Enarratio in Canticum Canticorum Salomonis

QUI a coelesti appetit sponso laudari, laudibus ejus devote insistat. Nam sponsa particularis, anima amorosa, quae praecedenti capitulo sponsum coelestem sincera laudavit intentione, nunc commendatur ab ipso. Etenim ipse in Evangelio contestatur: Qui me confessus fuerit coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo.¹ Itaque ait: Quam pulchra es, amica mea! quam pulchra es! Quasi dicat: Pulchritudinem meam admirata es ac laudasti, et ejus comparatione te foedam et contemptibilem reputasti, ac mihi displicere vereris; sed noli metuere, quoniam qui se parvi pendit ac despicit, a me magni penditur et laudatur, sicut in Evangelio sum locutus: Quod hominibus altum est, abominatio est ante Deum.² Nec dubium quin econtra. Considerata ergo tua naturali imbecillitate ac fragilitate, mira et magna est pulchritudo, fortitudo, stabilitas tua, quas per dona gratiae, et laborem tuum, diligentiamque sortita es; et tanto commendabilior est pulchritudo, perfectio, virtuositas, sapientia tua, per gratiam et conatum tuum adepta, quanto major est naturalis defectuositas tua: et tamen naturalis pulchritudo tua, o anima rationalis, qua superbenedictae Trinitatis imago vocaris, utpote splendore intellectus ornata, libertate voluntatis fulcita, tenacitate memoriae decorata, omnem sensibilem pulchritudinem, etiam solis et lunae ac siderum, vincit. Vere sublimiter pulchra es, quae a tantae pulchritudinis pro sponso digna es tam reverenter laudari. Denique, taliter pulchra est anima, quae passionum foeditate non inquinatur, quae carnalitati fortiter dominatur; cujus ratio per sapientiam, prudentiam, scientiam splendet, cujus voluntas caritate Dei et proximi ardet, cujus cor circa Deum omnino afficitur, atque in divinis totaliter occupatur; quae Deo exhibet conscientiae puritatem, et proximis aedificationis fulgorem, quae in verbis ac sensibus, in vultu, in progressu servat moralitatem.

Oculi tui columbarum: quoniam nosti quantum detester omnem calliditatem, duplicitatem, impudentiam, obliquitatem, hypocrisim. Nam sicut similitudo parit concordiam, complacentiam, et amorem; sic dissimilitudo origo est discordiae, displicentiae, atque aversionis. Hinc ego in natura deitatis, infinitae simplicitatis existens, et essentialiter sanctus ac virtuosus, simplicitatem diligo columbinam, ac puram mentis intentionem; duplicitatem vero, simulationem, fraudem, versutiam toto corde abhorreo. Absque eo quod intrinsecus latet, id est praeter tuam secretissimam exercitationem internam, qua supergloriosissimae Trinitatis gloriam contemplaris, et emanationem ac communicationem ejus ad intra, naturalem, superliberalissimam, ac superplenissimam, mutuam quoque intuitionem, dilectionem, complacentiam et fruitionem trium supervenerabilium Personarum: qualiter unaquaeque aeterna, increata, incircumscripta, et penitus infinite perfecta Persona, aliam cum infinita jucunditate ac claritate invariabiliter intuetur, cum infinito ardore diligit atque amplectitur, et sibi invicem superdulcissime complacent, ac se mutuo superdeliciosissime perfruuntur, tamque superbeatissimam et supervoluptuosissimam ducunt ac possident vitam.

Capilli tui sicut greges caprarum. Capilli animae virtuosae, sunt contemplationes, meditationes, et cogitationes ex intellectu immediate nascentes, affectiones quoque et dilectiones ex voluntate progredientes: quae dum circa Deum et creaturas ordinate versantur, ita quod ex consideratione et affectione creaturarum, ad Creatoris notitiam, admirationem, dilectionem consurgunt, atque ex Creatoris contemplatione et amore intenso, creata haec sensibilia et terrena parvi pendunt ac aspernantur, et deserunt, celeriterque ad Deum resiliunt et conscendunt; tunc ordinatae, et pulchrae, copiosaeque sunt, et veloces sicut greges caprarum. Ideo quidquid eminentiae aut decoris in rebus creatis conspicimus, mox ad Creatoris notitiam referamus: quoniam quidquid bonitatis, pulchritudinis, perfectionis in entibus est creatis, in Deo infinite perfectius gloriosiusque consistit. Similiter quidquid amabilitatis aut delectabilitatis in creaturis se nobis obtulerit, ad summi infinitique boni ordinemus amorem, tamque incomparabiliter et ardente afficiamur ad illud superpulcherrimum, ac superdulcissimum, infinitumque bonum, ut nil aliud nisi in ipso et secundum ipsius voluntatem amemus, ne impleatur in nobis illud Sapientae: Creaturae Dei factae sunt in odium, et in tentationem animae hominum, et in muscipulam pedibus insipientium.³

Dentes tui sicut greges tonsarum, quae ascenderunt de lavacro. Anima rationalis, per intellectum et voluntatem reflexiva est super proprios actus et rediens ad se ipsam: ideo considerare debet proprios actus et examinare an vere sint virtuosi et puri, ac dijudicare se ipsam. Talis ergo discussio, examinatio, discretio, dijudicatio propriorum actuum interiorum et exteriorum ac sui ipsius, sunt dentes animae veraciter sapientis: qui ovibus tonsis ac lotis ordinate incedentibus comparantur: quia sicut ab ovibus talibus ablatae sunt lanae et sordes, et confusi incessus sive discursus; sic praefatae discussiones et considerationes a vitiis sunt mundatae, et culpas admixtas ab actibus animae separant, ipsamque animam purgant, ac ordinant in se ipsa et actibus suis: quod prorsus salubre est, quum dicat Apostolus, Si nos ipsos dijudicaremus, non utique judicaremur.⁴ Hinc per Aggaeum Dominus iubet: Ponite corda vestra super vias vestras.⁵ Et in Proverbiis legitur: Cogitationes justorum, judicia.⁶ Hoc est quod iubet et Moyses: Custodi te ipsum et animam tuam sollicite.⁷ Quod quam acceptum sit Deo, constat per id quod ipse Dominus contestatur ad Jeremiam: Si separaveris pretiosum a vili, quasi os meum eris.⁸ Istud sanctus Job egit, qui dixit: Vias meas in conspectu Dei arguam, et ipse erit salvator meus.⁹ Nempe qui ita se discutit, lavat utique per singulas noctes culparum lectum animae suae¹⁰, et thalamum mentis praeparat sponso, implens illud Psalmi: Quae dicitis in cordibus vestris, in cubilibus vestris compungimini.¹¹

Omnes gemellis fetibus, et sterilis non est inter eas: id est, praeactae discretivae examinationes sui ipsius, actuumque suorum, duplicem habent fecunditatem: quia in se sunt laudabiles, meritoriae, et sapientiales; et alios animae actus spiritualiter circumcidunt, purificant et fecundant. Hinc per discretionem compendiosius proficit homo: prout sanctus pater noster gloriosus Antonius dixit, quod nulla virtus tam recto ac brevi tramite ducit hominem ad perfectionem, sicut discretio.

Sicut vitta coccinea labia tua: quoniam sicut vitta talis constringit capillos ne defluant: sic anima amorosa, ne sponsum offendat in aliquo, timorate comprimit labia sua, ne ad inutilia aperiantur; sicque verba inutilia, nociva, perversa, corde concepta, refrenat, ne effluant. Qui enim moderatur labia sua, prudentissimus est.¹² Qui autem inconsideratus est ad loquendum, sentiet mala:¹³ patet siquidem jaculis hostium malignorum, dicente Scriptura: Sicut urbs patens et absque murorum ambitu, ita homo qui non potest in loquendo cohibere spiritum suum.¹⁴ Haec labiorum repressio, est animae contemplativae necessaria valde, ne per inutilem superfluumque sermonem, incurrat distractionem et sponsi offensam, sicque amittat ipsius allocutionem internam. Nec solum claudenda sunt corporalia labia a locutione vocali inordinata; sed et labia interiora, quibus verbum mentale profertur interius, sunt praeservanda ab omni cogitatione non bona: quoniam cogitationes verba sunt coram Deo, qui loquitur per Michaeam, Vae qui cogitatis inutile;¹⁵ atque per Jeremiam, Usquequo morabuntur in te cogitationes noxiae?¹⁶ et item per Isaiam, Auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis.¹⁷ Et eloquium tuum dulce: quia interna locutione Deum intra te laudas, exoras, meditaris, ac contemplaris; verba quoque tua vocalia, ex caritate aliisque procedunt virtutibus ideo dulcia sunt. Virtus namque ex sua natura delectabilis est, et dulcis in actu suo; sed quod laboriosa ac dura sentitur, ex nostra infectione contingit, sicut asserit Augustinus: Panis in fastidio est, delectat venenum.

Sicut fragmen mali punici, ita genae tuae. Genae corporales, sunt quasi duo parietes, os et linguam inter se continentes. Spirituales vero genae, sunt memoria praeteritorum, ac providentia: inter quae continetur intuitio praesentium. Porro malum punicum intus est candidum, ac forinsecus rubicundum. Intus etiam continet grana, et redolet extra. Dum itaque memoria recolit dominicam passionem, futurum judicium, et infernale supplicium, instar mali punici rubet foris; dum vero providentia cogitat gaudia regni coelestis, puritatemque cordis, ac veritatis splendorem, candet intus. Dum autem malum punicum frangitur, grana ejus mox elabuntur: ita dum anima veraciter virtuosa adversitatibus circumvallatur, virtutes quae in ea sunt, declarantur, ac suaviter eos qui bene perpendunt, afficiunt. Tunc enim caritatem ostendit, patientiam exhibet, humilitatem declarat, mansuetudinemque diffundit, et orat pro inimico, imo et condolet ei, tanquam interficienti propriam animam.

Sicut turris David collum tuum: id est, elevatio, qua elevas et conjungis te sponso tuo, recta et valida est. Et quamvis sit simplex in se, utpote actus fidei aut caritatis, vel sapientiae aut latriae; tamen ceteris virtutibus constipatur, munitur, protegitur, sicut rex suo exercitu: siquidem virtutes et actus earum, se mutuo juvant ac roborant, opportunoque tempore una alteri cedit, prout rationabilis exigit causa. Hinc subditur: Quae aedificata est cum propugnaculis. Mille clypei pendent ex ea: sic virtutes invicem sibi connexae, concurrunt in anima, et ejus sunt arma.

Duo ubera tua, sicut duo hinnuli capreae gemelli. Duo ubera animae virtuosae, sunt virtus misericordiae, et donum pietatis: ita quod per misericordiam condolet ac subvenit proximis propter Deum, quia sunt indigentes ac miseri; per pietatem vero quae donum est, in quantum sunt summae Trinitatis imagine insigniti.¹⁸ Rursus, duo ubera animae, sunt intellectus bene instructus, et voluntas caritate accensa: per quae duo spiritualiter nutrit se ipsam et alios, implens quod summus hortatur Apostolus: Unusquisque sicut accepit gratiam, in alterutrum illam administrantes, sicut boni dispensatores multiformis gratiae Dei.¹⁹ Exhibitio quoque corporalium operum misericordiae, et exhibitio operum misericordiae spiritualium, sunt fecunda, pulchra, atque instar hinnulorum capreae agilia.

Consequenter loquitur sponsus: Vadam ad montem myrrhae, et ad collem thuris. Dum anima per poenitentiam sua deplorat peccata, et carnem suam cum vitiis concupiscentiisque mortificat, et de proximorum miseriis pie amaricatur, ut sic sponsus coelesti pro se ac aliis miseris passo assimiletur;²⁰ tunc anima amorosa est mons myrrhae: ad quem Christus vadit, dum animam sic afflictam consolatur, et gratiae incrementa ei largitur, sicut ait Apostolus: Benedictus Deus, qui consolatur nos in omni tribulatione nostra²¹. Et de Deo dicitur in Tobia: Post tempestatem tranquillum facis, et post fletum exsultationem infundis²². De quo scriptum est et in Job: Moerentes erigit sospitate. At vero dum anima Christi sponsa, suavissimis exercitiis orationum, meditationum, contemplationum inhaeret, efficitur collis thuris:²³ ad quem sponsus accedit, dum animam his intentam, confortare, perficere, et amplecti dignatur.

Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te. Venialia enim peccata (ut dicitur) non ponunt proprie maculam in anima. Et quanto tu venialia mala tua gravius ponderas, cordialius defles, et propter ea turpiorem te arbitraris, eo minus reputantur a me: quia naturalem tuam fragilitatem ac instabilitatem perpendo, ideo prorsus ea tibi dimitto, non imputo; imo caritatem et veram in te virtutum perfectionem augmento, atque ob id te totam perhibeo pulchram. Siquidem humilis tua recognitio, dolorosa confessio, verecunda deploratio, satisfactio quoque quotidiana, assidua cordis custodia, et fervor tui amoris ad me, consumunt ut stipulam omnia illa.²⁴ Quod enim in ardenti camino est gutta aquae, hoc in viro perfecto peccatum veniale.

Veni de Libano, sponsa mea, veni, id est de candore gratiae ad lumen gloriae, de nuptiis viae ac imperfectionis, ad perfectas nuptias patriae Beatorum. Beati enim, qui ad coenam nuptiarum Agni vocati sunt.²⁵ Sic vocantur animae perfectorum virorum, qui evolant: Veni de carcere carnis, atque exsilio peregrinationis, ad palatium spirituum beatorum, et patriam claritatis aeternae. Audivi enim te saepe dicentem: Heu mihi! quia incolatus meus prolongatus est²⁶; et iterum, Quando veniam et apparebo ante faciem Dei?²⁷ itemque, Educ de custodia animam meam ad confitendum nomini tuo.²⁸ Coronaberis de capite Amana, de vertice Sanir et Hermon, id est pro eo quod legitime certando, vicisti spiritum inquietudinis mundialis ac turbulentae, irae ac impatientiae, qui per caput Amana designatur: quoniam Amana, inquietudo seu turbulentia interpretatur. Qui autem in omni eventu manet in pace pectoris tranquillus et constans in Domino, non contristans se inordinate, sed gratulans in adversis, caput Amana vincit, et de ejus triumpho coronari meretur. Sanir vero, interpretatur foetor: sicque per verticem Sanir, spiritus gulae atque luxuriae designatur, quia in vitiis carnis est major ac evidentior foetor ac turpitudine. Qui igitur his vitiis dominatur, nec infelici ac vili eorum servituti subjicitur, de vertice Sanir desuper gloriose inthronizatur. Porro Hermon dicitur anathema: idcirco qui nihil sibi usurpat de anathemate Jericho²⁹, id est, non conformat se huic saeculo³⁰, neque cum mundo in vanitatibus ejus communicat, sed renovatur spiritu mentis suae, coronandus est de vertice Hermon³¹. De cubilibus quoque leonum, id est pro eo quod repausationes, torpores, dormitationes magnatum hujus saeculi (qui per leonem regem animalium figurantur) abhorruisti ac evitasti. De montibus pardorum, id est victoria habita de spiritibus crudelitatis, et simulationis, atque elationis. Itaque quot immundos spiritus daemoniorum, quot genera vitiorum, imo quot vitia superaverit anima, tot coronas, tot praemia consequetur.

Vulnerasti cor meum, soror mea, sponsa: quia amore tuae salutis factus sum homo, et crucifixus; et quamvis amarissimam pertuli corporis passionem, dolor tamen compassionis fuit intensior in corde animae meae. Sicque vulnerasti me in uno oculorum tuorum, id est in oculo tuo intellectuali: cujus illuminationem per fidem ac sapientiam, deinde per beatificam visionem, in tantum desideravi, quod discolorationem speciosissimi corporis mei, velationem, obsurationem, atque eversionem exteriorum oculorum meorum sidereorum, omni vino pulchriorum, sustinui;³² et in uno crine colli tui, id est in naturali appetitu beatitudinis, formato per caritatem et gratiam, quam omnis rationalis creatura naturaliter appetit. Jam etenim dictum est, quod per capillos capitis, designantur cogitationes, appetitionesque cordis: inter quas ista praecipua est, et praecipue fuit sponsi attractiva, quod naturaliter cupit felicitatem. Denique interior oculus animae, in quantum per fidem, discretionem, scientiam, ac sapientiam adornatur, potissime placet sponsi. Similiter unus crinis colli ipsius sponsae, est elevatio contemplationis, seu sursum actio sancti amoris, qua anima erigit se ad Deum.

Quam pulchrae sunt mammae tuae! id est dilectio, qua pro meo honore zelaris, et zelatio fraternae salutis; similiter pietas tuae compassionis, qua meam amarissimam passionem recogitando, pie compateris, proximis quoque in omni eorum afflictione, transgressionem, periculo condoles. Vel, ubera tua, id est spiritualis opulentia, ac liberalitas tua, quibus proximis tuis communicas quidquid gratiae ac virtutum desuper accepisti. Rursus, ubera ista sunt sapientia et scientia. Unde subjungitur: Pulchriora sunt ubera tua vino: id est, sapientia et scientia quae sunt dona Spiritus Sancti³³, habitusque infusi, similiter sapientia et scientia quae sunt dona gratiae gratis datae, et notitia sacre Scripturae, praestantiores et pulchriores exsistunt omni naturali et philosophica eruditione ac theoria. Imo stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi;³⁴ et prudentia carnis, mors est;³⁵ tonanteque coelo, taceant ranae. Et odor unguentorum tuorum super omnia aromata: id est, virtutes tuae infusae cum meritoriis actibus suis, delectationibusque sinceris, multo sunt digniores ac salubriores virtutibus naturalibus acquisitis, earumque actibus et gaudiis, de quibus philosophi ac gentiles locuti sunt, et non mediocriter gloriati (quorum quidam reputati sunt inter eos viri heroici); et virtutes illas arbitrati sunt sibi sufficere ad salutem.

Favus distillans labia tua, sponsa: id est, verba vere sapientialia, salubria ac divina, melle et favo suaviora, pronuntias, dum in hymnis et psalmis ac canticis spiritualibus mecum assidue fabularis, dum mala tua accusas, et mea beneficia recommendas, dum te ipsam totis viribus vilipendis ac dejicis, et meam majestatem cum omni reverentia admiraris, extollis, praedicas, veneraris.³⁶ Sicque, mel et lac sub lingua tua, id est sermo de mea deitate, atque locutio de mea humanitate. Mel quoque, id est consolatio de futura beatissima et prorsus dulcissima refectio; et lac, id est consolatio refovens ex praesentium munerum exhibitione et consideratione. Et odor vestimentorum tuorum, sicut odor thuris. Vestimenta animae, quemadmodum patuit, sunt virtutes et dona cum actibus suis: quorum odor, est delectatio eis adjuncta. Verum, sicut cujuslibet virtutis sunt tres gradus: scilicet infimus, competens statui incipientium et spectans ad viam purgativam; medius, pertinens ad statum proficientium et viam illuminativam; et summus, qui ad statum perfectorum viamque unitivam est pertinens: sic ipsarum virtutum et actionum earum odor seu delectatio habet tres gradus, proportionatos gradibus actibusque virtutum. Quo enim virtutes fuerint in suo subjecto magis radicatae ac praedominantes, eo promptius ac delectabilius operantur.

Hortus conclusus, soror mea, sponsa, hortus conclusus: in quo sunt semina verbi coelestis; flores, id est floridae dispositiones ad fructus virtutum. Et juxta praecedentis articuli expositionem, sicut Ecclesiae, ita et animae suo modo competit esse hortum, et hortum conclusum ac fontem signatum; et ea quae dicta sunt ibi de Ecclesia, possunt ad animam virtuosam facillime applicari. Idcirco prolixitas est vitanda. Praeterea de Ecclesia emittuntur ac diffunduntur diversae virtutes, et actus praeclari ac eminentes personae, quae per mala punica et alia poma, per cypros ac nardum, crocum, fistulam, cinnamomum, myrrham et aloen, secundum praehabitam expositionem, intelliguntur: sic proportionabiliter virtutes et actus ac personae hujusmodi, ab anima sapiente et amorosa, aliorum animas convertente, progrediuntur.

Postremo, sicut universalem sponsam suam, ita et sponsam suam particularem, scilicet animam contemplativam heroicam, Christus diversimode visitat, nunc per prospera, nunc per adversa. Et ita quod subditur, Surge, Aquilo, et veni, Auster, etc., potest dupliciter exponi de hujusmodi anima, sicut praecedenti articulo expositum est de universali Ecclesia.

Ecce quam ineffabiliter virtutes infusae, et dona Spiritus Sancti, ac meritorii actus dignificant, ornant, ac beatificant animam: quae propter illa, tam praestantissimis, affectuosissimis, atque dulcissimis appellationibus nominatur, exprimitur, collaudatur a sponsa coelesti, Unigenito Dei, Deo vero et homine in una persona: qui animam talem vocat sponsam, sororem, amicam, columbam, speciosam, formosam, pulchram, immaculatam, hortum conclusum, fontem signatum, puteum aquarum viventium: cui tot bona promittit, tot beneficia confert, tam familiariter, amorose, ac suavissime loquitur, ut ejus amore quasi insanire quodammodo videatur. Nam et ejus amore se perhibet vulneratum, non solum in uno oculorum ipsius, sed item (quod quasi puerilius prima facie videtur sonare) in uno crine colli sui. Resistamus igitur vitiis usque ad sanguinem, et studeamus virtutibus indefesse usque in finem, proficere in eisdem conemur indesinenter; vincamus nos ipsos, et passionum immoderantiis nullatenus succumbamus; in puritate et caritate crescere non cessemus, Deum semper invocantes in adjutorem, et omnem nobis possibilem diligentiam apponentes, ac totam nostram fiduciam collocantes in sponso; et ejus vestigia ac doctrinas sequentes continue.