatur sacrae Scripturae sublimitas, in qua est abundantia testimoniorum de Christo. Et etiam per montem hunc significatur sacramentorum ubertas, gratiae ac virtutum fertilitas: quibus omnibus optime nutriuntur fideles, sicut ad litteram in monte Galaad bona pro pecoribus pascua abundabant. Itaque, de hoc monte ascendunt fideles per spiritualem profectum ad regnum coelorum.

Dentes tui sicut greges tonsarum, quae ascenderunt de lavacro. Greges ovium tonsarum ascendentes de aqua, in qua lotae sunt, tam a quantitate et onere suae lanae, quam a sordibus sub lana latentibus, alleviatae sunt ac purgatae. Sic dentes Ecclesiae, id est praedicatores, doctores, et propugnatores fidei christianae (qui animarum cibaria, scilicet sacras doctrinas terunt, frangunt, transfunduntque proximis), ab omni carnalium vitiorum molitie, ab onere sollicitudinis immoderatae, a superfluitate temporalium rerum, atque a foeditate culparum temporalibus annexarum, debent esse exonerati et emundati, atque ad baptismalis innocentiae puritatem reducti: quatenus, qui futuram vitam, et ejus aeternam, incomparabilem ac perfectam beatitudinem praedicant et commendant, inveniantur terrena contemnere, et ad futuram felicitatem toto affectu accelerare; qui etiam lacrimis poenitentiae, fletuque oriente ex desiderio ac dilatione coelestis patriae, debent se ipsos quotidie baptizare, ut sint purgati, illuminati, perfecti, quorum officium est alios purgare, illuminare, perficere. Hinc Christus suos ad praedicandum mittens discipulos: Nihil, inquit, tuleritis in via, neque sacculum, neque pecuniam, nec duas tunicas habeatis.⁶

Omnes gemellis fetibus: id est, oves sic tonsae, duplum habent fetum, saltem in terris quibusdam; et sterilis non est inter eas. Sic praefati dentes Ecclesiae, duplici fecunditate debent fulgere, videlicet exhibitione exempli, et sermone salubri. In virtutibus quoque debent ceteris fructuosiores exsistere; et duo caritatis praecepta implendo, tam Deo quam hominibus, id est sibi ipsis ac proximis, fructificare: sicque creditis sibi talentis uti cum lucro, concessamque eis gratiam communicare atque influere populo, ut dicere queant: Domine, mna tua decem mnas fecit.⁷

Sicut vitta coccinea, labia tua. Labia Ecclesiae sunt homines studiosi in Scripturis periti, et sacra dogmata scribentes, aut aliis proponentes: qui comparantur vittis coccineis, id est rubeis ligaturis, quibus restringuntur capilli ne defluant; et hoc, duplici ratione: primo, quia doctrinae et locutiones eorum sunt sibi invicem coordinatae, contextae, et cohaerentes, sicut fila in vittis; secundo, quoniam sicut vittae restringunt capillos, sic verba idoneae praedicationis refrenant cogitationum distractiones, et affectionum inordinationes, mentesque audientium in Deum recollegunt. Et quia de Christi salutifera passione, et qualiter per eam simus redempti, debent assidue praedicare, merito vittis assimilantur coccineis. Hoc utique faciunt, dum instruunt populum, qualiter omni hora perpendere debeat in divinae majestatis adspectu se omnia agere, et metuendum Dei judicium atque amarissimam Christi passionem semper pensare, et illud Psalmographi, Oculi mei semper ad Dominum, ruminare frequenter in corde.⁸ Et eloquium tuum dulce, quia delectabile et jucundum, amorosum, salubre, facundum, exemplare et consolatorium: juxta quod scriptum est, Quam dulcia faucibus meis eloquia tua!⁹ Hoc eloquium, est sacra Scriptura, stilo plana, sententiis plena, mysteriis gravida: in quo Deus Trinitas vere creditur, cognoscitur et laudatur, Christi mysteria continentur, divina praecepta, consilia, testimonia, hortamenta ac varia scripta sunt documenta, et novissima hominum describuntur.

Sicut fragmen mali punici, ita genae tuae. Genae Ecclesiae, sunt personae contemplativae, pacificae, pudicae, ac dulces in sua conversatione. In genis namque fit osculum, et pulcher apparet color, ac cito apparet verecundiae rubor, atque amplior teneritudo sentitur. Hae personae comparantur non malo punico, sed fragmini ejus, seu frusto mali granati: per quod sponsus significatur, cujus perfectio a nemine valet plenarie imitari, aut participari; sed unusquisque pro modulo gratiae sibi collatae, imitatur ipsum pro parte, et in istis aut illis virtutibus secundum aliquem gradum. Nempe in malo seu pomo punico invenitur exterior quaedam asperitas, et dulcedo interior, granorum collectio, decor coloris, venusta quoque varietas ex albi rubeique coloris permixtione. Ita in Christo fuit asperitas exterioris vestitus. Unde ait in Psalmo: Posui vestimentum meum cilicium¹⁰; itemque, Ego autem, quum mihi molesti essent, induebar cilicio.¹¹ Intus vero fuit in superiori parte animae Salvatoris dulcor beatificae fruitionis. Fuit quoque in eo granorum, id est omnium virtutum ac donorum, collectio, in totius excellentiae termino; et decor coloris, id est honestissimus ac summe exemplaris apparatus exterior in vultu, incessu, gestu, sermone et factis; venustissima item varietas ex permixtione albi rubeique coloris, id est praeclarissima unio divinae ac humanae naturae, et communio actuum utriusque, idiomatum etiam communicatio, quia in ipso divina adscribuntur homini, et Deo humana. Nam et Deus dicitur passus, et homo vocatur unigenitus Filius Dei: in quibus semper pensandum quid propter quod dicatur. Propter quod magnus et divinus Dionysius Christi actionem vocat theandricam, id est deivirilem.

Tales ergo sunt genae Ecclesiae, absque eo quod intrinsecus latet, id est praeter interiorem ejus soli Deo notam perfectionem, sicut expositum est. Habet quippe in secretissimo cordis sinu, in apice mentis mysticam theologiam et sapientialem pudorem, quo coram sponso erubescit in quocumque reprehensibiliter se habere, aut quantumcumque parum offendere.

Sicut turris David collum tuum, quae aedificata est cum propugnaculis. Collum, inter caput et corpus, est medium, nectitque ea in unum; et ipsum erigitur, ut undique longius ac latius circumspiciatur, et imminentibus resistatur periculis. Recte ergo per collum Ecclesiae, accipiuntur custodes et curati, qui praesident: qui inter Christum caput omnium, et inter populum mediant, et Deo reconciliant plebem, cui et dona gratiae desuper impetrant, ac sacramenta ministrant; oculum quoque circumspectionis dirigunt et circumferunt undique, considerando statum, impugnationes, indigentiamque Ecclesiae, ut super his avisent et cautum reddant populum Dei. Isti elevantur in altum, non elatione, sed praelatione, magnanimitate, perfectione, et circumspectione. Ideo assimilantur turri David aedificatae cum propugnaculis, id est pinnis murorum, ex quibus contra hostes pugnatur. Sic et isti pro subditis et sibi commissis, contra adversarios salutis talium, praeliantur orando, virtuose vivendo, hortando, instruendo, corripiendo.

Mille clypei pendent ex ea, id est in muris turris Davidicae, in signum apparatuum bellicorum ipsius; omnis armatura fortium. Legitur autem secundo Regum et primo Paralipomenon David rex habuisse triginta septem fortes, tres fortiores, tresque fortissimos: inter quos ipsemet exstitit unus, ut aliqui opinantur.¹² Unde quum dicitur, Mille clypei, videtur numerus determinatus sumi pro indeterminato. Sic, imo incomparabiliter magnificentius, per gyrum ecclesiasticae sublimitatis et in congregatione fidelium, est omnium armatura virtutum, innumerabilesque clypei, ad defendendum fidem Ecclesiae contra universos ipsius hostes invisibiles atque visibiles. Clypei isti, sunt auctoritates, testimonia et doctrinae sacrae Scripturae et sanctorum Patrum ac catholicorum doctorum, miracula, sanctitas et virtutes fidelium, aliaque diversa multa ac copiosa Spiritus Sancti charismata. Unde de evangelicae legis doctrina Apostolus scribit: Quae in nos confirmata est, contestante Deo signis et virtutibus et prodigiis, et variis Spiritus Sancti distributionibus.¹³ His scutis et armis convincuntur haereticae pravitates, omnisque infidelitatis perversitas.

Duo ubera tua, sicut duo hinnuli capreae gemelli. De duobus uberibus sponsi, dictum est super illud: Quia meliora sunt ubera tua vino.¹⁴ Porro duo Testamenta, seu doctrina legis Mosaicae ac sapientia Evangelicae legis, quae dicuntur duo ubera sponsi, tanquam datoris ac Domini, sunt etiam ubera sponsae seu universalis Ecclesiae, tanquam recipientis, ministerialiterque utentis. Et quia haec sponsa humiliter se suo conformat sponso: ideo sicut in Christo duo ubera etiam intelliguntur caritas ejus ac pietas; ita et ubera ista Ecclesiae et praelatorum ipsius, sunt caritas et pietas, seu discretio et misericordia, vel diligentia pastoralis et quotidiana instructio: per quae omnia subditos suos maternaliter fovet, nutrit, lactat Ecclesia, sicut Paulus testatur: Libentissime impendam et superimpendar ipse pro animabus vestris;¹⁵ et iterum, Facti sumus parvuli in medio vestri, quomodo si nutrix foveat filios suos.¹⁶ Rursus, duo ubera Ecclesiae, sunt sustentatio filiorum ejus, tam spiritualis quam corporalis. Verum, secundum Gregorium, duo ubera sunt duo praedicantium ordines, quorum unus missus est ad Judaeos, alter ad gentes, prout Paulus fatetur: Qui operatus est Petro in apostolatum circumcisionis, operatus est et mihi inter gentes.¹⁷ — Ubera ista Ecclesiae, comparantur gemellis hinnulis capreae: quoniam spirituali renovatione sunt florida, humilitateque parva, ac invicem concordantia et connexa, dilectionem quoque et concordiam inter superiores ac subditos, et inter subditos inter se, inter superiores etiam inter se facientia; iterum, quoniam instar hinnulorum capreae procedunt in actus virtutum celerrime, ac interiori visus acumine vigent.

Qui pascuntur in liliis: id est, quae ubera, seu pastores significati per hinnulos, spiritualiter nutriuntur in splendidis ac suavibus Sanctorum sententiis, doctrinis, virtutibus et exemplis, praesertim in candore castimonie et puritatis flagrantia¹⁸. Donec adspiret dies, id est, clara cognitio Dei per speciem, seu dies aeternitatis, aut retributio diei generalis judicii veniat, et inclinentur umbrae, id est, obscuritas cognitionis praesentis, tenebrae hujus exsilii, umbraque mortis cessent. Interim enim durat lactatio uberiorum Ecclesiae in hac vita; sed in die aeternitatis ac beatifica visione cessabit, quia ex tunc erit Deus omnia in omnibus, militansque Ecclesia ad triumphantem translata, et unum cum illa effecta, immediate ac plene a Deo illuminabitur ac pascetur.¹⁹

Vadam ad montem myrrhae, et ad collem thuris. Per myrrham amaram, et corpora a corruptionibus praeservantem, significatur austeritas vitae paenitentialis, rigor justitiae, mortificatio carnis; per thus vero, quod dulciter redolet, et in cultu divino accenditur, insinuatur fervor devotionis, suavitas orationis, et contemplativae redolentia vitae. Itaque sponsus testatur: Vadam ad montem myrrhae: id est, eos misericorditer visitabo, qui in arduis paenitentiae exercitiis occupantur, et rigori paenitentiae sunt intenti, et se ipsos salubriter mortificare nituntur, et dicunt: Quoniam propter te mortificamur tota die²⁰; itemque, Propter verba labiorum tuorum ego custodivi vias duras.²¹ Hos ergo sponsus consolatur ac refovet, et gratiae dona auget in eis. Et ad collem thuris, id est ad eos qui in eminentia devotionis, dulcedine orationis, et contemplativae vitae redolentiis conquiescunt. Hi familiarius desuper invisiuntur, gratiosius adimplentur, et nutriuntur in croceis, et introeuntes domum mentis, cum sapientia delectantur.²² Itaque per montem myrrhae, possunt intelligi in vita activa constituti; per collem thuris, contemplativi. Et quamvis sublimior sit contemplativorum vita, quam activorum; activi tamen per montem, contemplativi per collem signantur: quoniam multo plures sunt activi, quam contemplativi; et quoniam contemplatio vitae hujus, permodica est respectu futurae. Sed quia in multis offendimus omnes, necesse habemus primo montem myrrhae accedere, et per paenitentiae opera nos purgare;²³ sicque per exercitia viae illuminativae, per orationes intentas et meditationes suaves, ad collem thuris venire.

Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te. Hoc concordat Apostoli verbis, dicentis: Elegit sibi gloriosam Ecclesiam non habentem maculam neque rugam, nec aliquid ejusmodi, sed ut sit sancta et immaculata:²⁴ quod tamen, secundum Hieronymum super Jeremiam, et Bernardum in sermone quodam, competit Ecclesiae pro statu futuro. Attamen convenit ei aliquo modo etiam in praesentis, quantum ad membra sua principaliora seu meliora: quoniam semper sunt in Ecclesia aliqui sancti, imo et multi, in quibus non est macula culpae mortalis. Potest quoque contingere, quod aliqui sint tam custoditi ac fervidi coram Deo, quod interdum ad aliquantulum temporis sint etiam sine veniali: dum pro suis quotidianis culpis quotidie tantam paenitentiam agunt, et tantum accenduntur in Deo, atque de minimis culpis sic erubescunt, quod non solum pro eis satisfaciunt plene, imo etiam crescunt in caritate et in omni virtute, ita quod evolant, si in tali dispositione obierint. Est ergo Ecclesia tota pulchra, id est ab inquinamentis carnis ac spiritus munda:²⁵ in appetitu sensitivo, per virtutes morales a passionum immoderantiis reformata; in intellectu, per fidem, scientiam, prudentiam, consilium, sapientiam decorata; in voluntate vero, per spem, caritatem, justitiam; in memoria, per stabilitatem in istis: multis quoque virtuosis abundans operibus, ac aedificatoriis verbis, meritisque praeclaris; et in quibusdam personis, etiam sanctitate virtutibusque heroicis pollens.

Nec his obstat, quod Ecclesia asseritur deformata, imo et meretrix facta, ut aliqui dicunt super illud Isaiae: Quomodo facta est meretrix civitas fidelis? Totum enim integrale, secundum diversitatem suarum partium, diversas sumit denominationes.²⁶ Unde Apostolus Corinthiis scribens: In omnibus, inquit, divites facti estis in illo (puta in Christo), ita ut nihil vobis desit in ulla gratia.²⁷ Et tamen eodem paulo post loquitur: Quum sit inter vos zelus et contentio, nonne carnales estis, et secundum hominem ambulatis?²⁸ Itemque: Non potui vobis loqui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus.²⁹ Dicitur ergo Ecclesia deformata, aversa, exsanguis, seu meretrix facta, quantum ad credentes scilicet, caritatem et opera non habentes, imo vero vitiis sordidatos, quorum animae non sunt sponsae Christi, sed adulterae diaboli. De hoc Gregorius super Job, et Alexander de Hales super tertium Sententiarum plenius sunt locuti.

Veni de Libano, sponsa mea, veni de Libano, veni. Ecce ter sponsam invitat venire: primo, ad commendationem beatissimae Trinitatis, quae est unus sponsus omnium beatorum spirituum atque fidelium animarum, quamvis ratio sponsi magis proprie conveniat Verbo incarnato, ut dictum est; secundo, ad ampliorem excitationem, sicut in Jeremia, Terra, terra, terra, audi verbum Domini;³⁰ tertio, ad insinuandum sui amoris fervorem ad sponsam suam. Ter quoque hortatur ut veniat, quatenus mentis cogitatu, oris sermone, et operum exhibitione, ad ipsum accedat. Et rursus, quia per tres virtutes theologicas fit spiritualis iste accessus. Itaque, veni per fidem, spem, et caritatem, de Libano, id est de mentis renovatione ac puritate: Libanus enim, candidatio interpretatur. Secundum Gregorium, per Libanum, designatur Baptismus, in quo purgatur Ecclesia, fidemque recipit, per quam una cum gratia ad coronam vocatur. Simili modo posset per Libanum poenitentia, contritio, seu confessio accipi: omnia enim in confessione lavantur.³¹

Veni de Libano, id est de justa conversatione ad beatificam visionem; veni, de merito ad praemium, de fide ad speciem, de curriculo ad quietem, de tempore ad aeternitatem, de luctu ad bravium, de via ad patriam, de periculo ad securitatem, de miseriis ad salutem; coronaberis de capite Amana, de vertice Sanir et Hermon, de cubilibus leonum, de montibus pardorum, id est, coronam gloriae sortieris pro diligentia et labore, quo convertisti ad fidem principes et magnates saeculi hujus. Amana enim interpretatur inquietus seu turbulentus; Sanir vero, foetor; Hermon, anathema. Sicque per Amana intelliguntur homines passionati, tyranni et persecutores justorum, de quibus loquitur Isaias, Impii quasi mare fervens, quod quiescere non potest³²; per Sanir autem, gulosi et lubrici, qui foeditatibus serviunt carnis, de quibus exponitur illud Joelis, Computraverunt jumenta in stercore suo³³; per Hermon, superbi et spiritualibus vitiis dediti, qui sunt anathema et separati a Domino. Per leones demum exprimuntur homines feroces, voraces, et violenti; per pardos, simulatores et callidi ac immisericordes, quoniam pardus est animal crudele, varietatem et maculas habens colorum. Similiter diversis vitiis indurati, signantur per pardum, juxta quod loquitur Jeremias: Si Aethiops potest mutare pellem suam, et pardus varietates suas, et vos poteritis benefacere, quum didiceritis malum.³⁴ Porro, secundum Glossam, per leones et pardos daemones designantur: de quibus precamur, Ne tradas bestiis animam confitentem tibi.³⁵ Unde et princeps ait Apostolorum: Adversarius vester diabolus, tanquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret.³⁶ Horum montes atque cubilia sunt iniqui, in quorum cordibus regnabant ac habitabant. Coronaberis ergo de capite Amana, id est pro conversione capitaneorum ac principalium inter eos, qui per Amana sunt expressi; de vertice quoque Sanir et Hermon, id est, pro eo quod avertisti ad me sublimiores inter eos, qui per Sanir et Hermon notantur. Hinc conversis per se scribit apostolus Paulus: Quae enim est spes nostra, aut gaudium, aut corona gloriae?³⁷ Nonne vos ante Dominum?

Nec mirum, o sponsa, quod toties te invito ad gloriam. Nam Vulnerasti cor meum, soror mea, sponsa: id est, tu, Ecclesia, quae es soror per conformitatem naturae quam assumpsi, et sponsa per caritatem praecipuam, in tantum me provocasti ad tuum amorem, tamque dilecta et cara es mihi, quod prae tuo amore et desiderio tuae salutis mortem sustinui, et tuae damnationi vehementissime condolui, et quasi vulnere amoris fui percussus. Ideo repeto: vulnerasti cor meum in uno oculorum tuorum, id est per columbinumillum intuitum quem habes ad me, et per puram ac simplicem intentionem qua meum intendis honorem. Vel, In uno oculorum tuorum, id est in unitate fidei qua me cernis. Habes enim oculum scientiae naturalis, seu lumen naturalis ingenii. Habes quoque oculum fidei, quo supernaturalia intueris, per quem mihi amplius places, quoniam justus ex fide vivit. Et in uno crine colli tui.³⁸ Per crines Ecclesiae, sicut praehabitum est, uno modo intelligitur populi multitudo; et per collum, ipsi praelati, qui inter Christum caput et corpus communitatis sunt medii, et caput corpori illi annectunt. Sicque per unum crinem colli, insinuatur unitas plebis fidelis suis praesiditibus adhaerentis, ut sic capiti (quod est Christus) per obedientiam conjungantur³⁹: quod praecipue placet sponso, qui suis ait vicariis: Qui vos audit, me audit;⁴⁰ et qui vos spernit, me spernit. Propter quod monet Apostolus: Obedite praepositis vestris, et subjacete illis.⁴¹

Praeterea (ut apparet) sponsus hic loquitur per modum amantium, qui frequenter ex intuitu alicujus partis seu rei personae dilectae, ita in ejus accenduntur amore, ut quasi vulnerati amore perhibeantur; qui etiam ex oculorum et capillorum dilectae adspectu solent ad eam affici valde. Sic ergo nunc asserit sponsus: Vulnerasti cor meum, soror mea, sponsa, in uno oculorum tuorum, et in uno crine colli tui, id est, in tantum te amo, ut etiam quaecumque pars tua seu res tibi conjuncta, meam dilectionem inflammet. Imo qui diligit vehementer personam, si viderit aliquam ei multum consimilem, mox medullitus grandi affectu concutitur. Quumque oculi Ecclesiae dicantur doctores et magistri fidelium, praesertim gloriosi Apostoli ac beatissimi Evangelistae, posset per unum oculorum intelligi discipulus ille, quem diligebat Jesus, S. Joannes⁴²; et per unum crinem, amorosa Maria Magdalene, imo potissime beatissima virgo Maria.

Quam pulchrae sunt mammae tuae, soror mea, sponsa! Mammae Ecclesiae, sicut inductum est, sunt caritas Dei et proximi, vel pietas et doctrina, seu utriusque Testamenti scientia, vel ipsi praedicatores atque praelati: quae utique mammae, pulchrae sunt valde, virtuosae, ornatae, divinae, atque uberibus sponsi consimiles. Pulchriora sunt ubera tua vino, id est omni temporali materialique bono ac poculo, quia salubrius alunt ac dulcius. Meliora sunt etiam ubera evangelicae compassionis ac consolationis, vino rigoris legalis. Similiter doctrina Christi, melior atque perfectior est doctrina Moysis. Juxta quem modum in Proverbiis legitur: Melior est sapientia cunctis opibus.⁴³ At vero sicut corporeae mammae sunt pulchrae, quum fuerint plenae ac rigidae, albae ac modicae: sic spiritualia ubera pulchra censentur, quum per praedicationem et comminationem divinae justitiae fuerint rigida; per commemorationem divinae pietatis et futurae glorificationis, plena; per doctrinam sinceram, nil falsitatis includentem, alba; per planum humilemque sermonem, modica. Rursus, ut asserit Beda, praedicatores et pastores Ecclesiae interdum comparantur mammis, aliquando oculis, quandoque dentibus: mammis, eo quod consolentur pusillanimes ac infirmos, et instruunt subditos; oculis, quoniam sapientiam loquuntur inter perfectos⁴⁴, et bona a malis, vera a falsis discernunt; dentibus, quia corripiunt inquietos ac reos.⁴⁵ Et odor unguentorum tuorum super omnia aromata: id est, dulcedo, delecta fama, quam tu, o sponsa Ecclesia, habes, ex tuis unguentis, id est supernaturalibus donis Spiritus Sancti, et infusis virtutibus, praesertim ex fide, spe, caritate, praestantior, spirituali, divinior est aromatibus materialibus universis, et etiam virtutibus naturalibus acquisitis, philosophicisque scientiis, operibus quoque bonis ex genere, quae a malis hominibus fieri queunt.

Favus distillans labia tua, sponsa: id est, melliflua verba habes; et labia tua, videlicet praelati et praedicatores, saluberima atque dulcissima sermocinantur eloquia de bonitate, amabilitate, excellentia et beatitudine Dei in semetipso, atque de omni misericordia, caritate, munificencia ejus ad rationales creaturas, praesertim ad Christianos, de beneficiis ac promissis ipsius, de mysteriis Christi, et de ceteris quae in divinis continentur Scripturis.

Mel et lac sub lingua tua: id est, doctrinam habes salubrem ac dulcem pusillis incipientibusque convenientem: qualiter scilicet debeant carnalia atque mortalia vitare peccata, exteriorem componere hominem, exteriores sensus reprimere, linguam domare, ad humilitatem, mansuetudinem, patientiam, caritatem se dare, et divina ac ecclesiastica observare praecepta. Et ista designantur per lac, quod cibus est puerorum. Unde et princeps apostolici chori hortatur: Quasi modo geniti infantes rationabiles, lac concupiscite.⁴⁶ Paulus quoque: Quasi parvulis, inquit, lac vobis dedi.⁴⁷ Interdum tamen per lac, innocentia et puritas designantur. Et potest hoc loco per lac intelligi doctrina ad Christi humanitatem ac ejus mysteria, virtutes ac opera pertinens: quod scilicet Unigenitus Dei propter nos factus est homo, et conversatus in mundo in summa paupertate, profundissima humilitate, immobili patientia, ardentissima caritate, et tandem acerbissimam mortem perpessus;⁴⁸ et qualiter debeamus eum sequi in istis. Per mel vero, doctrina spectans ad divinitatem ejus: qualiter ab aeterno invariabiliter natus sit ex Patre, se ipsum in se concipiente, intelligente ac proferente, cujus prolatio est generatio Verbi aeterni, quod est unigenitus Filius ejus. Iterum, per mel accipi potest doctrina proficientibus ac perfectis conveniens: qualiter debeant se jugiter interius exercere, et mentem Deo unire, eumque contemplari sinceriter, amare ardentius, tenere, stringere, et amplecti stabiliter. Unde dixit Apostolus: Perfectorum est solidus cibus;⁴⁹ et, Sapientiam loquimur inter perfectos.⁵⁰ Hinc ait Fulgentius: In sacra Scriptura seu sermone dominico, est quod omni professioni congruat, quod omni aetati conveniat.

Et odor vestimentorum tuorum, sicut odor thuris. Virtutes et dona Spiritus Sancti, ac meritorii actus, sunt vestimenta, ornamenta ac arma Ecclesiae et uniuscujusque fidelis. De quibus in Isaia ait Ecclesia: Induit me Dominus vestimentis salutis, et indumento justitiae circumdedit me.⁵¹ Ad quod pertinet illud in Psalmo: Adstitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato.⁵² Itaque vestimenta dicuntur, quoniam contra aestum concupiscentiae, et frigora invidiae atque acediae, ac ceterorum intemperiem et immoderantiam vitiorum defendunt. Dicuntur etiam ornamenta, quia coram Deo pulchificant, et ad intuendum delectabilem efficiunt ipsam Ecclesiam, ac membra ipsius, juxta illud in Apocalypsi: Vestimentis albis induaris, ut non appareat confusio nuditatis tuae.⁵³ Vocantur et arma, quia per ea resistitur hostibus humanae salutis, vitia expugnantur, tentatio vincitur, et homo legitime certans, coronari meretur. Propter quod hortatur Apostolus: Induite vos armaturam Dei, ut possitis stare adversus insidias diaboli.⁵⁴ Et rursus: Accipite, inquit, armaturam Dei, ut possitis resistere in die malo.⁵⁵ Horum igitur vestimentorum odor, fama, delectatio, suavitasque interna, est sicut odor thuris: quoniam sicut odor thuris dulciter afficit odoratum sive olfactum, sic odor ille spiritualium vestium, mentem; et sicut thus odorem non fundit, nisi incendatur, sic nec vestes illae redolent coram Deo, nisi divino inflammantur amore, atque ex igne caritatis procedant. Amplius, quia per thuris odorem solet orationis fervor seu devotio designari, juxta illud in Apocalypsi, Ascendit fumus aromatum de orationibus Sanctorum;⁵⁶ et in Psalmi, Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo:⁵⁷ hinc odor vestimentorum illorum, est sicut odor thuris, quoniam meritorii actus habent vim orationis, et gratiam adipiscuntur ac gloriam; imo sine eis oratio est inefficax, juxta quod scriptum est: Qui declinat aurem suam ne audiat legem, oratio ejus erit exsecrabilis.⁵⁸ Ideo scriptum est: Scimus quoniam peccatores Deus non audit⁵⁹; sed si quis cultor est Dei, et voluntatem ejus facit, hunc exaudit.

Hortus conclusus, soror mea, sponsa, hortus conclusus, fons signatus: id est, tu, Ecclesia, per similitudinem recte hortus vocaris; nec solum hortus, sed et hortus conclusus. Hortus es, quem ego hortulanus coelestis colo, purgo, fecundo: in qua tanquam in pulcherrimo horto oriuntur flores virtutum, fructus actuum meritoriorum; gramina coelestium ferculorum, id est gratiae ecclesiasticorum sacramentorum, quibus homines, jumentis assimilati, seu tanquam pium obediensque jumentum effecti, reficiuntur; arbores fructuosae atque frondosae, id est homines virtuosi: in quo horto jugiter perseverat viriditas supernae floritionis, ac fecunditatis internae viror venustus. Hic hortus conclusus est, quia multiplici circumvallatus munimine: quia Salvator ponitur in eo murus et antemurale⁶⁰, et Dominus in circuitu ejus.⁶¹ Angelicae quoque virtutes eum custodiunt, sed et praelati ipsius ac praedicatores, et viri sancti, pro communi bono Ecclesiae semper solliciti ac orantes.⁶² Vallatur etiam et clauditur ac munitur hic hortus vallo caritatis, timore filiali, custodia cordis, circumspectione prudentiae, quotidiano profectu, oratione assidua, documentis Scripturae: ne haeretici, schismatici, infideles, iniqui, aut invisibiles hostes valeant eum ingredi et demoliri. Possunt tamen pulsare, atque forinsecus impugnare, et quasi primam januam introire suggerendo, corporaliterque vexare; sed consensum nequeunt extorquere, aut mentem dejicere, nisi ipsemet hortus iste, seu exsistentes in eo, sponte aperiant ac permittant. Ideo monet Apostolus: Nolite locum dare diabolo.⁶³ Jacobus quoque: Resistite, inquit, diabolo, et fugiet a vobis.⁶⁴

Fons signatus, id est opertus, ne aquae immundae, id est falsae doctrinae, fluant in eum. Dicitur ergo Ecclesia fons, quoniam aqua sapientiae salutaris abundat in ea, fluenta divinorum charismatum, fons gratiae, fons olei, fons luminis: quibus sancta mater Ecclesia potat, refocillat, et reficit filios suos et universos spiritualiter sitientes, ad eam pro salutis poculo accedentes, dicens: Omnes sitientes, venite ad aquas.⁶⁵ Est etiam in Ecclesia fons Baptismi, fons contritionis et lacrimarum, fons evangelicae legis, ex quo rivi sapientiae undique derivantur. Et vocatur, fons signatus, ob causam praetactam, et etiam propter incomprehensibilem altitudinem sensuum ejus, et propter sacramentorum ejus mysteriorumque Christi imperscrutabilem profunditatem. Attamen fidelibus aliqualem patet, imo omnibus exhibetur ac propinatur a praedicatoribus evangelicae legis, qui sapientibus et insipientibus, fidelibus ac infidelibus debitores se esse fatentur.⁶⁶ Unde scriptum est: Erit fons patens domui David, et habitantibus Jerusalem.⁶⁷

Insuper, sicut in horto continentur quaedam manducabilia, ut poma, pira, et uvae; quaedam medicinalia, ut aquae, herbae, et species aromaticae; quaedam etiam ad abluendum, irrigandum ac delectandum, ut fontes et rivi ac flores: sic in Ecclesia sunt plurimi cibi ac potus spirituales, et medicamina contra criminum vulnera, aquae Baptismi, rivuli doctrinarum, et flores virtutum atque sententiarum.

Emissiones tuae paradisus malorum punicorum cum pomorum fructibus. Emissiones horti istius deliciosi seu sanctae Ecclesiae, sunt ea quae emittuntur ex ea, vel ipsi actus emittendi. Emittit itaque hortus iste ex se bonae famae odorem, virtutum fragrantiam, optimos fructus spiritus (de quibus ait Apostolus: Fructus spiritus est caritas, gaudium, pax, etc.), fluenta doctrinae, miracula, signa, prodigia, et homines sanctos, virtuosos ac sapientes, per quos convertit quamplurimos⁶⁸. Istae emissiones sunt paradisus malorum punicorum, id est deliciosa possessio, opulentia, atque suavitas malorum granatorum, id est pretiosa encaenia, et exhibitio hominum caritate ardentium, quorum et multi pro fide amoreque sponsi, sanguinem suum fuderunt: sicque proprio rubricati cruore, recte dicuntur malgranata, quae rubent extrinsecus, et suavi vigent odore, ac reflectiva sunt dulciter; sicut et martyres sancti ac homines fervidi, proximos exemplis suis alliciunt et accendunt, ac corda reficiunt devotorum. Ideo additur, Cum pomorum fructibus, id est cum fructuosa conversatione aedificationeque hominum quos lucrifaciunt Christo: qui sunt quasi cibaria, dum Christo incorporantur poma ejus, qui est lignum vitae, lignum sapientiae, lignum jugiter viride universarum virtutum, in medio paradisi, id est triumphantis ac militantis Ecclesiae, situm.⁶⁹

Cypri cum nardo. Cypri est hic nominativus numeri pluralis, ut sit sensus: Praefata emissiones tuae, o sponsa, sunt cypri cum nardo, id est ita mihi acceptae, ut arbores aromaticae quae cypri dicuntur, et herba quae nardus vocatur, acceptae sunt indigentibus atque utentibus eis. Cyprus quippe est aromatica arbor, in aegypto crescens, cujus semen candidum ac odoriferum in oleo coquitur atque exprimitur, et inde unguentum regale optimumque efficitur. Ideo eos significat, qui de infidelitatis caligine ad fidei lumen conversi, oleo Spiritus Sancti unguntur, et igne tribulationis durius excoquuntur, ut sic unguentum Christo summo regi delectabile efficiantur: ita quod Dominus et Salvator per eos medetur vitiis proximorum. Isti quoque nardo inunguntur. Nardus namque est aromatica herba spicosa, odorifera, calida, et declivis, humilitatem caritate formatam, fructuosam, bonaeque famae diffusivam, significans: quam plane virtutem jugiter amplectuntur, qui oleo Spiritus Sancti fuerint uncti. Cyprus etiam semine suo odorifero et candenti potest continentiam designare, praesertim quoniam Christus in Evangelio de triplici castimonia, scilicet virginali, viduali, et conjugali, sub nomine seminis loquens: Semen, inquit, cecidit in terram, et ortum, fecit fructum, aliud centesimum, aliud sexagesimum, aliud tricesimum.⁷⁰

Insuper emissiones tuae, o Ecclesia, sunt nardus et crocus. Quid per nardum denotetur, jam patuit. Per crocum vero (quae est herba folia coloris aurei habens, ac tanti fervoris est ut febricitantibus refrigerium praestet) designantur personae quae caritatis fervore ac sapientiae calefactivo fulgore ornantur: ita ut in se ipsis ac aliis aestum concupiscentiae et cupiditatis extinguant, desideriumque supernorum accendant bonorum, ac aureum exemplaritatis producant ornatum. Quibus humilitas valde necessaria esse cognoscitur: propter quod hic nardus repetitur. Nam et per nardum potest dominicae memoria passionis intelligi. Quia unguentum nardi, rigorem depellit algentium, et membra ipso inuncta calefacere perhibetur; sic et meditatio passionis Christi intenta, accendit ad imitationem vestigiorum ipsius, torpore acediae ac timoris excluso: quae meditatio tam accommoda est ad spiritualem profectum, sicut humilitas. Fistula et cinnamomum. Fistula seu casia, corticem habet durum, purpureum et amarum, valens ad curandum viscerum afflictionem, estque brevis staturae: idcirco significat eos qui arduam poenitentiae exercitationem incedunt, et sua ac proximorum peccata acerbe deplorant, sicque purpureo caritatis splendore venusti sunt. At vero cinnamomum aromatica arbor est, nigri cinereive coloris, virtute ac odore praecipua, et frutice brevis, ad medicamina praestantior fistula: cujus etiam cinnamomi cortex, est pretiosus, instar cannae rotundus ac gracilis. Idcirco per cinnamomum expressi sunt hi qui ex caritate et humilitate obediunt prompte, propter quod valde virtuosus ac boni odoris censentur, curativi superbiae ac inobedientiae proximorum. Universos hos et sanctas eorum virtutes emittit, gignit, diffundit Ecclesia, cum universis lignis Libani, id est sicut et ceteros fideles, virtute sublimes, ac gratiae candidatos. Libanus enim mons est in quo pulchrae et altae arbores crescunt, et candidatio interpretatur.

Insuper, o Ecclesia, emissiones tuae sunt myrrha et aloe cum omnibus primis unguentis. Myrrha, est arbor Arabiae, habens in altitudine cubitos quinque, similis spinae, guttaque ejus viridis et amara; sponte emanans, est pretiosior ea quae cortice laeso elicitur: ideo mortificationem carnis designat, quae in principio sentitur amara, sed spe fructus aeterni florescit; et pungit, ut spina, sed a vitiorum praeservat putredine; et tunc maxime complacet Deo, dum tempore sanitatis ac juventutis sponte assumitur. Porro aloe est arbor pretiosa, praeclari suavissimique odoris: propter quod antiqui lignum ejus, loco thymiamatis olim circa altaria adolebant seu incendebant. Cujus succus est amarissimus, tamen unguentis plurimis congruus: unde et corpora mortua a putrefactione praeservat, sicut et myrrha. Hinc in Evangelio legitur Nicodemus mixturam myrrhae et aloes quasi libras centum attulisse ad ungendum corpus dominicum, de cujus resurrectione fidem non habebat explicitam.⁷¹ Interdum itaque myrrha et aloe pro arboribus, interdum pro earum fructibus seu effectibus accipiuntur: et nunc personae exprimuntur contemplativae dignissimae, quae vitae hujus deplangunt vitia et aerumnas, et optimus Christi odor sunt undique, atque se ipsos ac alios ab interiori praeservant corruptione, sua conversatione orationeque sancta. Per omnia vero prima (id est nobiliora) unguenta, intelliguntur contemperationes actuum altissimarum virtutum, ut fidei, spei, caritatis, atque donorum.

Fons hortorum, puteus aquarum viventium, quae fluunt impetu de Libano. Quidam exponunt haec tanquam sint verba sponsae sponsum laudantis, eo quod omnia bona praefata ex ipso sponso tanquam ex splendidissimo, opulentissimo ac munificentissimo fonte principaliter oriantur; qui etiam est puteus, id est, imperscrutabilis quaedam abyssus aquarum viventium, id est supernorum charismatum, vitam gratiae conferentium ac vitam gloriae promerentium. Gregorius vero, Anselmus, Beda, ac alii exponunt ita, ut sint adhuc verba Christi, sponsam, id est Ecclesiam, commendantis: quae est fons hortorum, quoniam universalis Ecclesia particulares Ecclesias instruit, irrigat, perfundit, fecundat, sicut fons hortos. Est quoque puteus aquarum viventium, id est profunda origo Baptismi ac sacramenti Confessionis, in quibus cuncta abluuntur peccata, sapientia quoque, gratia ac virtutes infunduntur et reparantur: quae aquae dicuntur vivae, quoniam jugiter fluunt a sacramentis suas virtutes indeficienter habentibus: quemadmodum aquae vivae vocantur, quae profluunt ex vena fontana incessante, fecunda, et erumpente, diffundenteque rivos; ad distinctionem aquarum quae ex pluviis, nivibus, stagnisve manant ad tempus, non jugiter.

Denique aquae istae fluunt impetu de Libano, id est cito et copiose de puritate interna et candidatione mentali, vel ex Scriptura divina mundissima, vel ex gratia gratificante habituali, quae dicitur essentiam creaturae intellectualis perficere, et in habitus virtutum ac donorum ramificare. Fluunt quoque de Libano, id est a capite Christo, monte altissimo, in quo est gratia capitis, se derivans ac diffundens in membra: de cujus plenitudine accepimus omnes.⁷² Postremo, impetu fluunt de Libano, id est a superpulcherrimo Spiritu Sancto, cujus impetus laetificat civitatem Dei.⁷³

Surge, Aquilo; et veni, Auster. Ista sunt verba sponsi. Solet autem per Aquilonem, qui est ventus durissimus ac constringens, diabolus designari; item adversitas, seu gravis tentatio, torpor quoque pigritiae, et frigus invidiae, igni caritatis contrarium. Per Austrum vero, qui est dulcis et calidus ventus, accipitur Spiritus Sanctus, seu gratia et caritas; item prosperitas ac consolatio spiritualis. Potest Itaque locus iste dupliciter explanari. Christus etenim interdum permittit Ecclesiam suam per adversa ac prospera impugnari: quatenus nec adversis frangatur, nec prosperis extollatur; sed in utrisque constans ac superans, diffundat virtutum suarum fragrantiam, et supernorum suavitatem donorum quae habet, exemplariter manifestet. Itaque, Surge, id est, exsurge et vade, o Aquilo; et veni, Auster, id est, prosperitas mundi, perfla hortum meum, id est, super Ecclesiam te effunde; et fluent aromata illius, id est, virtutes ejus innotescant, fragrabunt, ac praevalebunt. Porro interdum Salvator ad tempus eripit et praeservat Ecclesiam suam a daemonum tentamentis, adversitatibus, et malignis spiritibus; sicque sensus est: Surge, id est, recede, o Aquilo, id est, daemon cum machinationibus tuis; et veni, Auster, id est, tu, Spiritus Sancte, cum donis tuis visita hortum meum, id est Ecclesiam; et fluent aromata illius, id est, virtutes ejus ac merita abundabunt, seque diffundent: quoniam sine ope et affluentia actualique motione tua nihil valet Ecclesia, nec fluere seu meritorie agere queunt ejus aromata.