Enarratio in Canticum Canticorum Salomonis

DILECTUS meus descendit in hortum suum. Hoc sacratissima Domina, Mater Deifera, intemeratissima atque purissima Virgo, singulariter dicere potuit, quando Unigenitus Patris in uterum ejus a summo coelo descendit per Incarnationis mysterium, et habitavit in medio ejus.¹ Cur autem uterus gloriosissimae Virginis, hortus dicatur, imo hortus mundissimus, fecundissimus, speciosissimus, redolentissimus, dictum est saepe. Denique invariabilis, illocalis, intemporalis, et incircumscriptibilis Deus in summo coelo specialiter esse et habitare asseritur, quoniam illic magnificentius operatur, evidentiusque videtur. Dicitur quoque inde descendere, non locum mutando, sed in creatura aliquid operando. Et quamvis ad universos justos dicatur descendere, gratiam infundendo seu perficiendo: tamen ad unicam ac praeclarissimam Virginem descendit, humanae carnis substantiam ex ea hypostatice assumendo; atque ad ipsam, quam assumpsit, humanitatem descendit per personalem seu hypostaticam unionem. Porro uterus praestantissimae Virginis, fuit hortus Verbi aeterni, tanquam creatoris, electoris, et inhabitatoris. Ad areolam aromatum, id est ad ipsam praeelectissimae Virginis mentem, omnium divinorum fructuum fertilitate plenissimam, a Spiritu Sancto diligentissime cultam, seminatam, et fecundatam, suavissimis virtutum germinibus decoratam. Imo prius venit in mentem Virginis, quam in ventrem ipsius; sed veniendo in ventrem, venit quoque in mentem, augendo in ea inaestimabiliter gratiam et virtutes, sapientiam, dona et fructus. Ut pascatur in hortis et lilia colligat. Lilia Virginis incomparandae, erant spiritualissimae ac purissimae ejus affectiones, altissimae contemplationes, ac ceteri actus ejus interni: quibus sponsus delectabatur potissime; et tanto plus, quo haec Virgo sibi carior et complacentior fuit, et quo omnes actus praefatos ex caritate principiavit eminentiori.

Hinc sponsus ad ejus laudes convertitur. Pulchra es, amica mea²: sicut hoc saepe expositum est. Nempe, ut ait Anselmus, tanta puritate nitebat, quod sub Deo major intelligi nequit. Quid candidius ea, quam candor lucis aeternae elegit in matrem, quae fontem universi concepit peperitque decoris, quae roseo pudore purpureoque candore decentissime fuit perfusa, cujus apparatus ac vultus omni morali venustate resplenduerunt, quae impuritate culpae nunquam tacta, in omni splendore sapientiae ac virtutum incessanter incomparabiliterque profecit? Suavis, imo prorsus dulcissima. Pulchrum enim dicitur per respectum ad visum; et ipsa pulchritudo, est suavitas ac quaedam refectio oculorum exteriorum ac interiorum. Ideo, sicut in regno coelorum Virgo dignissima post Filium suum ineffabili speciositate praefulget; sic intuitio pulchritudinis ejus universos cives coelestes ineffabiliter singulariterque post Christum delectat. Suavis, inquam, et decora, sicut Jerusalem illa coelestis: quia in terris conversans, angelica puritate pollebat. Imo tantae sanctitatis meritis fuit splendiflua, quod super universos angelicorum choros spirituum digna fuit sublimari. Ideo pulchritudo ejus quam habuit in hoc mundo, aptius comparatur decori triumphantis quam militantis Jerusalem: quoniam pulchritudo ejus radiosissima fuit, sine totius admixtione culpae quantumlibet parvae.

Terribilis ut castrorum acies ordinata: id est, instar acierum ac exercituum angelicorum spirituum (qui castra Dei vocantur) metuenda es, o potentissima universitatis Regina, angelis tenebrarum et omni altitudini contra Deum se extollenti.³ Tu enim multo sublimius, imperialius, gloriosius reprimis et coerges aeras potestates ab impugnatione et infestatione militantis Ecclesiae. Et sicut fluit cera a facie ignis, sicut fugit cervulus ab insecutione leonis;⁴ sic deficiunt ac fugiunt a tua potentia atque praesentia invisibiles hostes. Tu caput contrivisti serpentis, et omnem perimis haereticam pravitatem.⁵ O quantum formidant superbissimi illi tuam profundissimam humilitatem! qualiter ardentissima caritas tua ipsos incendit! qualiter affligit crudelissimos et invidiosissimos illos viscerosissima pietas ac redundantissima misericordia tua! Sic et mansuetissima tua dulcedo, ac dulcissima mansuetudo, amarissimos spiritus illos, in quibus praedominatur amens furor, irrationabilis concupiscentia, et phantasia proterva, vehementer excruciat et contorquet.

Averte oculos tuos a me, quia ipsi me avolare fecerunt. Hoc juxta praeinducta, propriissime potest accipi dictum a Christo ad suam dilectissimam Matrem, ad insinuandum praecordialissimum valdeque singularem suum amorem ad ipsam: quasi si amplius inspiciatur ab ea, ferre non queat prae vulneratione amoris: ut intelligatur per modum hyperbolicae locutionis amatoriique sermonis. Nam et superius dixit ad eam: Vulnerasti cor meum, soror mea, sponsa, in uno oculorum tuorum: quanto magis in ambobus?⁶ et in uno crine colli tui: quanto amplius in multis omnibusque crinibus tui colli? Vel sic: Averte oculos tuos a me, id est, quamvis, o unica mea, tota tua delectatio sit, me jugiter intueri, verumtamen non solum me intuearis, sed et commissam quoque tibi Ecclesiam et miseros ad te clamantes. Sic ergo, Averte oculos tuos a me, id est, ad alios quoque eos converte, non tamen intueri me cesses. Attamen oculos illos maternae compassionis ac piae sollicitudinis, quos in terris habuisti ad me, adhuc passibilem et mortalem, praesertim tempore passionis, averte omnino a me plenarie glorificato, et converte illos ad miseros exsulantes, ad te lamentabiliter ac devotissime conclamantes: Eia ergo, Advocata nostra, illos tuos misericordes oculos ad nos converte. Ipsi me avolare fecerunt, id est, piissimi tui respectus et columbini intuitus, contemplativique oculi tui attraxerunt me de sinu Patris in gremium ventris tui ac mentis.

Capilli tui sicut grex caprarum, etc. Istud supra in elucidatione capituli quarti expositum est.⁷

Sexaginta sunt reginae, etc. Una est columba mea, perfecta mea: id est, quantumlibet aliae animae virtuosae, contemplativae, pudicae, dicuntur spiritualiter esse regiae conjuges meae, aut adspirantes ad perfectum amplexum; tanta tamen, o benedictissima Parens mea, est eminentia tua in omni virtute, salute, perfectione et proprietate laudanda, quod tu sola inter particulares personas es columba mea pudicissima, fecundissima, gemitu pio summe repleta in saeculo isto, ab omni felle alienissima. Et sicut comparatione mei nullus est bonus;⁸ sic comparatione tui, nulla perfecta, quantumcumque praeclara et magna. Imo ceterae cunctae reginae, sunt tuae ancillae. Una est matri suae. Tu enim, o sponsa, secundum carnem es filia Synagogae, et ad ejus honorem et gloriam cedit, imo et ad illius profectum et opem, quod tu talis ac tanta es, et quod ipsa talem ac tantam filiam habet. Nam et meritis tuis ac precibus multi ex populo Judaeorum conversionis sunt gratiam assecuti. Verumtamen infelix illa Synagoga, pro maxima sui parte, ingrata indurataque permanet; et quum in honore esset, non intellexit.⁹ Electa genitrici suae. Quamvis praeclarissima Virgo sit mater, advocata, ac regina totius militantis Ecclesiae; tamen quamdiu erat in saeculo isto, erat membrum ac filia spiritualis ipsius Ecclesiae: sed huic matri suae, id est ad patrocinium, defensionem, consolationem, profectum et salutem hujus matris suae, electa est desuper esse mater Christi, advocata generis humani, refugium miserorum, mediatrix Dei ac hominum.

Viderunt eam filae, et beatissimam praedicaverunt reginae, et concubinae laudaverunt eam. Omnes enim rationales et intellectuales creaturae, Deo per caritatem conjunctae, tam in militanti quam in triumphanti Ecclesia, sacratissimam istam aut frequenter aut indesinenter adspiciunt, magnificant, laudant, tam inferiores quam superiores ac mediae. Et quanto sunt eminentiores ac magis illuminatae, tanto profundius atque limpidius intuentur et contemplantur omnem dignitatem, excellentiam et gloriam gloriosissimae Virginis. Hinc reginae dicuntur eam non solum videre ut filae, aut laudare ut concubinae, sed beatissimam praedicare. Et merito: quoniam ipsa praestantissima ac virtuosissima Virgo concepit ac genuit omnium Salvatorem, totius beatitudinis fontem. Sicque ex limpida ejus contemplatione maxime admirantur omnem perfectionem et felicitatem ipsius, dicentes:

Quae est ista, quae progreditur quasi aurora consurgens, id est, ab infantia, qua uti ratione incepit, celerrime incomparabiliterque proficiens, et Christum (qui est verus dies animarum sanctarum) praecedens, atque ad ipsum perducens? Pulchra ut luna: quoniam sicut post solem luna clarius splendet in coelo et praeest nocti, sic illustratissima Domina post Christum solem justitiae, in tota clarius micat Ecclesia militanti ac triumphanti, et militanti Ecclesiae (quae respectu triumphantis sedet in tenebris) specialiter praesidet. Verumtamen incomparabiliter formosior est quam luna; imo luna sub pedibus ejus¹⁰: sed pulchra est ut luna, id est sicut Ecclesia, quia diversae virtutes et gratiae, quae hinc inde in variis membris Ecclesiae fuerunt et sunt dispersae et imperfectae, fuerunt et sunt in ea collectae ac valde perfectae. Electa ut sol: quia post Christum hominem elegantissima et electissima esse cognoscitur. Et sicut sol ceteris planetis ac stellis est major, luminosior, atque causalior; sic felicissima Mater virginea, post Christum est ceteris cunctis major perfectione, luminosior sapientia, et virtute causalior, utpote Genitrix veri Dei, Salvatoris¹¹ mundi, et innumerabilium peccatorum reductrix ad gratiam ac salutem. Terribilis ut castrorum acies ordinata: quia in ea fuit ordinatissima virtutum connexio, praeclarissima perfectionis constantia, et auctoritate maternitatis Dei constituta est imperatrix universorum, ac plena dominatrix adversantium potestatum.

Descendi in hortum nucum, ut viderem poma convallium. Juxta expositiones praehabitas, sanctissima Virgo tanquam vigilantissima ac fidelissima advocata et protectrix Ecclesiae militantis, in eandem descendit quotidie, omnem statum ac dispositionem Ecclesiae considerando, preces pro ea fundendo, dona gratiae impetrando. Similiter Virgo Deifera, quamvis peccare non poterat, tamen interiorum suorum diligentissima custos consideratrixque fuit, ad vehementius proficiendum: sicque per considerationem, custodiam et profectum, intravit assidue hortum animae suae, et virtutes ac opera sua pensavit. Nescivi: quia beatissima Domina profecit in multis notitiis, nec a principio per experientiam scivit fructum passionis Filii sui, ut postea. Ideo subdit: Anima mea conturbavit me propter quadrigas Aminadab: id est, affectio cordis mei me vehementer afflixit, eo quod Evangelium Filii mei viderem non recipi a Judaeis, quibus quadrigae, id est Apostoli, Christum praedicando vehentes ad audientium corda, diu praedicaverunt. Si enim apostolus Paulus de Judaeorum excaecatione doluit tam vehementer, ut diceret, Tristitia mihi magna est, et dolor continuus cordi meo pro fratribus meis Judaeis¹²: quanto magis optima Virgo, quae in caritate Dei et proximorum ineffabiliter fuit perfectior Paulo? Oravit igitur piissima Mater pro illis assidue.

Sed animae credentium, videntes Judaeorum obstinationem extremam, clamant ad suam piissimam Advocatam: Revertere, revertere, Sunamitis; revertere, revertere: id est, ad Ecclesiam ex gentilitate conversam, tuae pietatis converte respectum; redi ad praelatos, redi ad subditos, redi ad peccatores; redi indulgentiam impetrando, gratiam obtinendo, conservationem impendendo, ad gloriam perducendo. Ut intueamur te, id est, ut experiamur te nobis clementer adsistere, et tuam beatitudinem sinceriter contemplemur, ac deum in patria te aeternaliter videamus.

Hanc petitionem approbat sponsus, dicendo: Quid videbis in Sunamite, nisi choros castrorum? id est, tu, congregatio fidelium animarum, merito invocatis sponsam hanc singularem, quoniam potens est vos adjuvare, tueri, perducere: quia non potestis considerare in ea nisi aciem virtutum firmissimam, et omnium spiritualium insuperabilem vim armorum: quae etiam habet ad manum coelestium spirituum victoriosam militiam suo imperio obedire promptissimam, per quos potest juvare, victoriamque conferre.