Enarratio in Canticum Canticorum Salomonis

PRAECEDENTI capitulo Christus vocavit Ecclesiam hortum. Huic ergo appellationi se conformans Ecclesia, Christum invitat, ut intret hunc hortum, id est in corda fidelium. Veniat dilectus meus in hortum suum, id est, gratiose me visitet, dona sua infundendo, conservando, augendo, et perficiendo in me. Tanquam dicat Ecclesia: Unusquisque in horto suo amoeno et concluso solet libenter deambulare, et cum dilecta sibi persona quiescere. Sponsus ergo coelestis, qui me hortum appellavit conclusum, dignetur mihi adesse, consolationem, protectionem, amplexum impendere: quia continua praesentia ejus clementi indigeo, et sine gratioso ejus auxilio prorsus nil valeo. Veniat ergo, obsecro, ut comedat fructum pomorum suorum, id est, actus fidelium pie acceptet, et delectetur in eis, ac coenet et vescatur cum ipsis, quoniam ipse in Apocalypsi fatetur: Si quis aperuerit mihi, intrabo ad illum, et coenabo cum eo.¹ De quo in Esdra asseritur, Gaudium Domini est fortitudo vestra;² et in Psalmo, Laetabitur Dominus in operibus suis.³ Qui per Jeremiam testatur: Laetabor super eis, quum benefecero ipsis.⁴ Itaque poma Dei sunt ipsi fideles, quos profert arbor sapientiae Christus Dominus, quia regenerat eos in Baptismo: quorum pomorum fructus, sunt boni eorum actus. Poma quoque possunt intelligi dona gratiae, beneficia ac virtutes, ex quibus procedunt hujusmodi actus.

Ad praetactam petitionem sponsus respondet: Veni in hortum meum, soror mea, sponsa. Tanquam dicat: Tu invitas me ingredi in hortum meum, id est in te: et ego te invito ingredi hortum meum, id est paradisum coelestem seu triumphantem Ecclesiam, jam per fidem, spem, contemplationem, et appetitionem ferventem, ut conversatio tua in coelis sit⁵, et dicas assidue: Quando veniam et apparebo ante faciem Dei?⁶ itemque: Domine, dilexi decorem domus tuae, et locum habitationis gloriae tuae.⁷ Vel, In hortum meum, id est in cor meum, ita ut per contemplationem et ferventem affectum conjungas te intime mihi. Ideo namque mucrone dirae lanceae permisi latus meum aperiri, ut ingrediaris per illud in cor meum.⁸ Vel, In hortum meum, id est, tu ipsa, o Ecclesia, intra temetipsam, considerando statum, deformationem, indigentiam filiorum tuorum, sicque procedendo ad providam reformationem, instructionem, custodiam filiorum tuorum.

Messui myrrham meam cum aromatibus meis: id est, spiritualia tibi fercula praeparavi, quoniam fructum seu meritum amarissimae passionis meae collegi, et posui in thesauro sapientiae meae, in incessabili memoria mea, ut tibi ex isto thesauro communicem et succurram, id est, meritis passionis meae subveniam, gratiam conferendo atque salutem. Messui, inquam, myrrham meam cum aromatibus meis, id est, etiam fructum et merita actuum meorum virtuosorum ex caritatis dulcedine provenientium, praetacto modo collegi, ac pro tua refectione et opere reposui. Et enim tota Christi vita in saeculo isto, fuit meritoria nobis: de cujus plenitudine accipimus universi⁹; et ipse ex plenissima ac suavissima caritate laboravit, egit, oravit pro nobis. Comedi favum meum cum melle meo. Posset hoc accipi, quod Dominus ac Salvator in Coena proprium corpus divinae naturae conjunctum¹⁰, sub specie Sacramenti suscepit ac manducavit: quod fecit cum melle suo, id est dilectionis et summae devotionis pinguedine ac dulcore, in quibus incessabiliter fuit, quantum ad superiorem portionem animae suae. Denique post resurrectionem, sicut Evangelista fatetur, comedit partem piscis assi et favum mellis.¹¹ Bibi vinum meum cum lacte meo, id est sanguinem sub specie vini, non in medelam ut ceteri, sed cum omnimoda puritate et innocentia mea: quae nomine lactis signantur. Hinc dixit in Coena: Non bibam amplius de hoc genimine vitis, donec bibam illud vobiscum novum in regno Patris mei.¹² Porro spiritualius loquendo, sponsus Ecclesiae comedit favum cum melle, id est, contemplatione dulcissima propriae deitatis, atque assumptae humanitatis mysteriorumque ejus, refecit se ipsum. Bibi vinum meum cum lacte meo, id est, operatione justitiae meae, quae signatur per vinum, ac pietatis atque munditiae, quae exprimuntur per lac, animam meam refeci, sicut in Evangelio sum testatus: Meus cibus est, ut faciam voluntatem Patris mei¹³; et rursum, Sicut mandatum dedit mihi Pater, sic facio¹⁴; itemque, Quae placita sunt ei, facio semper.¹⁵

Quidam vero exponunt sic: Messui myrrham meam, id est, sanctos martyres de acerbitate martyrii remuneravi, ac transtuli ad regnum coeleste, cum aromatibus meis, id est cum caritativis et insignibus confessoribus, qui in devotionis sanctae dulcedine mihi sunt obsecuti. Comedi favum meum, id est, per gratiam et gloriam mihi incorporavi praelatos et praedicatores idoneos, qui coelestium documentorum refectionem et suavitatem distillaverunt et infuderunt ovibus meis, cum melle meo, id est cum devotis et obedientibus auditoribus eorumdem. Unde dictum est per Joelem: In illa die stillabunt montes dulcedinem, et colles fluent lac et mel.¹⁶ Bibi vinum meum, id est, eos qui in austeritate poenitentiae et operibus vitae activae exercitantur, mihi per incorporationis unionem conjunxi, cum lacte meo, id est cum innocentibus, simplicibus purisque cordibus. Praeterea de praelatis et praedicatoribus congrue ait, Comedi; de aliis vero, Bibi. Quod enim comeditur, non ita faciliter deglutitur, sed masticatur ac teritur; quod autem potatur, celerrime absorbetur. Sic eorum qui praesunt et praedicant, conversationem Judex coelestis districtius discutit, et quidquid mali invenerit, rigorosius punit; alios vero misericordius tractat. Quemadmodum ait Scriptura: Judicium durissimum in his qui praesunt, fiet; exiguo autem concedetur misericordia.¹⁷

Comedite, amici, et bibite; et inebriamini, carissimi. Tanquam dicat: Quia tot spiritualia alimenta vobis paravi, reposui, praebeo, et quoniam eos qui vos praecesserunt Sanctos tam copiose remuneravi; idcirco et vos, qui adhuc estis in isto exilio, et in via peregrinationis praesentis, reficite animas vestras spiritualibus cibis ac potibus, gratiis et charismatibus, doctrinis atque exemplis meis, ac praecedentium patrum et totius Scripturae, ecclesiasticis sacramentis, potissime Eucharistiae sacris mysteriis. At vero ad istam manducationem et potationem non sunt apti, nisi amici mei, qui divina implent praecepta: quibus locutus sum, Vos amici mei estis, si feceritis quae ego praecipio vobis.¹⁸ Et inebriamini, carissimi: id est, vos, contemplativi et perfecti praelati ac viri heroici, praefatis refectionibus non mediocriter, ut ceteri, sed abundantissime vescamini: ita ut prae caritatis ardore, prae divinarum illuminationum inundatione, ex internae consolationis plenitudine spiritualiter ebrii sitis, et de vestra exuberantia aliis eructetis, communicetis, et superinfundatis, juxta illud, Memoriam abundantiae suavitatis tuae eructabunt: quod ad aliorum pastores ac praedicatores praecipue spectat.¹⁹

Praeterea carissimis suis Deus gloriosus ac adorandus opulentiam suam immensam pandit, communicatque praeclarius, eo quod caritas sit virtus communicativa, faciens omnia esse communia. Imo quanto ardentior fuerit, tanto liberaliorem parit communicationem, et ecstasim facit: non sinens diligentem esse sui ipsius dumtaxat, sed transferens ac transformans diligentem in dilectum cum munificentissima utique suarum communione divitiarum. Sicque sponsus, cujus natura est caritas, et qui essentialiter amor est, carissimis suis per limpidissimam illustrationem ostendit se, et suas demonstrat eis divitias, prout in hac vita fieri potest: qui mox tam superserenissimi ac superdeliciosissimi amabilitate objecti, totaliter accenduntur, validissime attrahuntur, et in spiritu fervoris vehementissimi uniuntur eidem, et introducuntur ab ipso in suae infinitatis oceanum; sicque rapiuntur in divitias gloriae sponsi, et igne immensi liquefiunt amoris, ac defluunt a se ipsis, et in superdilectissimo obdormiunt sponso: quem quo clarius contemplantur, eo profundius ac intentius parvipendunt et aspernantur se ipsos. Hi mysticae unionem atque intuitum theologiae experientes, medio modo se habere censentur inter comprehensores ac viatores communes: quibus misericordissime datur gustare, quam dulcis sit Dominus²⁰, et experiri quam magna et infinita sit multitudo dulcedinis ejus²¹; quos sponsus abscondit in abscondito vultus sui a conturbatione et inquietudine hominum, et protegit eos in tabernaculo suo a contradictione linguarum.²² In quorum persona dixit Apostolus: Nos autem revelata facie gloriam Domini speculantes, in eandem imaginem transformamur a claritate in claritatem, tanquam a Domini Spiritu.²³ Isti igitur sunt non solum amici interni, sed et secretissimi filii Dei et velut consiliarii ac secretarii Dei. De qualibus loquitur Amos, talium unus: Non faciet Dominus verbum, nisi revelaverit secretum suum ad servos suos Prophetas.²⁴

Ego dormio, et cor meum vigilat. Hoc quidam exponunt in persona Christi, ut sit sensus: Ego dormio, id est, in coelesti throno ad dexteram Patris glorificatus quiesco; quandoque preces servorum meorum exaudire differo, ita quod videor eis dormire. Consimiliter impiorum scelera ad tempus punire dissimulo: quae dum districte ulciscor, evigilare perhibeor. Propter quod ait Psalmista: Excitatus est tanquam dormiens Dominus; et percussit inimicos suos in posteriora²⁵; et rursus, Exsurge, quare obdormis, Domine?²⁶ Dormivit etiam Dominus Jesus in triduo sepulturae in monumento.²⁷ Dispensative quoque ac voluntarie dormivit interdum in saeculo isto, sicut dum erat super cervical dormiens in navi, et suscitaverunt eum.²⁸ Verumtamen cor ejus jugiter ac incessabiliter vigilavit, neque ex corporis somno intellectus ejus humanus seu ratio a suo impediebatur actu, usu, judicio: imo in beatifica sine interpolatione fuit fruitione. Insuper vigilat semper, quia non deserit universorum vitam inspicere, nec curam gregis sui unquam relinquit, juxta quod legitur in Psalmo: Ecce non dormitabit neque dormiet, qui custodit Israel.²⁹ Imo dum preces suorum differt implere, aut peccantium vitia vindicare, cor ejus vigilare asseritur: quia servorum suorum fidelitatem, patientiam, perseverantiam probat, ut tempore opportuno plenius exaudiantur; et pravorum mores ac vitia tolerat, ut convertantur: quod si noluerint, justior appareat eorum damnatio, pietasque divina gloriosius innotescat. Ideo namque dicit Apostolus: Ignoras quia benignitas Dei ad poenitentiam te adducit? Secundum duritiam autem tuam, et impoenitens cor tuum, thesaurizas tibi iram in die justi judicii Dei.³⁰ Noli ergo, o sponsa mea Ecclesia, spe tua deficere, aut frangi adversis, aut pusillanimis effici, dum te ad tempus affligi permitto, exaudireque differo, quia cor meum jugiter vigilat super te.

Amplius, potest hoc verbum in persona Ecclesiae explanari. Ego dormio: id est, a sponso desuper refecta, atque, ut dictum est, quantum ad perfectiores filios meos inebriata, in ipso Domino, creatore et salvatore meo, per fidem, spem et caritatem quiesco, per contemplationem obdormio, per raptum amplector, per ecstasim quoque in ipsum transformor. Et cor meum vigilat: id est, ex quo nondum plene beata sum, nec diu in tali somno persisto; ideo et in hujusmodi elevatione ecstatica, pro communi salute mea et filiorum meorum sollicite oro, pro generali reformatione fervidissime precor, ac maternae sollicitudinis vigilias cordiales exercere non negligo. Vel dormit Ecclesia, quantum ad imperfectos, qui frequenter per negligentiam torpent; sed vigilat cor ipsius, id est, perfecti et praesidentes condigni super commissum vigilant gregem, juxta illud in Apocalypsi: Vigila, et confirma cetera quae moritura erant.³¹

Deinde subdit Ecclesia, ostendens vigilare se corde: Vox dilecti mei pulsantis, id est, jussio seu admonitio sponsi mei, est ista: Aperi mihi, soror mea, mecum communicans in natura, quam assumpsi, humana, amica mea per mutuum amorem praecipuum, columba mea, ad me simplici et sincera intentione conversa, immaculata mea, quia non habes maculam neque rugam culpae mortalis, quantum ad perfectiores exsistentes in te, et quoad membra mea per fidem et caritatem; quia caput meum plenum est rore, et cincinnati mei guttis noctium.³² Apostolus ait, Caput Christi, Deus: sicque Verbum aeternum est caput assumptae humanitatis. Hoc Caput causaliter plenum est rore totius gratiae, consolationis, ac refrigerii, quia ab illo bonum omne procedit. Rursus caput Christi hominis, est mens sua humana, quae formaliter plena est omnium supernorum rore charismatum: de quo in Isaia asseritur, Ros tuus, ros lucis.³³ Porro cincinnati dicuntur collectiones pilorum in seriem unam: per quos intelliguntur ordinatissimae cogitationes et affectiones mentis Christi praefatae: qui dicuntur pleni noctium guttis, id est stillicidiis gratiarum communicabilium seu influxivarum in viatores: qui comparatione comprehensorum, noctes dicuntur, utpote in tenebris et in umbra mortis sedentes.³⁴

Itaque sponsus loquens per modum fervidi amatoris (qui nocturno tempore intemperataque aura ex amoris magnitudine currit ad dilectam, ita quod caput ejus rore perfunditur, et crines ejus imbre rorem secente, sic quod nec intemperie aurae, nec noctis horrore a tali revocatur itinere), hortatur Ecclesiam, ut sibi aperiat, id est, in cor suum recipiat ipsum sponsum, et omne obstaculum gratiae a se, omnem obicem inhabitationis divinae a suis filiis studeat removeere: quoniam ipse sponsus toto affectu ad eam accelerat, et gratiam capitis exsistentem in se, per quam in sua influit membra, paratus omnino est ei communicare, stillasque suorum charismatum membris ejus infundere. Vel ideo ait, Quia caput meum plenum est rore, et cincinni mei guttis noctium: quoniam ipse in hac vita tempestatibus tribulationum, et pluviis persecutionum amore sponsae suae repletus est, quemadmodum protestatur: Intraverunt aquae usque ad animam meam; veni in altitudinem maris, et tempestas demersit me.³⁵ Ideo sponsa debet sibi merito protinus aperire et grata exsistere.

Verumtamen grave est ei, interrupta et suspensa contemplatione sponsi ac amoroso ejus amplexu, exercitiis vitae occupari activae, ac emigrare atque discurrere ad praesidendum praedicandumque aliis. Idcirco respondet: Exspoliavi me tunica mea, id est, occupationem circa terrena et exteriora agenda rejeci, ut contemplationi insistam liberius; quomodo induar illa? quasi dicat: Grave mihi videtur occupationem illam laboriosam et anxiam rursus assumere, et implicari terrenis. Lavi pedes meos, id est, affectus meos purgavi a culpis, quae occasione occupationis hujusmodi contrahi solent; quomodo inquinabo illos? id est, indecens aliqualem mihi videtur, affectus meos soli summo bono intentos, atque in ipso simplificatos ac fixos, rursus dispergere circa multa, et per hoc contrahere maculam aliquam.

Quid autem ad piam et sapientialem istam querelam fecerit sponsus, subjungit Ecclesia: Dilectus meus misit manum suam per foramen, id est, operationem ac opem potestatis suae secreta inspiratione, seu per vim intellectivam, mihi infudit, me illustravit, accendit et animavit; et venter meus intremuit ad tactum ejus: id est, mens mea ex hujusmodi infusione et tactu interno, vehementer est admirata, expavit, accensa est. Frequenter autem in Scripturis per ventrem mens designatur: sicut in Psalmo, Ex utero ante luciferum genui te;³⁶ et iterum, Flumina de ventre ejus fluent aquae vivae.³⁷ Loquitur autem sponsa instar fervidae amatricis, quae ex tactu sponsi tam intente accenditur corde, ut passio sensualis amoris redundet in corpus, et ventrem faciat tremere.

Surrexi, id est, ad obedientiam me accinxi, et a quiete contemplationis ad actum mihi injunctum processit, ut aperirem dilecto meo, id est, ingressui ejus gratioso mentem meam obediendo pararem, corda quoque subditorum hortarer ad removendum a se impedimenta visitationis divinae: sicut beatissimus quoque Joannes et gratiae affluentiam subtraxit ad tempus;³⁸ legitur peregisse. Manus meae distillaverunt myrrham: id est, potentiae meae operativae seu actiones virtutum mihi desuper praestitarum, mortificationem carnis salubrem, amaram compunctionem, et dura poenitentiae opera assumpserunt, exercuerunt, et docuerunt. Haec enim (ut patuit) per myrrham, quae amara ac putrefactionis expulsiva est, designantur. Et digiti mei pleni sunt myrrha probatissima. Sicut per manus significatur operatio seu potestas, ita per digitos discretio ac sapientialis directio. Digiti igitur sponsae pleni sunt probatissima myrrha, id est, discretio et recta ejus intentio, praefatam mortificationem et mortificationis doctrinam, compunctionis amaricationem ac dominicae passionis imitationem, Deo praecipue placitam exhibent, ut sit prorsus rationabile nostrum obsequium.³⁹ Itaque myrrha probata, est castigatio carnis assumpta, et crucifixio ejus per poenitentiae opera; myrrha probatior, est sensitivi appetitus a suis concupiscentiis et peccatis coercitio; myrrha probatissima, est compunctio seu contritio cordis, abnegatio propriae voluntatis, consideratio et sequela dominicae passionis. Hae myrrhae corruptionem dissolutionis, vanae gloriae, concupiscentiae, invidiae, gulae, obscenitatis excludunt, sanant, abjiciunt: ita quod habens eas, dicere potest cum Ezechia, Ecce in pace amaritudo mea amarissima;⁴⁰ et cum Jeremia, A facie manus tuae, Domine, solus sedebam, quoniam comminatione replesti me.⁴¹

Pessulum ostii mei aperui dilecto meo. Pessulum dicitur linea sera quae pellitur, ostium dum seratur: per quod intelligitur divinae ingressionis obstaculum, ex carne proveniens. Ostium vero est capacitas seu dispositio cordis. Pessulum ergo ostii aperit, qui in servitutem spiritus redigit corpus, et inordinatam ejus appetitionem repellit, quatenus Deus dignetur invisere animam.⁴² At ille declinaverat atque transierat: id est, inchoatam visitationem, consolationem, inflammationem, et gratiae affluentiam subtraxit ad tempus; et quando se obtulit et praevenit, protinus se abscondit, ut quaereretur ardentius, et copiosius inveniretur: sicque aliqualiter habitus, insensibiliter est elapsus.

Anima mea liquefacta est, ut dilectus locutus est: id est, mox ut sponsi exhortationem audivi, resoluta est in amorem anima mea, et omnis duritia est ab ea sublata. Nam sicut ignis resolvit plumbum, sic animam amorosam spiritualiter liquefacit flamma dilectionis, atque in fletum compunctionis, compassionis, complacentiae et abundantis laetitiae, eam resolvit. Denique, quo habitus caritatis est in aliquo intensior circa personam quamcumque, tanto ex personae illius adspectu, affatu, auditu, aut recordatione, citius valentiusque accenditur, liquefit, atque resolvitur. Ideo sponsa mox ut memor fit Christi, aut vocem ejus audierit, inflammatur, juxta quod legitur in Psalmo: In meditatione mea exardescet ignis.⁴³ Ex qua utique liquefactione, quae fluidum facit, sponsa incitatur ad obtinendum, intuendum, degustandumque ipsum sponsum plenius clariusque quam ante, juxta illud: Qui edunt me, adhuc esurient;⁴⁴ et qui bibunt me, adhuc sitient. Nam et spirituales deliciae quo amplius degustantur, eo avidius cupiuntur. Unde et Beati in patria asseruntur cum desiderio frui Deo, intuerique eum, prout sacratissimus ait princeps Apostolorum: In quem desiderant angeli prospicere.⁴⁵ Hinc subditur: Quaesivi, id est, sponsum clarius intueri, suavius degustare, stabilius amplexari desideravi ac studui, et non inveni illum taliter tamque celeriter ut concupivi; vocavi, id est, ferventer rogavi, ut ita se demonstraret mihi, et non respondit mihi, id est, non exaudivit, neque reale responsum donavit mihi juxta desiderium meum.

Invenerunt me custodes, qui circumeunt civitatem. Ista consonant his, quae dicta sunt supra tertio capitulo: Quaesivi illum, et non inveni;⁴⁶ invenerunt me vigiles qui custodiunt civitatem. Nempe qui ibi vigiles, hic custodes vocantur. Ideo ex dictis ibidem, patet intelligentia horum; sed hic subduntur, quae ibi non continentur.

Percusserunt me, et vulneraverunt me. Custodes, id est praelati ac praedicatores, percutiunt Ecclesiam, id est fideles subditos et dociles auditores, dum eorum corda ad compunctionem, ad erubescentiam de peccatis praeteritis, ad castigandum se ipsos per opera satisfactionis inducunt; et item, dum eos juste et caritative corripiunt. Sic perculserat sanctissimus Christi Praecursor venientes ad suum baptismum Judaeos, dicendo: Genimina viperarum, quis ostendit vobis fugere a ventura ira?⁴⁷Unde percussi dixerunt: Quid ergo faciemus?⁴⁸ Vulnerant quoque eos, quos divini amoris jaculis perforant, quos ad caritatis vehementiam trahunt, ac praecordiali contritionis dolore adimplent. Tulerunt mihi pallium meum custodes murorum: id est, rectores et principes Ecclesiarum abstulerunt a me pristinae conversationis imperfectionem, ignorantae meae velamen, ac maeroris mei operimentum. — Amplius, vitiosi et scandalosi pastores ac praedicatores, verbis et exemplis pestiferis male percutiunt, et laesione peccati ac mortis vulnerant simplices Deum quaerentes. Et pallium, id est vestem gratiae ac virtutis, tollunt ab eis, dum ipsos enormiter scandalizant. De qua percussione ait Apostolus: Peccantes in fratres, et percutientes conscientiam eorum infirmam, in Christum peccatis.⁴⁹

Praeterea, de duplici custodia loquitur Scriptura sacra: videlicet de custodia caritatis et sollicitudinis pastoralis ac justae diligentae, juxta illud, Custodi temetipsum et animam tuam sollicite;⁵⁰ et iterum, Custodiens parvulos Dominus;⁵¹ et supra, Posuerunt me custodem in vineis.⁵² Et rursus de custodia malignae observationis, sicut in Psalmo: Qui custodiebant animam meam, consilium fecerunt in unum, dicentes⁵³: Deus dereliquit eum; persequimini et comprehendite eum, quia non est qui eripiat. Hoc modo custodes et observatores Ecclesiae circumeuntes Ecclesiam, sunt daemones: quorum unus dixit ad Dominum, Circuivi terram et perambulavi eam.⁵⁴ Propter quod et beatissimus Petrus: Adversarius, inquit, vester diabolus tanquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret.⁵⁵ Hi custodes maligni frequenter tentationibus suis percutiunt ac sauciant corda quaerentium sponsum. Propter quod oravit Propheta: Custodi me a laqueo quem absconderunt mihi.⁵⁶ Et Christus in Evangelio: Deinde (ait) venit diabolus, et tollit verbum de corde eorum, ne credentes salvi fiant.⁵⁷

Adjuro vos, filiae Jerusalem, o particulares Ecclesiae seu animae virtuosae, si inveneritis dilectum meum, id est, si specialem aliquam devotionem, contemplationem, visitationem, a sponso suscepistis, et ei gratiose conjunctae fueritis; ut annuntietis ei, quia amore langueo, id est, ut ferventer oretis pro me, profitendo in orationibus vestris desiderium meum ad sponsum, quod adeo magnum est, ut praevehementia suae desideratae praesentiarum valde affligar: quae afflictio, languor amoris, juxta praehabita nuncupatur. Dicitur autem aliquid Deo annuntiari, non quasi ignorant, sed ut Domino omnia cognoscenti, ut humili recognitione ab eo aliqua impetrentur. Vult ergo universalis Ecclesia a particularibus Ecclesiis et filiabus suis et a devotis personis orari pro se, pro reformatione communi in omni statu et politia, et pro finali universorum salute.

Videns autem Synagoga conversam, seu sanctus quicumque, et praesertim filiae Jerusalem, Ecclesiam ex gentilitate conversam, tam spiritualem, ferventem et speciosam, quaerit, non ex ignorantia, sed praeadmiratione, et ut audiat responsum notabile pro communi instructione: Qualis est dilectus tuus ex dilecto, o pulcherrima mulierum? id est, o sponsa Ecclesia gentium, prae cunctis gentibus formosa, sancta, electa, dic qualis est sponsum tuum tibi tam carus, et ex dilecto procedens, id est, ex Patre aeterno super omnia creata incomparabiliter diligendo aeternaliter genitus. Qualis est dilectus tuus ex dilecto (sicut expositum est), id est, quam pulcher, amabilis, elegans, et excellens? quia sic adjurasti nos, id est, quia tam ardentissime diligis eum, quod langues ejus amore, atque ob hoc nos adjurasti, ut si inveniremus eum, annuntiemus ei quod taliter langues.

Ad hoc respondet Ecclesia: Dilectus meus candidus: quia secundum suam divinam naturam est lux, puritas, pulchritudo immensa, ex Patre aeterno se ipsum aeternaliter intelligente, et conceptum suum invariabiliter intra se proferente, emanans ac genitus, splendor gloriae, character paternae substantiae, candor lucis aeternae; et rubicundus, secundum naturam assumptam: utpote speciosus forma prae filiis hominum⁵⁸, qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus⁵⁹; et in passione sua rubore proprii cruoris perfusus, factus est rubicundus, sicut Jacob patriarcha praedixit: Lavabit in vino stolam suam, et in sanguine uvae pallium suum.⁶⁰ Unde fertur in Isaia: Quare ergo rubrum est indumentum tuum?⁶¹ Electus ex millibus, id est prae universis et singulis: qui secundum naturam assumptam praedestinatus est Filius Dei in virtute, secundum Apostolum ad Romanos.⁶² De quo sanctus evangelista Matthaeus ex Isaia allegat: Ecce puer meus quem elegi; electus meus, complacuit sibi in illo anima mea.⁶³ Unde in passione dixerunt iniqui: Si rex Israel est, et, Si hic est Christus Dei electus, descendat de cruce.⁶⁴

Caput ejus aurum optimum: id est, mens ejus sapientissima, est omni sapientia ac caritate plenissima: quorum utrumque significatur per aurum, juxta illud Apocalypsis, Suadeo tibi emere aurum ignitum probatum. Vel, Caput ejus aurum optimum, id est, pretiosissima aurea corona in capite ejus.⁶⁵ Item, Caput ejus, id est deitas sua, seu Deus Pater, qui caput est Christi;⁶⁶ est optimum aurum, id est praestantissimum entium, cujus respectu, omne creatum est vile ac modicum, sicut aurum cetera excedit metalla.

Comae ejus, sicut elatae palmarum: id est, caesaries capillorum ipsius assimilatur foliis palmarum, non deorsum pendentibus, sed sursum elevatis: propter quod dicuntur elatae, quasi elevatae; nigrae quasi corvus, id est, protestantes grandem vigorem et immarcescibilitatem esse in sponso: secundum quod pilorum nigredo ostendit fortitudinem ac juventutem esse in taliter capillato. Porro per comam sponsi, intelligi possunt congeries cogitationum affectionumque ejus, quae semper erant praeclarissimae, ad Deum erectae, ordinatae, perfectae, ostendentes in ipso esse universarum robur virtutum ac virilem aetatem, de cetero nullatenus marcescentes. Rursus, per comam sponsi, intelliguntur vel praelati atque vicarii ejus, ei praelatica potestate propinquiores, sicut coma immediate ex capite generatur et ei inhaeret. Gregorius tamen per comas Christi, intelligit generaliter ipsos fideles, per fidem et caritatem Christo ut capiti inhaerentes, et quae sursum sunt quaerentes ac sapientes: sicque de suae salutis hostibus triumphantes, sicut palmae ascendunt in altum, et sua significatione ostendunt triumphum.⁶⁷

Oculi ejus sicut columbae super rivos aquarum, quae lacte sunt lotae, et resident juxta fluenta plenissima. In Christo sunt oculi deitatis, juxta illud, Oculi Domini super justos⁶⁸; et alibi, Oculi Domini multo lucidiores super solem, circumspicientes omnes vias filiorum hominum.⁶⁹ Hi oculi, sunt intellectus et sapientia Dei, seu pietatis suae respectus: et oculis columbarum possunt assimilari, quoniam simplicissimi sunt atque purissimi, ab omni malitia alienissimi. Unde et Spiritus Sanctus in forma columbae voluit apparere. Oculi quoque interiores humanitatis Christi, videlicet ratio et intellectus, sapientia et scientia ejus infusae, omni utique columbina simplicitate fuerunt persplendidi, et omni sinceritate plenissimi. Sed et exteriores oculi ejus vino fuerunt puriores ac pulchriores: in quibus interna simplicitas resplenduit columbina, et omni pudicitia erant ornati, non vagi, sed venustissima compositione faceti.

Itaque omnes hi oculi sponsi, sunt sicut columbae exsistentes super rivros aquarum, id est juxta aquas fluentes: per quas abundantia sapientiae, exuberantia gratiae, puritas, opulentia, communicabilitas, designantur. Quae perfectissime fuerunt in Christo et in oculis ejus, vel per identitatem aut causalitatem, aut per inhaerentiam, aut per resplendentiam: quia in increatis oculis ejus fuerunt per essentialem identitatem seu causalitatem, in intellectualibus autem oculis suae humanitatis fuerunt per inhaeptionem formalem; sed in corporalibus ejus oculis erant per resplendentiam ac resultantiam quamdam, prout interior dispositio cordis relucet in vultu et oculis, juxta illud: In facie prudentis lucet sapientia.⁷⁰ Quae columbae lacte sunt lotae, id est albae et candidae instar lactis, quoniam tales sunt gratiosiores. Et sicut universi oculi Christi sunt congruo sibi candore perlucidi, et resident juxta fluenta plenissima, juxta quae libenter sedent columbae, quatenus in eis cernant imagines rapacium avium, sicque super aquas se projiciendo, evadant ungues illarum: sic interiores oculi animae Christi, semper juncti fuerunt plenissimae exuberantiae sapientiae et opulentiae increatae: in qua conspiciebant cuncta futura, daemonumque insidias, a quibus praecavebat suis electis; imo et Judaeorum insidiantium sibi evasit manus usque ad tempus suae passioni praeordinatum.

Amplius possunt per oculos sponsi, doctores, praedicatores et praelati intelligi: qui aliis vident ac monstrant necessaria ad salutem; et sedent super rivros aquarum, id est ecclesiastica sacramenta, ex quibus gratiarum munera profluunt, et juxta libros divinae Scripturae, in quibus jugiter occupantur; et columbina simplicitate ornantur. Sicque rivulos sapientiae hauriunt ex Scripturis; et gratia baptismali virtutibusque infusis seu per contritionem, tanquam lacte, sunt loti, atque a vitiis emundati; et resident juxta fluenta plenissima, id est Testamentum utrumque, et juxta universos catholicorum libros doctorum, ac redundantiam ecclesiasticorum sacramentorum, donisque gratiae, non propriis viribus, innituntur. In Scripturis quoque considerant versutias daemonum, impugnationesque vitiorum, a quibus secundum Scripturarum doctrinam praecavent sibi ac aliis.

Genae illius sicut areolae aromatum, consitae a pigmentariis. Areolae dicuntur areae parvae, ut hortus aut aliquod spatium modicum: quae consitae a pigmentariis, id est seminatae ac complantatae a cultoribus aptis, valde sunt pulchrae et delectabiles ad videndum, dum aromaticae herbae inibi seminatae aut plantatae, egrediuntur ac virent. Sic genae sponsi, formosae sunt atque ad intuendum jucundae. Quod et de corporalibus ejus genis verificatur; potius tamen de genis mentis, id est de memoria ac providentia animae Christi, inter quas intellectus seu consideratio praesentium mediat, sicut os inter genas corporeas. Porro anima Christi, universa praeterita, praesentia et futura cognovit: ideo genae ejus multiplici fulgore radiabant notitiae. Quidam per genas Christi, intelligunt martyres sanctos, qui instar genarum, rubore fulserunt martyrii. Alii per genas ejus, suam humilitatem et pudicissimum apparatum in exteriori conversatione intelligunt.

Labia ejus lilia (vel, ut alii legunt, Labia autem) distillantia myrrham primam: id est, interiora exterioraque labia sponsi, saluberrima documenta proposuerunt ad refrenandum se a putrefactione culparum, et ad amplectendum mortificationem iniquitatum, amaritudinem contritionis, dolorem compunctionis. Propterea comparantur myrrhae primae seu optimae, quae sponte, non ex incisione, emanat, sicut praehabitum est.

Manus illius tornatiles, id est celeriter mobiles, aureae, plenae hyacinthis. Per manus Christi, intelliguntur ejus opera virtuosa ac miraculosa, ad quae peragenda expeditissimus ac efficacissimus fuit ad libitum suum: quae aurea exstiterunt, id est excellentissima, atque ex ardentissima caritate manantia, et instar auri delectabilia ad videndum ac speciosa, quia nil culpae fuit eis admixtum; erantque plena hyacinthis, id est gemmis sic dictis, seu floribus, id est sapientialibus documentis, venustissimis moribus, et rationabilissimis ac utilissimis causis, propter quas fiebant a sponso, videlicet, ad Dei Patris honorem, ad supernaturalis doctrinae ac fidei confirmationem, ac totius mundi conversionem atque salutem.

Venter illius⁷¹ eburneus, distinctus sapphiris. Ebur, secundum Anselmum, est os elephantis, qui est castissimum animal frigidi sanguinis: super cujus os ignis (ut fertur) accendi non valet; atque (ut dicitur) si alicujus viscera ardore libidinis aut alterius infirmitatis ferverent, potato sanguine elephantis, relevamen acciperent. Itaque per ventrem Christi, ejus mortalitas, et naturalis, quam assumpsit, infirmitas designatur: sed haec fuit eburnea, id est omni castitate et virtutum constantia decorata; distincta quoque sapphiris, id est coelestibus ac supernis operibus. Sapphirus quippe lapis est pretiosus, aetherei seu coelestis coloris. Potest quoque per ventrem Christi eburneum, sapphiris fulcitum, solidissima atque purissima mens ejus intelligi, quia per ventrem solet mens significari. Rursus, venter sponsi, est amplissima ejus capacitas et occultatio incomprehensibilium judiciorum ipsius, quae in eo quasi in ventre latent.

Crura illius columnae marmoreae, quae fundatae sunt super bases aureas. Crura sponsi sunt firma et inviolabilia mysteria ejus, quibus processit ad redimendum genus humanum: ideo columnis marmoreis, quae valde sunt fortes, assimilantur. Et fundata sunt super bases aureas, id est super beatissimae Trinitatis sapientissimum piissimumque consilium et decretum, voluntatem ac omnipotentiam, de humani generis redemptione per Christum: quibus innituntur, et quorum judicio ac virtute facta et impleta sunt illa mysteria, scilicet incarnatio, generatio ex Virgine, conversatio in hoc mundo, passio, resurrectio, ascensio. Possunt quoque per crura Christi, intelligi gloriosi Apostoli: qui praedicando tulerunt Dominum Jesum ad omnes terminos mundi; quibus praecepit, Euntes in mundum universum, praedicate Evangelium omni creaturae;⁷² qui per Spiritum Sanctum instar marmorearum columnarum constantissimi insuperabilesque fuerunt. Et super aureas bases erant fundati, id est super dona charismatum Christi, et super miracula ac doctrinas ipsius; vel super Scripturas legis ac Prophetarum. Unde dixit Salvator: Si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi: de me enim ille scripsit.⁷³ Princeps quoque Apostolorum: Habemus, inquit, firmiorem propheticum sermonem, cui benefacitis intendentes tanquam lucernae ardenti.⁷⁴ Rursus, crura sponsi, sunt sapientia et omnipotentia ejus, qui totum universum sustentat, portans (juxta Apostolum) omnia verbo, id est praecepto, virtutis suae:⁷⁵ sicut ait Psalmista, Praeceptum posuit, et non praeteribit.⁷⁶

Species ejus ut Libani: id est, pulchritudo ejus monti Libano pulcherrimo assimilatur: qui mons arboribus valde sublimibus ac odoriferis consitus est. Sic sponsus altissimus odorisque optimi exstat, in quo omnes Sancti fundantur ac sustentantur. Electus ut cedri, id est, inter Sanctos praefulgens ac eminens, quemadmodum cedrus inter ligna plura et arbores. Cedrus autem est arbor valde excelsa, imputribilis, odorifera et praeclara, ut dictum est saepe.

Guttur illius suavissimum. Per guttur verba promuntur, et voces emittuntur. Idcirco per guttur Christi, doctrina ejus accipitur: quae vere dulcissima est. Per guttur quoque cibaria trajiciuntur in alvum, et incorporantur. Sicque per guttur sponsi, potest intelligi benignitas ejus, qua electos in via per gratiam, atque in patria per gloriam, sibi incorporat: quod guttur prorsus infinitae consistit dulcedinis. Sed et guttur ejus, quo post resurrectionem in Apostolos insufflavit Spiritum Sanctum⁷⁷, dulce est valde. Et totus desiderabilis: quia secundum deitatis suae naturam, est naturaliter et penitus infinite appetibilis atque amabilis, delectabilis et jucundus, utpote bonitas pura ac incircumscripta, substantialiter felix, et interminabiliter gloriosa, imo ipsa beatitudo immensa. Secundum naturam quoque assumptam, universis et singulis puris creaturis desiderabilior praestantiorque consistit, eo quod sua humanitas sit ad hypostaticum esse Verbi aeterni assumpta, et in illo suppositata.

Talis est dilectus meus, et ipse est amicus meus, o filiae Jerusalem. Quamvis enim sit Dominus, rex, creator et judex meus, caritatis tamen vehementia impellente, fiduciamque praestante, confidenter voco eum amicum, tanquam carissimum sponsum, qui prior dilexit me⁷⁸, et tam gratiose ac familiariter conjunxit se mihi, et dixit: Jam non dicam vos servos, sed amicos.⁷⁹ Merito igitur laudo eum, et ejus langueo caritate, nec alibi quam in eo possum quiescere.