Enarratio in Canticum Canticorum Salomonis

IN lectulo meo per noctes quaesivi quem diligit anima mea. Sponsus coelestis non solum quaeritur ab eis, qui caritatem et gratiam ejus nondum habent, sed ab his quoque, qui ipsum jam habent per caritatem et gratiam. Ideo scriptum est: Quaerite faciem ejus semper.¹ Imo ab habentibus eum quaeritur multo perfectius, affectuosius et fructuosius, quam a non habentibus. Itaque habitus quaeritur, ut plenius habeatur, et gratiosius adsit, ac per gratiae incrementa assidue quasi de novo adveniat, sicque tandem gloriosius possideatur in patria. Quum igitur sacratissima ac suavissima Virgo, quamvis maxime confirmata in gratia, tamen viatrix fuit et incomparabili ardens dilectione, excellentissime quoque fuit proficiens omni die in universis charismatibus Spiritus Sancti (nec enim unigenitus et liberalissimus atque piissimus Filius ejus, tot guttas virginei lactis ex deificatis suae dilectissimae Matris uberibus suxit, quot illustrationibus et sacris ardoribus, recentissimis quoque visitationibus et praeclaris profectibus electissimam ejus animam adimplevit): certum est, quod ipsa divinissima et spiritualissima Virgo, in lectulo suo non solum spirituali, videlicet tranquillissima sui pectoris pace, sed etiam corporali, dilectum suum prae ceteris cunctis ineffabiliter ardentius, frequentius, stabilius, fructuosiusque quaesierit, intentissime deprecando, praecordialius desiderando, sublimius contemplando, copiosius obtinendo.

Ad litteram demum, tempus nocturnum specialiter aptum est ad exercitia talia. Conformiter debemus et nos juxta nostrae modulum parvitatis quaerere dilectum etiam in lectulo corporali: ita, ut cum praeexaminatione et purgatione conscientiae, pergamus ad lectum, et in meditatione devota seu orando obdormiamus; atque quam cito evigilaverimus, levemus cor nostrum ad Dominum, orando, meditando, laudando eumdem, sicque implendo quod admonet Jeremias: Consurge, lauda in nocte in principio vigiliarum, et effunde sicut aquam cor tuum ante conspectum Domini Dei tui.²

Quaesivi illum, et non inveni. Hoc superficialiter potest exponi de triduo, in quo sanctissima Domina quaesivit dilectum, quum ille duodecim existens annorum, mansisset ea ignorante in urbe Jerusalem et in templo: in quo post triduum reperit eum.³ Quumque primo percepisset absentiam tam dilectissimi Filii, moestissima facta, dicere potuit: Surgam mane de lecto, et circuibo civitatem Jerusalem; per vicos et plateas ejus quaeram dilectum, praesertim inter cognatos et notos. Invenierunt me vigiles: quod ad litteram accidere potuit. Paululum quum pertransissem eos, inveni dilectum in templo in medio doctorum, interrogantem illos et audientem. Tenui eum, dicens: Fili, quid fecisti nobis sic? Ecce ego et pater tuus dolentes quaerebamus te.⁴ Nec dimittam. Tunc quippe ardentissima mente amplexata fuit, et pectori suo purissimo adstrinxit amantissimum Puerum, plorans prae gaudio. Tamen, ut super Lucam loquitur Origenes, non ideo solum Filium suum tam dolorose quaesivit, quod putaverit eum errasse aut perditum esse, quum sciret eum esse verum Deum et hominem, cui nihil fortuitum aut improvisum posset accidere; sed potius verebatur, ne forsan demigrasset ad alia aut ad coelos redisset, iterum, quum sibi placuisset, descensurus. Sicut et aliquis studiosus quaerit in Scripturis sanctis in difficilibus locis sensum earum cum quodam tormento, non quod putet errare Scripturas; sed quia quod continent nescit, nec invenire faciliter potest: propter quod dolens et anxius investigat, quod invenire non valet. Donec introducam illum in domum matris meae (fortassis beatae Annae) in qua habito; vel in templum aut synagogam, hoc est, quousque alia vice personaliter secum intrem materiale templum aut synagogam manufactam, et exeam, ne sic manum meam elapsus, remaneat me non sciente.

Potest quoque inquisitio ista dilecti, referri ad tempus dominicae passionis: in quo quum venerandissima Mater novisset Filium suum esse jam captum, cum fidelissima Maria Magdalene currebat per urbem Jerusalem, quousque percepit quod esset in domo pontificis; et quum mane educeretur ad praesidem, occurrit Filio suo: quem tenere, nec dimittere concupivit, imo et mori cum ipso, quousque anima sua, simul cum anima Filii pergeret ad sanctos in limbo.

Praeterea spiritualius loquendo, Deifera sponsa haec Filium suum quaesivit in lectulo suo corporali ac spirituali, non sibi ipsi dumtaxat, sed et populo Judaeorum, ac omnibus, pro quorum salute fuit sollicita et assidue preces fudit, ut eis gratiam conversionis, reformationis, ac consolationis internae acquireret; nec tamen pro omnibus illis exaudiebatur ad votum, propter illorum nimiam perversitatem. Quumque esset humillima, non tamen de meritis suis praesumpsit. Imo sanctorum Patriarcharum ac Prophetarum virtutes ac merita animo perlustravit, et per ea petiit aliquando exaudiri: sicque per vicos et plateas quaesivit dilectum: quem illis transmigratis invenit, quoniam meritis suis potius quam illorum, exaudiebatur pro plurimis. Ideo ait: Paululum quum pertransissem illos, inveni quem diligit anima mea. Tenui eum, nec dimittam, id est, non cessabo ab invocatione ipsius, donec introducam illum in domum matris meae, et in cubiculum genitricis meae, id est in animas congregationum, pro quibus oro, quatenus ipse eas inhabitare et reformare dignetur: quae congregationes, sunt quaedam particulares domus ac filiae totius Synagogae, cujus et ego filia sum.

Quae est ista, quae ascendit per desertum, sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhae et thuris et universi pulveris pigmentarii? De ascensu quotidiani profectus in omni virtute, sanctitate ac deiformi perfectione honorabilissimae Virginis, omnes cives triumphantis ac militantis Ecclesiae rite eundem profectum pensantes, non immerito mirabantur vehementissime. Inaestimabiliter enim profecit singulis horis, quum haberet purissimum corpus animae suae omnino promptissime subditum atque obtemperans, fomitemque prorsus extinctum, ac diligentiam animi summam ac indefessam, caritatem quoque aestuantissimam, stans indesinenter sub contactu Solis justitiae, qui radios sapientiae, flumina gratiae, caritatis ardores assidue ac abundantissime influxit in eam. Sed et superdulcissimus Spiritus Sanctus Matrem ejus a quo ipse vere aeternaliterque procedit, continuo incitavit, movit, accendit ad incrementa profectuum. Quid vero Pater aeternus comparentali suae non largiretur? Non dubium quin secretissime, frequentissime, exuberantissime inundavit eam. Ipsa quoque optime fertur ascendisse ut virgula fumi, quoniam ejus profectui non fuit admixta aliqua curvitas culpae, nec negligentia ulla; sed linealiter prorsus rectissime progrediebatur in omni bono, similis vapore resoluta ex incensatione thymiamatis optimi, ex omni aromatica specie confecti: quia in profundo praetacto Virginis excellentissimae, concurrebant plurimarum actus et ordinatissimae contemperationes virtutum, suavissime redolentes apud Altissimum. Ascendit autem per desertum, per vallem hanc calamitatum ac fletuum, per terram peregrinationis praesentis, per Synagogam a Deo relictam.

Insuper, ascensum ejus in sublimitate et profectu contemplationis nullus valet satis mirari: quam profundissime contemplabatur altitudinem imperscrutabilis consilii superbeatissimae Trinitatis, super modo salvationis generis humani per incarnationem ac cetera mysteria Verbi aeterni ex ea veraciter humanati. Quemadmodum enim amabilissimae Virgini singulariter datum est, ut humanae salutis mysteria ex ea et per eam efficerentur; sic eminenter datum est ei, ut ab ea profundius contemplarentur. Postremo, quantum quotidie creverit in dilectione sincerissima Filii sui, imo totius superessentialis incircumscriptibilis Trinitatis, quis posset concipere? quia quum fuerit ab omni sensuali affectione et inordinato amore mundissime aliena, atque in habitu caritatis perfectissima, maxime fuit disposita ad eminentissima caritatis augmenta: quia ex habitu caritatis processit in ferventissimos actus divini amoris; et quo actus illi erant ferventiores, eo majus sortiebantur sanctae caritatis augmentum.

Specialiter etiam possunt ista exponi de ascensu Virginis illustrissimae ac regalis in sua assumptione in coelos, quando velocissime ac splendidissime ascendit super universos angelicorum spirituum choros usque ad dexteram sponsi, et positus vel potius exhibitus est thronus Matri Regis universorum.

En lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel. Nulli purae creaturae tam eminenter ac vere competit esse lectulum, id est humilem lectum Salomonis seu Christi, ut glorificandissimae Virgini: in qua summus ille Pacificus elegit concipi, incarnari, ac habitare in medio uteri ejus; spiritualiter quoque gratiosissime in mente ipsius. Hanc igitur electissimam omnium creaturarum, statim ut in utero matris suae concepta est, Deus Trinitas angelis sanctis custodiendam commisit, eamque frequenter vallavit et honoravit multitudo coelestis militiae, non tam ob indigentiam quam ob reverentiam ejus. Sed et gloriosi Apostoli ac ceteri utriusque sexus sancti primitivae Ecclesiae, ad eam multoties cum ingenti reverentia confluxerunt.

Ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libani. Praeclarissima Virgo aptissime dicitur ferculum, id est thronus aut solium Salomonis, id est Salvatoris, in quo fuit Deus mundum reconcilians sibi: quoniam ipsa non solum portavit Unigenitum Dei in sua mente per fidem⁵, caritatem, ac jugem memoriam, venerationemque praecipuam, juxta illud Apostoli, Habitare Christum per fidem in cordibus vestris⁶; sed etiam in suo inviolatissimo utero tulit eum, ex se hominem factum. Hoc ferculum ipsemet Christus, secundum quod Deus, fecit, corpus benignissimae Virginis per causas secundas formando, cujus et materiam in exordio produxit ex nihilo, animam quoque felicissimam ejus per se immediate creando. Spiritualiter etiam fecit hoc ferculum, sanctificando ac decorando illud per gratiam copiosam, juxta quod scriptum est: Sanctificavit tabernaculum suum Altissimus.⁷ Fecit autem illud ex lignis Libani: quia corpus immaculatissimae Virginis constat ex membris sanctis et incorruptis, quibus Christus communicavit quod de ipso fuit praedictum: Nec dabis Sanctum tuum videre corruptionem.⁸ Porro animam Virginis benedictae sanctificavit ex perfectis, invictis, excelsis, dulcissimisque virtutibus.

Columnas fecit argenteas. Unde in Proverbiis scribitur: Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas septem. Per quas septem dona Spiritus Sancti accipiuntur, quae fulciunt et sustentant animam eis ornatam.⁹ Dona namque in adjutorium dantur virtutum, et eas expedire dicuntur, id est promptas facere ad agendum: in adjutorium, inquam, theologicarum virtutum, prout primo Moralium docet Gregorius; et ex respectu illarum virtutum dicuntur argentea, quia inferiora ac nitida. Reclinatorium aureum, id est ardentissimam caritatem, per quam pudicissima Virgo proxime disponebatur ad conceptionem Verbi aeterni. Per fidem tamen fundamentaliter disponebatur ad hoc. Propter quod dixit Elisabeth: Beata quae credidisti, etc.¹⁰ Per humilitatem quoque de propinquo et per modum congruitatis: quia non decuit summum nisi ab humillima concipi, quatenus pietas ac gratia Dei recognoscerentur in omnibus. Ideo ipsa dixit: Quia respexit humilitatem ancillae suae.¹¹ Caritas vero praefervida, qua Dei honorem et proximorum aestuantissime concupivit salvationem, maxime Deo eam univit, dignificavit, ac placentissimam fecit. In caritate igitur beatissimae Dominae Deus quievit, resedit, ac ferebatur. Qui enim manet in caritate, in Deo manet, et Deus in eo;¹² et qui diligit Deum, unus spiritus est cum eo.¹³ Caritas quoque adstringit, amplexatur, et alligat sibi dilectum.

Ascensum purpureum. Posuit enim ascensiones in corde suo in valle hac lacrimarum¹⁴, hoc est ordinatum ac successivum profectum ab imo humilitatis usque ad apicem caritatis. Denique ascensus purpureus fuit dolorosa compassio, qua affectuosissima ac benignissima Mater Filio suo paulatim tanto intentius condolebat, quanto passio ejus magis appropinquavit: ita quod ipso die Parasceves propter vehementissimum suae compassionis dolorem, plus quam martyr effecta est. Fuitque dolor talis, consolationibus ejus frequenter admixtus. Quemadmodum enim dulcissime mirabiliterque gaudebat, infantem puerum Jesum vultu placido conspectando, virgineis brachiis deferendo, amplectendo, rosea facie osculando, sacris uberibus nutriendo: sic plane recolendo quod a Simeone audierat, Tuam ipsius animam pertransibit gladius¹⁵; imo quod a Gabriele sancto perceperat dictum esse ad Joseph de puero, Ipse salvum faciet populum suum a peccatis eorum¹⁶; quod item ex Prophetis et Psalmis noverat prophetatum de amantissimo Filio suo, Foderunt manus meas et pedes meos¹⁷, ac multa similia: vehementissime condolebat, et concutiebantur omnia viscera ejus materna super innocentissimo Filio suo, ita ut cum David dicere videretur: O Jesu fili mi, fili mi Jesu! quis mihi det, ut ego moriar pro te?¹⁸

Media caritate constravit: id est, quidquid sacratissima Virgo in se habuit, gessit aut pertulit, sponsus ac Filius ejus plenissimo amore Dei et proximorum ornavit: ita quod praefatus piissimae Matris dolor, sicut ex naturali amore ac materno affectu, quo afficiebatur ad Filium suum, praecipue profluxisse videtur; sic ex infusa caritate, qua divinae majestatis honorationem ac mundi redemptionem praecordialissime affectavit, dolor ille mitigabatur, et de fructu passionis Filii sui ingessit ei consolationem non parvam.

Consequenter sapientissima Virgo fructum incarnationis, passionisque Filii sui ardentissime cupiens fructificare in omnibus, adhortatur: Egredimini et videte, o filiae Sion, regem Salomonem in diademate, quo coronavit eum mater sua, id est in assumpta humanitate praeclarissime decorata, regia, sacerdotali, et judiciaria potestate magnifice sublimata, quam assumpsit ex me; atque in glorificatione humanitatis ejusdem: quam glorificationem a me matre sua accepit, in quantum fui occasio, medium ac subjectum ex quo suae incarnationis, et ministratrix substantiae suae humanationis, per quam, exaltationem et glorificationem corporis sui accidentaleque praemium meruit et accepit. Exinanivit enim se, formam servi accipiens¹⁹; et humiliavit semetipsum, factus obediens Patri usque ad mortem crucis: propter quod Deus exaltavit illum, et dedit illi nomen quod est super omne nomen. Haec ergo, o filiae Sion, id est, devotae animae, considerate, ut gratae sitis Salvatori, ejusque humilitatem sectando, mereamini glorificationis ipsius participes fieri. Cetera ex praeinductis expositionibus patent.