Enarratio in Canticum Canticorum Salomonis

MULTIFARIE multisque modis Deus Pater¹, omnipotens, aeternus, ab exordio mundi per verba et signa, per visiones, figuras, oracula, unigenitum suum Filium praedixit incarnandum, ac liberaturum genus humanum. Et hoc ipsum in lege naturae ab Adam usque ad Moysen et legis scriptae collationem, cognoverunt praecipui Patriarchae et sancti viri, Adam, Seth, Enoch, Noe, Sem, Abraham, Isaac, Jacob, multique alii homines virtuosi, ex revelatione divina aut patrum suorum narratione: qui omnes Salvatoris adventum et Christi incarnationem, apparitionem, redemptionemque mundi ardentius optaverunt, quam aestimare valemus. Denique in monte Sinai revelata sunt desuper Moysi mysteria Christi, et qualiter de Christo facta fuit promissio illa, In semine tuo benedicentur omnes gentes², non solum Abrahae, sed etiam Isaac et Jacob, prout in Genesi Moyses ipse descripsit. Postea vero sub lege per David, Salomonem, Isaiam, aliosque Prophetas praenuntiata et descripta sunt mysteria Salvatoris multo diffusius, quam sub lege naturae: ita quod Judae sub lege Moysis communiter crediderunt explicite, Salvatorem generis humani venturum in mundum. Quod totum constat ex eo, quod Christus in Evangelio suis ait discipulis: Beati oculi qui vident quae vos videtis.³ Dico enim vobis, quod multi reges et Prophetae et justi voluerunt videre quae vos videtis, et non viderunt, et audire quae auditis, et non audierunt.

Itaque in persona universorum illorum fidelium, qui sub lege naturae legeque scripta fuerunt, et Christi adventum ardentissime cupierunt, nunc dicitur: Osculetur me osculo oris sui: id est, Salvator mundi, Filius Dei, mihi tam diu totiesque promissus, per incarnationis mysterium personaliter veniat, naturam meam in unitate personae assumat, se ipsum mihi facie ad faciem repraesentet, ore ad os mihi loquatur, inter homines conversetur: sicque in medio terrae meam operetur salutem.⁴ Denique, quam aestuante Sancti antiqui istud desideraverunt, perpendere possumus: Primo ex dignitate et excellentia sponsi istius, cujus nobilitas est immensa, speciositas infinita, sapientia prorsus interminabilis, opulentia illimitabilis, incircumscripta suavitas, supercopiosissima pietas, et beatitudo sine termino et mensura. Non itaque mirum, si tali ac tanto tam infinitae excellentiae atque dulcedinis sponsi, optavit uniri et desponsari haec sponsa. Secundo id ipsum perpendere possumus ex magnitudine indigentae sponsae istius. Erat namque damnata exsilio, ejecta de paradiso, jugo peccati gravata, servituti ac potestati diaboli aliquo modo subjecta, atque aeternae beatitudinis jucunditatibus destituta; in lacum miseriae lutumque faecis erat projecta, nec erat qui manum porrigere adjutricem, per subventionem completam et redemptionem finalem.⁵ Tertio idem pensare valemus ex miro, copioso et saluberrimo fructu, qui provenit Ecclesiae ex prae tacto osculo sponsi istius: quia per ipsum a cunctis malis praeinductis est liberata, ad sanctam libertatem reducta, amica, sponsa, filia, heres, consors sui Creatoris effecta, charismatibus gratiarum mirifice decorata. Per ipsum facta est gens sancta, populus acquisitionis, genus electum, regale sacerdotium, prae cunctis nationibus gloriosa.⁶

Praeterea, sicut in sponsi isto, Domino Jesu Christo, est duplex natura, divina videlicet et humana, ita et duplex os, puta divinum et increatum, humanum quoque et creatum. Os Christi divinum et increatum, est intellectus seu sapientia ejus aeterna, per quam loquitur omni menti bene dispositae, juxta illud Psalmistae: Audiam quid loquatur in me Dominus Deus.⁷ In Job quoque legitur: Semel loquitur Deus, et secundo id ipsum non repetit.⁸ Unde quibusdam improperat per Prophetam, dicentem: Vae, filii desertores, ut faceretis consilium, et non ex me, et os meum non interrogastis.⁹ Amplius, hoc increato ore suo loquitur Unigenitus Dei universis Beatis in patria immediate ea, quae ad essentiale praemium pertinent eorumdem. Nempe haec locutio non est nisi manifestatio qua eis ostendit clare se ipsum, seu divinam essentiam, ad intuendum ac perfruendum. Estque locutio ista toti supergloriosissimae Trinitati communis, quemadmodum et idem numero intellectus est in tribus adorandis superdignissimisque Personis. Actiones etenim Dei ad extra, communes sunt summae et individuae Trinitati. De effectibus autem suis loquitur Verbum aeternum quaedam immediate superioribus angelicis mentibus, per quas et inferiores angelicas illuminat mentes de talibus; et per sanctos angelos loquitur inde hominibus: prout in libris de Angelica et Ecclesiastica hierarchiis docet Dionysius Magnus.

Itaque, dum Verbum aeternum, Unigenitus Dei, sibi ipsi conjunxit naturam humanam hypostatica unione, assumendo eam ad suum esse personale aeternum et increatum, tunc immediate tetigit, circumplexus et osculatus est eam, et per eam osculatus est omnes nos. Propter quod ad Hebraeos scribit Apostolus: Nusquam angelos apprehendit, sed semen Abrahae apprehendit.¹⁰ Deinde visus in terris, et cum hominibus conversatus, osculatus est nos, per se ipsum alloquendo, instruendo, consolando fideles, eosque Deo Patri reconciliando.¹¹ Denique discipulos suos ad se redeuntes consuevit in osculo sancto etiam corporali recipere. Unde per Zachariam prophetam praedixit: Gaude et laetare, filia Sion, quia ecce ego venio, et habitabo in medio tui;¹² et applicabuntur gentes multae ad Dominum in die illa. Hinc etiam in alio Propheta fuit praedictum: Qui fecit stellas, hic est Deus noster;¹³ hic adinvenit omnem viam disciplinae, et dedit illam Jacob puero suo, et Israel dilecto suo. Post haec in terris visus est, et cum hominibus conversatus est.

Quaeri etiam potest, qualiter Ecclesia humilis, ausa fuit tantae majestatis sponsi osculum flagitare, cui exercitus coeli cum tremore adsistit, quem Cherubim Seraphimque adorant; de quo in Job legitur: Magnus fortitudine, et judicio, et justitia; et enarrari non potest: ideo timebunt eum viri, et non audebunt contemplari omnes qui videntur sibi esse sapientes.¹⁴ Ad quod breviter respondendum, quod duo specialiter incitaverunt Ecclesiam ad postulandum nuptiale hoc osculum. Primum, quoniam ipse benignissimus sponsus tam gratiose eam praevenit, suam incarnationem et adventum ei praenuntiando ac promittendo: et ex hoc ipsa concepit fiduciam id petendi. Secundum fuit ardentissima caritas Ecclesiae ad hunc sponsum. Caritas autem, separationis impatientis est, unionisque avida, et frequenter praedominando rationem transcendit; et ingerit se dilecto, quem quanto aestuantius amat, tanto propinquius, imo et intimius appetit ei uniri; ac grandem parit fiduciam, respicitque dilectum potius ut dilectum, quam ut dominum aut majorem. Potest addi et tertium, videlicet magnitudo necessitatis, quae lege non stringitur. Indiguit enim vehementissime salvatore, nec salvari potuit nisi per istiusmodi sponsum.

Consequenter sponsa haec, universalis Ecclesia, causam aperit suae petitionis, et a tertia persona convertitur ad secundam, et eum jam alloquitur quasi praesentem, dicendo: quia meliora sunt ubera tua vino: de quo, tanquam de absente, praemisit, Osculetur me osculo oris sui. Quae enim suspiriose cupit coelestis sponsi praesentiam, eo ipso quo sic ad ipsum afficitur, aliqualem ejus praesentiam mox meretur: siquidem prope est Dominus omnibus invocantibus eum, omnibus invocantibus eum in veritate.¹⁵ Noverat quoque haec sponsa sponsum suum, nec loco, nec tempore circumscribi, sed esse ubique praesentem. Ideo ut praesentem confidenter alloquitur: et quae quasi orando dixit ad Patrem sponsi sui aeternum, Osculetur me osculo oris sui, o Pater aeterne, Unigenitus tuus; mox sponsi amore plus quam ante succensa, non quivit diutius ab ejus alloquio abstinere. Nempe qui ardentissime amat, sui sermonis variat modum ac ordinem, secundum diversum sui amoris impulsum ac tactum et flammam. Ideo super Cantica asserit Alexander: Modum sui sermonis non continet amor, directo tenore non graditur.

Itaque ait: Meliora sunt ubera tua vino. Per ubera sponsi, secundum Origenem, intelliguntur arcana cordis seu pectoris Christi, hoc est thesauri sapientae et scientiae in ipso absconditi, quibus alit suorum corda fidelium. Possunt quoque per duo ubera sponsi, intelligi duo caritatis praecepta; item vetus Testamentum spiritualiter intellectum, ac novum; et rursus praecepta Salvatoris, et evangelica ejus consilia; similiter misericordia ejus et veritas; itemque gratia praeveniens, et subsequens. Haec ubera meliora sunt vino, id est doctrina legis ac Prophetarum, et rigore contento in lege, litteralique sensu ipsius, atque caerimonialibus ac judicialibus legis praeceptis. Magna equidem est eminentia evangelicae legis, quae est lex caritatis, et gratiam continens ac conferens, et opere exhibens quod praedicebatur ac promittebatur in lege atque Prophetis, super ipsam legem, quae fuit lex timoris, nec gratiam continebat, ac nihil ad perfectum adduxit. Ideo in Evangelio Joannis scribitur: Lex per Moysen data est;¹⁶ gratia et veritas per Jesum Christum facta est.¹⁷ Propter quod tempus evangelicae legis, tempus gratiae nuncupatur. Fragrantia unguentis optimis, id est pretiosissimis charismatibus gratiae ac virtutum, ac sacro septenario Spiritus Sancti: quibus Christus secundum naturam assumptam fuit excellentissime inunctus, repletus et fragrans, sicut per Isaiam testatur: Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me.¹⁸ Cui cantamus in Psalmo: Unxit te Deus, Deus tuus, oleo laetitiae prae participibus tuis.¹⁹ De quo in Actibus Apostolorum sacratissimus princeps Apostolorum fatetur: Unxit eum Deus Spiritu Sancto et virtute.²⁰ Insuper ubera Christi, id est documenta, praecepta, et evangelica ejus consilia, fragrant optimis unguentis, id est ecclesiasticis sacramentis: quae sunt medicinalia vasa gratiarum coelestium contentiva, quibus praeceptorum violationes curantur, et quorum auxilio ipsa praecepta atque consilia prompto animo adimplentur: quae optima unguenta ex fonte pectoris sponsi fluxerunt, imo et ex ejus latere in cruce perforato emanasse dicuntur:

Circa hunc locum scribit quidam specialiter super illud, Quia meliora sunt ubera tua vino: In Hebraeo habetur, Quia meliores sunt amores tui. Nomen enim Hebraicum hic positum, est aequivocum ad amores et ad ubera. Hebraei sequuntur unam significationem, translatio nostra aliam. Sed in hoc Hebraei videntur melius dicere, quia secundum proprietatem Hebraici sermonis, sponsa hic alloquitur sponsum. In commendatione autem sponsi, non videtur convenienter mentio fieri de uberibus. Est igitur sensus secundum Hebraeos, quod amores sponsi sunt sapidiore mentis devotae, quam quodcumque sapidum corporale gustui corporali. — Circa haec reor dicendum, quia si nomen illud Hebraicum est ad utrumque istud aequivocum, non potius habetur in Hebraeo, Amores, quam, Ubera. Insuper videtur dicendum, quod Hieronymus aptius transtulit, Ubera, ad insinuandum quod spiritualis sit intellectus, non sensus carnalis. Spiritualia etenim ubera, magis conveniunt sponso quam sponsae, imo et uberibus sui alitur sponsi: et istud Cassiodorus tangit. Amplius Occam allegat Augustinum dicentem, quod viris proprie conveniunt mamillae, feminis mammae, pecoribus ubera: imo ubera pro mamillis et mammis accipi solent: sicque asserit Hugo, quod ubera data sunt viris in corporis ornamentum, non ad necessitatem. Ergo et ubera proprie competunt sponso: et certe sponsa in sponso libenter commemorat quod ipsa in se ipsa esse cognoscit, quatenus ex amborum similitudine, amor validius accendatur.

Denique adhuc sponsi laudibus immoratur, et cur ejus osculum cupiat reserans, protestatur: Oleum effusum nomen tuum: id est, non solum tu ipse, o sponsa, instar olei fusi, suavis et splendidus es; sed et nomen tuum, quodcumque sit illud, dulciter resonat in auribus meis, et ex sola nuncupatione tua dulcescit anima mea, reficitur, exhilaratur, clarescit. Insuper nomen tuum, id est fama excellentiae tuae toto orbe terrarum diffusa, fulget ac redollet, estque bonus odor Dei Patris, imo totius superpraestantissimae Trinitatis in omni loco: sed et praedicatio majestatis tuae coruscat, suaviterque odorat ut oleum vase fusum;²¹ et sicut oleum ceteris humoribus supernatat, sic nomen tuum praeeminet universis. Quemadmodum etiam oleum ceteris cibis fert condimentum, influitque saporem, sic nomen tuum condimentum est Scripturarum, et spiritualibus edulis animarum confert suavitatem. Rursus, sicut oleum lenit dolores ac vulnera sanat, sic nomen tuum, o sponsa coelestis, fugat a corde moerorem, et vitiorum laesioni medetur.

De salubritate nominis hujus, angelus sanctus dixit ad Joseph: Vocabis nomen ejus Jesum; ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum.²² Siquidem Jesus interpretatur salvator: qui in Isaia sic effatur: Deus justus et salvans non est praeter me.²³ Atque in alio Propheta: Ego Dominus Deus tuus; et salvator non est praeter me.²⁴ Etenim Domino Jesu Christo secundum suam deitatem convenit salvare, propria et increata auctoritate et potestate: cui ex divina natura convenit peccata dimittere, dona gratiarum per creationem infundere, beatitudinem aeternam largiri. Porro secundum assumptam humanitatem, convenit ei salvare, ut causae instrumentali, meritoriae, eminenti, et tanquam mediatori ac satisfactori. Nam sicut corpus nostrum comparatur ad animam nostram, ut animae instrumentum conjunctum, animatum, et proprium; sic humanitas Christi comparatur ad ejus deitatem et ad Verbum aeternum quod eam assumpsit, velut instrumentum ipsius deitatis ac Verbi immediatum, conjunctum, animatum, et proprium: ut asserit Damascenus. Insuper, quam singulare, salubre et efficax sit nomen sponsi istius, pandit princeps Apostolorum, sic dicens: Nec enim aliud nomen sub coelo datum est hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri.²⁵ De cujus nominis majestate Vas ait electionis: Dedit ei Deus Pater nomen, quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium, et infernorum.²⁶

Praeterea, Oleum effusum nomen tuum: id est, tu ipse, o illustrissime sponse, oleo compararis, et bonitas tua omni oleo exstat suavior, nobilitas tua omni oleo invenitur splendidior, unctio tua reficit mentes, pietas tua medetur animarum corporumque vulneribus, consolatio tua lenit poenitentialem moerorem, et omnem inordinatam fugat tristitiam; ideo adolescentulae dilexerunt te, id est particulares Ecclesiae, et animae spiritualiter renovatae, atque incipientium mentes, et gentes olim paganae, superbae, carnales, inverecundae, sed per gratiam tuam conversae, et sobriae, pudicae, humilesque effectae. Ad litteram quoque virgines sacrae, electae puellae, virtuosae juvenculae: quarum multae pro tuo amore non solum totius mundi divitias, oblectamenta, honores, omnemque externum ornatum, vanitatem ac levitatem femineam contempserunt; sed et crudelissima mortis genera virilissime pertulerunt, ac felicissime triumpharunt: quemadmodum sacratissima Catharina, praeclarissima Ursula, et eis consimiles. Aliae demum innumerabiles, in virginitate mentis ac corporis tibi constantissime servierunt; et usque in praesens quasi innumerae tales, in adolescentia sua relinquentes hoc saeculum nequam cum omni ejus fallacia, ingrediuntur coenobia et reclusoria sancta, in quibus perpetuo clausae manentes, tuis castissimis in spiritu vacant amplexibus.

Trahe me post te. Istud in persona Ecclesiae sub evangelica lege viventis, proprie sumitur: quae sciens suum sponsum venisse, humanae redemptionis mysteria complevisse, et ascendisse in coelos, appetit sequi eum; sed recolens sponsum suum dixisse, Sine me nihil potestis facere, invocat gratiosum ejus auxilium, dicens: Trahe me post te, id est, excita et tolle meum torporem, accende in me tuae caritatis ardorem, qui jugiter trahit sursum, quemadmodum ignis levatur in altum;²⁷ tuae increatae atque immensae suavitatis sapor me affice²⁸, ut ad te solum pure jugiterque afficiar, tibi semper adhaeream, ad te indesinenter adspirem: quatenus illam sancti tui Apostoli exhortationem adimpleam: Quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera Dei sedens;²⁹ quae sursum sunt sapite, non quae super terram. Scio enim te, Domine Jesu, dixisse: Si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me ipsum;³⁰ et rursum, Nemo potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum.³¹ Nec dubito quin Deus Pater tuus, et tu Unigenitus ejus, sitis unus tractor, sicut et unus creator. Rursus, novi vere ab Apostolo dictum: Non sumus sufficientes cogitare aliquid ex nobis, quasi ex nobis;³² sed sufficientia nostra ex Deo est.

Ecce, o sponse coelestis, dulcissime Jesu, conatur spiritus meus tibi fideliter adhaerere, in te conquiescere, tibi per contemplationem amorosam et contemplativum amorem sincere vacare; sed retrahunt, retardant, impediunt mille impedimenta. Intellectus enim instabilis est, ratio debilis, voluntas ad vana ac mala proclivis, sensualitas trahit deorsum, quotidianae necessitates in terrenis me occupant sensibilibusque involvunt, exteriorum sensuum objecta alliciunt, acies vitiorum, mundus, et daemonum turbae, undique nos impugnant: et certe ambulo in medio laqueorum, in agmine gravissimorum periculorum, sed et moles miserae carnis me deprimit. Quid igitur mihi incumbit? nisi ad tuam confugere gratiosissimam opem, et ex intimo cordis affectu orare: Trahe me post te, incessabiliter tange, perfunde, illustra, adjuva et conforta cor meum. Tu enim per Osee prophetam dixisti: In funiculis Adam traham eos, in vinculis caritatis;³³ item per Jeremiam: In caritate perpetua dilexi te;³⁴ ideo attraxi te miserans. Praevaleat in me, Domine, tractus iste; absit semper longe a me omnis tractus adulterinae affectionis, et omnis irrationabilium passionum, suspicionum ac vitiorum impulsus.

Curremus in odore unguentorum tuorum: id est, si ita attraxeris me, ego et filia meae ac animae recentem conversae, quibus gratiam mihi communicatam impertiri studebo, celeriter appropinquabimus tibi, et viam mandatorum tuorum curremus, igne amoris succensae.³⁵ aestuanter quippe amanti nihil difficile, et ei qui gustavit quam multa sit abundantia dulcedinis tuae, nihil molestius quam retardari a te, et a caritatis cursibus impediri.³⁶ Curremus (inquam) in odore unguentorum tuorum, id est affecti gustu interno supernorum charismatum, gratia et effectibus ecclesiasticorum sacramentorum, praegustatione coelestium gaudiorum, affluentiaque donorum Spiritus Sancti. Haec sunt unguenta valde suavia et praeclara: ad quae ut pertingere valeamus, oportet nos sequi vestigia in primis sanctae humilitatis, patientiae, mansuetudinis, passionisque Christi; et per veram contritionem cum beatissima Magdalene prosterni ad pedes sponsi coelestis, eosque poenitentiae lacrimis ubertim lavare ac osculari;³⁷ et inde per satisfactionem condignam, per spiritualem profectum, et jugem cordis custodiam, ad oscula manuum ejus consurgere: sicque ordinate per purae ac fervidae caritatis affectiones flammigeras, per incommutabilis Veritatis contemplationes sinceras, ad osculum oris ejus mundissimi cum summa veneratione accedere; nec cum impiissimo traditore, polluta mente ad summae Sanctitatis os deosculandum nos ipsos ingerere.³⁸

Quidam praeinducta exponit de Synagoga, quantum ad exitum ejus de terra Aegypti. Quod non videtur congruere: quoniam Sancti veteris Testamenti, nec principaliter nec finaliter optaverunt liberationem illam ab aegyptiaca servitute; sed redemptionem a jugo peccati, a servitute diaboli, a reatu culpae originalis, a spoliatione gloriae aeternalis: cujus redemptionis figura fuit liberatio ex Aegypto.

Sequitur vox Ecclesiae ad adolescentulas. Introduxit me rex in cellaria sua: id est, per lucem et gratiam contemplationis erexit me ad incerta et occulta sapientiae³⁹ suae intelligenda, in mysticos intellectus, ad theorias sublimes, ad intuenda abdita Scripturarum, ad speculandum consilium superbeatissimae Trinitatis de modo salvationis generis humani, per incarnationem et passionem Verbi aeterni. Deditque mihi fidem formatam cum rationibus credendorum et purificatae mentis intelligentia, ut queam ea quae fidei sunt, evangelizare, persuadere, declarare, defendere. Sicque introduxit me in sanctuarium suum, in amplitudinem divinarum illuminationum; et per eminentem gradum doni sapientiae, fecit me quasi secretariam et consiliariam suam rex meus et Deus meus. Insuper, Introduxit me in cellaria sua, ad contemplandas mansiones coelestes ac gaudia civium supernorum, ut sciam non solum per fidem, sed etiam per praelibationem suavem, per experientiam certam, per revelationem supernaturalem, quae sit spes vocationis nostrae, ita ut voce filiorum meorum pronuntiem: Nos autem revelata facie gloriam Domini contemplantes, in eamdem imaginem transformamur a claritate in claritatem.⁴⁰⁴¹ Nonne in ista cellaria fuit perductus Paulus usque in tertium coelum raptus, ubi audivit verba arcana, quae non licet homini loqui?⁴²

Exsultabimus et laetabimur in te: id est, in contemplatione divitiarum gloriae tuae immensae, et in amore bonitatis tuae penitus infinitae, tam vehementer laetabitur cor nostrum, non solum in patria, sed item in via, quod jucunditas ista redundabit in corpus: juxta illud Psalmi, Cor meum et caro mea exsultaverunt in Deum vivum.⁴³ In spe quoque et praelibatione ac arrha felicitatis futurae jam gloriamur, dicente Apostolo: Gloriamur in spe gloriae filiorum Dei;⁴⁴ et rursus: Scimus quoniam si terrena domus nostra habitationis hujus dissolvatur, quod aedificationem habemus ex Deo, domum non manufactam, aeternam in coelis.⁴⁵ Etenim si in infimis istis sensibilibus rebus videtur alicui glorandum, nonne incomparabiliter potius videtur glorandum in superditissimo et superpulcherrimo fonte totius boni? in quo est omnium bonorum desiderabilium et pulchrorum plena et infinita possessio, in quo solo tota nostra salus consistit, de quo praedulci et decoro versiculo cantat Propheta: In Deo salutare meum, et gloria mea;⁴⁶ Deus auxilii mei, et spes mea in Deo est. Laetabimur ergo in te, o sponse inclyte et decore, memores uberum tuorum, id est beneficiorum gratiae tuae, documentorum et praeceptorum ac consiliorum tuorum, de quibus jam plenius dictum est, quibus nos alis, super vinum.

Recti diligunt te, non solum amore naturali et acquisito, sed potius amore gratuito, supernaturali, infuso. Quum enim sis ipsa bonitatis essentia, bonitas pura et infinita, in infinitum pulchrior, dulcior, convenientior, amabilior universis ac singulis, a quo quidquid bonum et amabile est, omnem suam bonitatem ac amabilitatem sortitum est; quicumque non diligit te, sicut tu ipse jussisti, toto corde, omnino curvus, perversus, ingratus, insipiensque esse convincitur.⁴⁷ Recti itaque, id est justi, qui exhibent unicuique quod ei tenentur, te diligunt: quoniam exhibent tibi se ipsos, et amor tuo ac cultui mancipant jam se totos, ad quod non solum ex tua bonitate, sed et ex beneficiis tuis quae susceperunt, tenentur; et quia tu prior amasti eos⁴⁸, et praeparasti eis te ipsum in praemium.

Nigra sum, sed formosa, o filiae Jerusalem. Ecclesia nigram se nominat: Primo, quoniam multi imperfecti, fragiles et infirmi ac peccatores in ea sunt: propter quod Christus comparat eam sagenae missae in mare, et ex omni genere piscium congreganti.⁴⁹ Secundo, quia et ipsi electi ac boni, quotidie et frequenter in venialibus peccant, et eorum justitiae quasi pannus menstruatae censentur.⁵⁰ Tertio, quia in vita hac variis tribulationibus, tentationibus, adversitatibus exercentur. Verumtamen ipsa se formosam fatetur, quoniam semper multi virtuosi et sancti in ea consistunt, et omnes qui ei vere incorporantur, caritate virtutibusque infusis ac donis Spiritus Sancti ornantur. Habet etiam sacramenta, quibus quotidie renovatur ac pulchificatur. Itaque, Nigra sum, sed formosa, o filiae Jerusalem, id est, animae, seu adolescentulae ac particulares Ecclesiae, sicut tabernacula Cedar: qui fuit secundus filius Ismaelis, et habitavit ipse Cedar cum sobole sua atque familia in tabernaculis et in solitudine, seu deserto⁵¹; sicque tabernacula ejus foris quandoque deformia, utpote ventis imbrisque exposita, intus erant divitiis et pecoribus plena; sicut pelles Salomonis: quibus ipse domum suam thalamumve ornavit, aut tabernaculum Dei seu vasa ejus operuit. Melius tamen per Salomonem intelligitur Christus: cujus pelles sunt speciosi vestitus ministrorum suorum, et ornamenta cultus divini, mores quoque et exteriores gestus, incessus et apparatus ipsius Christi, quibus se ejus sponsa conformat pro posse. His etenim tanquam optimis pellibus vestitur ac decoratur Ecclesia. Denique, per tabernacula Cedar possunt intelligi perfidi et gentiles, quibus infidelis Judaea similem reputavit Ecclesiam, contemnens eamdem.

Nolite me considerare, quod fusca sim, id est obscura seu denigrata, juxta sensum quo dixi, Nigra sum; quia decoloravit me sol, id est, comparatione sanctitatis, perfectionis ac sapientiae sponsi mei, qui est Sol sapientiae atque justitiae, fuscam me fateor: qui etiam legem tantae perfectionis contulit mihi, quod a perfecta ejus observatione deficio; sicque legis suae splendore me fuscam demonstrat. Rursus, Decoloravit me sol, id est, intuitu et amore solis istius, videlicet sponsi, exposui me tribulationibus, persecutionibus ac aspernationibus impiorum, laboribusque diversis ac multis doloribus: propter quos videor decolorata, et quasi relicta a sponso. Sed haec omnia intus me ornant: idcirco nolite ista in me ita considerare, ut metu sustinendi talia, recedatis a fide et obedientia mea; sed praemia illa aeterna pro his momentaneis afflictionibus exhibenda, perpendite, et gaudete in talibus, sicut in Evangelio sponsus hortatur: Gaudete in illa hora et exsultate, quoniam merces vestra copiosa est in coelis.⁵² Postremo, per solem hoc loco quidam aestum tribulationis intelligunt.

Filii matris meae pugnaverunt contra me. Ecclesia primitiva ex Judaeis atque gentilibus fuit collecta, sicque mater Ecclesiae partim fuit ipsa gentilitas, partim plebs Judaeorum. Ipsam autem Ecclesiam primitivam multis annis acerrime impugnaverunt tam infideles ac obstinati Judaei, quam gentiles increduli, prout in Actibus Apostolorum partim describitur, atque in chronicis, historiis et legendis Sanctorum plenius continetur. Judaei autem impugnaverunt eam tam allegationibus Scripturarum veteris Testamenti, quam persecutione reali. Similiter gentiles philosophi, ratione naturali variis modis contra Ecclesiam dimicarunt; reges vero et tyranni fecerunt hoc gladio materiali. Et sicut sponsus praedixit, tradebantur credentes in eum a parentibus, fratribus, cognatis et amicis, et morte afficiebantur ab eis.⁵³ — Insuper universalis Ecclesia in persona particularium Ecclesiarum, hoc est quaecumque particularis Ecclesia, dicere potest: Filii matris meae, hoc est haeretici qui ad tempus fuerunt universalis Ecclesiae filii (de quibus in prima sua Canonica ait Joannes apostolus, Ex nobis exierunt, sed non erant ex nobis), pugnaverunt contra me, quia valde fuerunt infesti Catholicis, potissime Ariani: qui et corporaliter pluribus annis persequebantur et jugulabant fideles.⁵⁴ Similiter impii Christiani, schismatici, principesque iniqui et vitiosi praelati pugnant adversus Ecclesiam, justos vexando, pusillos ac subditos scandalizando, injusta praelia suscitando, aut ecclesiasticis non obediendo mandatis. Et certe pia mater Ecclesia, quae a malignis spiritibus et ab infidelibus populis incessanter gravissime impugnatur, non mediocriter contristatur, dum filios suos, qui se deberent mutuo contra praetactos hostes acerrimos adjuvare, videt contra se matrem ipsorum et contra se invicem decertare.

Posuerunt me custodem in vineis: id est, infideles Judaei me in terra sua persequendo, atque ex ea me repellendo, fuerunt occasio, quod coepi per totam gentilitatem dispergi, atque gentilibus toto orbe terrarum evangelizare: in quibus innumerabilia millia paganorum converti, et multas fundavi particulares Ecclesias, tanquam vineas Dei, quas pastorali sollicitudine custodivi, excolui, fecundavi. Hinc in apostolicis Actis Paulus et Barnabas obduratis loquuntur Judaeis: Vobis oportebat primum loqui verbum Dei;⁵⁵ sed quia repulistis illud, et indignos vos judicastis vitae aeternae, ecce convertimur ad gentes: sic enim praecepit nobis Dominus, Posui te in lucem gentibus, ut sis salus mea usque ad ultimum terrae.⁵⁶ Vineam meam non custodivi: id est, Synagogam mihi commissam juste reliqui: et hoc, propter obstinationem, rebellionem, et incorrigibilitatem ipsius. Primitivae namque Ecclesiae, id est Apostolis et eorum adjutoribus, jussit Christus primo praedicare Judaeis. Nam ante passionem suam praecepit: In viam gentium ne abieritis;⁵⁷ sed potius ite ad oves, quae perierunt, domus Israel. Post resurrectionem vero praecepit eisdem Apostolis: Euntes in mundum universum, praedicate Evangelium omni creaturae.⁵⁸ Nihilominus intentio Christi fuit, ut adhuc primo ad tempus praedicarent Judaeis: quod et pene per tredecim annos fecerunt pro majori parte ipsi gloriosi Apostoli, quousque divisi sunt. Interim tamen a tempore persecutionis factae sub Stephano, sub qua (praeter Apostolos) omnes discipuli fuerunt dispersi, coeperunt per totam Galilaeam atque Samariam praedicare, sicut et Paulus ac Barnabas alibi: attamen Judaeis dumtaxat, sicut in Actibus Apostolorum manifeste habetur.⁵⁹⁶⁰ Tandem Judaeis undique obduratis, ad gentilium conversionem profecti sunt.

Insuper Ecclesia ex persona carnalium ac negligentium praelatorum dicere potest: Posuerunt me custodem in vineis: id est, Christus et ejus Apostoli praeceperunt mihi, cum omni diligentia praesidere ac providere particularibus Ecclesiis Dei. Sic namque princeps Apostolorum hortatur: Pascite, qui in vobis est, gregem Dei.⁶¹ Et Paulus: Qui praeest, in sollicitudine, supple, praesit.⁶² Vineam meam, id est vineas mihi commissas, non custodivi: per singulare intelligendo plurale, ut moris est in Scripturis. Circa haec ait Anselmus: Quemadmodum vineae quatuor modis laeduntur praecipue, sic sanctae Ecclesiae totidem adversa, maxime in suis membris teneris, solent nocere. Vineae etenim obest asperum frigus, et urens ventus, spissaque grando, et nimia pluvia. Sic sanctae Ecclesiae in suis membris aliquando nocet frigus seu torpor exemplorum malorum: quoniam sicut frigus seu gelu stringit atque exterminat vineae florem, sic malum exemplum aufert a tenero corde conceptae devotionis amorem. Aliquando etiam ei obest ventus diabolicae suggestionis, adurens renes mentis et corporis. Nocere etiam maxime solet grando pessimae detractionis et dissensionis, quae dissipat florem fraternae dilectionis. Pluvia quoque pravae doctrinae, et prosperitatis assiduae, solet plerumque statum mentis dissolvere, et ad amorem mundi reflectere. Sicut econtrario prodest vineae suavis aura cum dulci rore, sic prodest Ecclesiae pax cum salubri sermone. Praeterea, sicut vinitores non custodiunt vineas, qui eas non putant, non considerant, non excolunt, nec fructum ex eis colligere enituntur; ita praelati qui sibi commissis pravos mores, inordinata colloquia, opera illicita non praecidunt, nec qualiter subditi circa divinorum observantiam praeceptorum se habeant, intuentur; nec corripiendo, corrigendo, exhortando, docendo, obsecrando, comminando, et orando pro eis, reformare eos conantur, neque exemplis neque verbis satagunt fructum virtutum et spiritualem assiduumque profectum ex ipsis producere, nequaquam ut tenentur vineas Dei commissas sibi custodiunt. Ideo sanguinem pereuntium Dominus requiret ab eis.⁶³

Sed quoniam primitiva Ecclesia a Judaeis dispersa, et per gentilitatem divisa, innumerabiles persecutiones sustinuit, sicut et Paulus in suis epistolis de se patefecit, recte subjungit Ecclesia: Indica mihi, quem diligit anima mea, ubi pascas, ubi cubes in meridie⁶⁴: id est, tu, sponse coelestis super omnia praedilecte, mihi dignanter ostende ubi tu gratiose commoreris, in quorum cordibus pabula internae refectionis exhibeas, quos pastoraliter nutris. Indica etiam mihi ubi cubes, id est, stabiliter requiescas, quorum mentes tibi carissimas luce contemplationis perfundas: ita quod per contemplativae exercitia vitae, te intra se jugiter complectuntur, retinent, nec offendunt, ita ut illud Deuteronomii impleatur in eis: Amantissimus Domini habitabit confidenter;⁶⁵ in eo quasi in thalamo tota die morabitur, et inter humeros illius requiescet. Indica (inquam) mihi, ubi sic pascas, sic cubes in meridie, id est in praecipuo gratiae tuae splendore, in magno caritatis fervore, in illuminatione praeclara: quemadmodum in Regum libris David fatetur: Spiritus Domini locutus est per me, sicut meridiana lux clara est et absque nubibus rutilat.⁶⁶ Quamvis autem sponsus inter cives regni coelestis potissime cubet, qui meridiana ejus cognitione laetantur, atque per beatificam visionem sponso gloriae inavertibiliter ac tranquillissime sunt intenti; attamen etiam in hac vita in viris contemplativis, perfectis, heroicis, aliquanter cubat: quibus scripsit Apostolus, Pax Christi exsultet semper in cordibus vestris;⁶⁷ quorum unusquisque dicere potest, In pace in id ipsum dormiam et requiescam.⁶⁸ Unde et ipse per Isaiam loquitur: Super quem requiescet spiritus meus, nisi super quietum et humilem?⁶⁹

Haec itaque petit sibi indicari Ecclesia, quatenus ex eorum consideratione consoletur et glorietur in Domino inter tot adversitatum suarum pressuras, et ut videat ipsa pia mater, in quibus praedicatio sua fructificet. Ideo quoque postulat sibi ista monstrari, quoniam scit se sua exteriori praedicatione in audientibus nil posse proficere, nisi sponsus in illorum cordibus intus loquatur, suaque unctione dociles et attentos faciat eos: ob hoc appetit invenire ac scire hujusmodi auditores. Unde subjungit: ne vagari incipiam, id est, ne infructuose discurram, post greges sodalium tuorum, id est ad conventicula reproborum, post multitudes obstinatorum atque haereticorum: qui post unam et secundam correptionem vitandi sunt.⁷⁰ Unde in Ecclesiastico scriptum est: Ubi non est auditus, non effundas sermonem.⁷¹ Et Salomon: In auribus insipientium ne loquaris, quia despicient doctrinam eloquii tui;⁷² itemque, Qui erudit derisorem, ipse sibi injuriam facit.⁷³ Nam et sponsus in Evangelio jussit: Nolite sanctum dare canibus, neque margaritas vestras projiciatis ante porcos.⁷⁴ Verum quamdiu ignorat Ecclesia, quis docilis indocilisve exsistat, debet omnibus praedicare, sicut in simili loquitur Augustinus: Nescientes quis ad electorum aut reproborum societatem pertineat, debemus beneficium fraternae correptionis impendere cunctis.

At vero per sodales, quidam intelligunt haeresiarchas et seductores ac impios praesidentes, qui sibi subjectos damnationi secum involvunt: et sodales sponsi vocantur, vel quia se nominant ejus vicarios, et vocant se Christianos; vel quia in potestate seu praelatione cum eo communicant, aut quia in natura humanitatis cum eo conveniunt. Alii, per sodales intelligunt angelos sanctos, qui singulis gentibus et communitatibus praesent, quemadmodum in Ecclesiastico legitur: Rectorem in unaquaque praeposuit gente. Unde et in Daniel de principe Graecorum et principe Persarum aliqua continentur.⁷⁵⁷⁶ Per quos (sicut divinus docet Dionysius) angeli sancti de choro Principatuum designantur: qui sunt sodales Christi per gloriae communionem et praelationis participationem.

Amplius sic potest exponi, quod sponsa precatur sibi a sponso indicari ubi in meridie cubet, ita quod, quamvis sciat per fidem sponsum in mentibus Beatorum cubare, nihilo minus petit sibi hoc clariori illuminatione monstrari: quatenus sincriter contemplando gloriam Beatorum, et quam dignantissime, intime atque dulcissime sponsus requiescat in eis, consolationem accipiat, et ad laborandum infatigabiliter animetur, nec deviet sequendo errantes.

Postremo per appropriationem dicere possumus, quod sponsus in activis hominibus pascit, in contemplativis cubat. Activi namque non sunt tam diu tamque frequenter intenti actualiter sponso, ut contemplativi; sed certis horis pascit eos, pasciturque ab eis in membris suis vel in se ipso, dum de eorum bonis gaudet operibus, atque eorum congratulatur profectui. Unde in Apocalypsi testatur: Ego sto ad ostium et pulso: si quis aperuerit mihi, intrabo ad illum, et coenabo cum eo, et ipse mecum.⁷⁷ In contemplativis autem cubat, id est quiescit, quoniam contemplativi stabilius frequentiusque vacant sponsi amplexibus, et pulchritudinem vultus ejus prospiciunt.

Sequitur sponsi responsio ad praeinductam sponsae petitionem. Si ignoras te, o pulchra inter mulieres, id est, quia ignorare te ipsam non debes, nec in toto te nescis, o Ecclesia, prae ceteris gentibus gratia ac virtutibus speciosa. Saepissime equidem in Scripturis accipitur si, pro non, ut quum sanctus Job loquitur: Si deceptum est cor meum super muliere, et si ad ostium amici mei insidiatus sum.⁷⁸ Certum est autem, quod Ecclesia quae teste sponso censetur pulchra, non ignoret se ipsam: imo scit quid per naturam existat, quod a sponso redempta sit, et Baptismate renovata, variisque gratiarum charismatibus redempta. Itaque, quoniam non ignoras te, egredere, id est, in actum virtutum et in officium praedicationis procede; et pasce haedos tuos, id est, non solum justos et simplices, qui oves vocantur, sed etiam peccatores et impios instrue, nutri, gubernare, juxta tabernacula pastorum, id est ad imitationem praecedentium patrum, et juxta documenta Apostolorum, qui indifferenter universis praedicaverunt: sicque et abi post vestigia gregum tuorum, id est, virtutes et opera electarum congregationum sectare, ne inutiliter evageris. Optimum enim est et valde securum, tritam Sanctorum incedere viam, et eorum inhaerere vestigiis, qui cursum suum feliciter compleverunt. Noli ergo immoderate discutere aut velle cognoscere, in quibus ego per gratiam habitem, aut qui electi sint et digni ut eis praedicatio fiat: imo quo aliqui magis corrupti sunt, eo plus stude eis succurrere: quia etsi contigerit eos perire, tu tamen fructu tuorum non carebis laborum. Juxta praehabitum sensum ait Apostolus: An ignoratis vos ipsos? nisi forte reprobis sitis.⁷⁹ Et denuo fassus est: Omnibus debitor sum, sapientibus et insipientibus.⁸⁰ Verumtamen multi hunc passum aliter ac prolixe exponunt; sed explanatio ista facilior aptiorque videtur.

Equitatum meo in curribus Pharaonis assimilavi te, amica mea: id est, o sponsa carissima, ego conformavi et similem feci te exercitui filiorum Israel in dejectione et submersione curruum ac equitum regis Aegypti: quem cum suis in mari Rubro submersi, et exercitum Israel per medium maris illius eduxi ac liberavi.⁸¹ Sic te de potestate diaboli angelorumque ejus redemi. Et sicut filios Israel pavi manna ac aqua de petra educta; sic te pane coelesti, corpore et sanguine meo, enutrio, aqua sapientiae poto.⁸² Et sicut illos per solitudinem ad terram promissionis sub velamento nubis in die, et in splendore ignis in nocte deduxi;⁸³ sic te per desertum saeculi hujus exsilii, ad coelestem dirigo paradisum, sub protectione auxilii ac rore refrigerii mei, et in luce fidei ac claritate illustrationis supernae ac caritatis fervore inter prospera et adversa. Quemadmodum etiam filiis Israel in monte Sinai per Moysen legem dedi;⁸⁴ sic tibi in monte terrae promissionis per me ipsum Evangelicam contuli legem. Hinc in Isaia asseritur: Super omnem gloriam protectio;⁸⁵ et tabernaculum erit in umbraculum diei ab aestu, et in securitatem, et in absconsionem a turbine et a pluvia.

Insuper, per equitatum Dei, possunt intelligi angelicae potestates et angeli sancti: qui in Scripturis ubertim appellantur exercitus et castra atque militia Dei, juxta illud Psalmi: Currus Dei decem millibus multiplex.⁸⁶ In Genesi quoque narratur: Jacob abiit via qua coeperat, fueruntque ei obviam angeli Dei.⁸⁷ Quos quum vidisset, dixit: Castra Dei sunt haec. Unde et alibi legitur: Multa sunt nimis castra Dei fortia, et facientia verbum ejus.⁸⁸ Porro per equitatum Pharaonis, bene accipiuntur adversariae potestates, et angeli tenebrarum, ac acies vitiorum. Potest itaque et sic exponi: O amica, id est, universalis Ecclesia, assimilavi te equitatui meo, id est angelis sanctis, in curribus Pharaonis, id est per hoc, quod praestiti tibi virtutem resistendi ac praevalendi malignis illis spiritibus, quibus et angeli sancti restiterunt ac praevaluerunt in exordio saeculorum, non acquiescendo elationi illorum, sed potius expellendo ipsos de statione coelesti: juxta illud (secundum unam expositionem) in Apocalypsi: Factum est praelium in coelo.⁸⁹ Michael et angeli ejus praeliabantur cum dracone, et draco pugnabat et angeli ejus; et non praevaluerunt, neque inventus est locus eorum amplius in coelo. Hinc Ecce dedi vobis potestatem calcandi super serpentes et scorpiones et supra omnem virtutem inimici.⁹⁰ Cui et in Psalmo promittitur: Cadent a latere tuo mille, et decem millia a dextris tuis;⁹¹ itemque, Super aspidem et basiliscum ambulabis, et conculcabis leonem et draconem. Ideo Paulus disseruit: Deus conteret Satanam sub pedibus vestris velociter.⁹²

Pulchrae sunt genae tuae sicut turturis. Circa hoc loquitur Origenes: Paulus apostolus ait: Corpus non est unum membrum, sed multa;⁹³ vos autem estis corpus Christi, et membra de membro. Et iterum: Nemo carnem suam unquam odio habuit;⁹⁴ sed fovet et nutrit eam, sicut et Christus Ecclesiam: quia membra sumus corporis ejus. Per haec igitur edocemur, quomodo sponsa Christi (quae est Ecclesia) sit corpus Christi et membra. In quibus membris [sicut] sunt aliqui qui dicuntur oculi, pro intelligentiae sine dubio et scientiae lumine; et alii aures, pro audiendo verbo doctrinae; alii manus, pro bonis operibus religiosisque ministeriis: ita sunt aliqui qui et genae ejus vocantur. Genae autem [partes] vultus dicuntur, in quibus honestas et verecundia animae cognoscuntur: per quod sine dubio illi in membris Ecclesiae declarantur, qui castitatis et pudicitiae excolunt honestatem. Pro iis ergo ad totum corpus Ecclesiae dicitur: Quam pulchrae sunt genae tuae! quarum pulchritudinem accepit ex osculo sponsi. Ex tunc enim castitas et pudicitia atque virginitas, quae prius non fuerant, per Ecclesiae genas miro decore diffusae sunt: quae genarum formositas turturi comparatur. Turturum enim fertur esse natura, ut neque masculus praeter unam feminam adeat aliam, neque femina amplius quam unum patiatur marem, ita ut compare extincto, superstiti cum conjuge exstinctus sit concubitus amor. Convenienter igitur similitudo turturis aptatur pulchritudini, id est pudicitiae ac castitati, genarum Ecclesiae: quia Ecclesia alterius viri post Christum nescit conjugium, et quoniam abundantia pudicitiae ac continentiae viget in ea. Haec sententialiter Origenes. — Porro Anselmus et alii, per genas sponsae intelligunt doctores ac praedicatores Ecclesiae, quoniam genae dentes intra se continent, et per eos masticant, terunt et in ventrem projiciunt cibum: sic boni praelati ac praedicatores verbo Dei reficiunt audientes, et difficiliora quaeque eis quasi masticando et frangendo exponunt.

Insuper genae sponsae dicuntur pulchrae ut turturis, quoniam ipsa Ecclesia pro suis et filiorum suorum defectibus et peccatis verecundatur, et ea cum poenitentiali ac sapientiali pudore humiliter confitetur.

Collum tuum sicut monilia. Per membra corporea in hoc libro, et per aves ac cetera inanimata ac irrationalia, spiritualium ac rationalium rerum proprietates atque officia designantur. Sicque per collum, quo caput jungitur corpori, per quod cibus descendit in alvum, quod etiam levatur in altum, designantur praelati, qui inter Deum et populum mediant, et mysticum corpus Christi (puta Ecclesiam) suo capiti, videlicet Christo, jungunt: cui sibi commissos reconciliare tenentur, orando et sacrificando pro ipsis, eosque corripendo, purgando, ac fovendo in bonis, gratiarum quoque charismata impetrando eis a Domino. Hi instar colli eriguntur in altum ecclesiastica dignitate atque praelatica potestate; et spiritualis alimonia a capite Christo descendens, per ipsos in greges ipsis creditos derivatur. Hoc collum ornatur et assimilatur monilibus. Monilia namque, sunt ornamenta ad claudendum pectus formata, suntque virginum signa desponsatarum. Et dicitur monile, a monendo: quia dum puellae desponsatae apponitur, eam hortatur, ne alterum amatorem admittat, sed suo fidem sponso conservet. Quum itaque boni praelati solliciti sint et laborent subditorum suorum pectora adornare, atque a pravis ea cogitationibus claudere, quatenus sponso pura et inviolata exhibeantur, nec adulterinum adspiciant seductorem diabolum, neque ad aliquem sensualiter afficiantur: recte monilibus comparantur ipsi praelati.

Porro, secundum Gregorium, in monilibus auro gemmae imponuntur. Per aurum sapientia, per gemmas virtuosa et exemplaria opera designantur. Quum itaque praelatos oporteat per sapientiam rutilare, virtuis quoque et exemplaribus actibus abundare, congrue monilia nuncupantur. Certum est etiam, per aurum posse intelligi caritatem: quae sic eminet inter virtutes, sicut aurum inter metalla. Et sicut aurum habet vim laetificandi inspicientem, tristitiamque depellit, sic caritas maxime facit mentem in sponso super omnia caro gaudere, et ejus beatitudini intime congaudere. De qua in Apocalypsi legitur: Suadeo tibi emere aurum ignitum probatum.⁹⁵ Per gemmas vero, pretiosissima illa septem dona Spiritus Sancti sumuntur. Praelatum autem oportet prae ceteris in caritate fervere, ac septenario Spiritus Sancti fulgere. Propter quod Christus beatissimum Petrum constituturus praelatum totius Ecclesiae, ter sciscitatus est eum: Petre, amas me plus his? Hinc praelati dicuntur monilia.⁹⁶ Erubescat ergo praelatus vocari, qui non satagit his ornatibus decorari: qui vel operari omittit quod docet, aut docere negligit quod a subditis suis Deus requirit. Nempe, ut ait Isidorus, tam vita quam doctrina clarescere debet in eo qui praesidet: quia doctrina sine vita efficit arrogantem, et vita sine doctrina inutilem. Pastoris sermo operibus est firmandus, ut quod instruit verbo, confirmet exemplo: turpissimum est, quempiam doctrinam suam propriis reprobare operibus.

At vero per cervicem seu collum, Origenes intelligit membra Ecclesiae bene subjecta, et obedientiae dedita. Cervicibus enim onera deferenda solent imponi: propter quod, rebelles et inobedientes dicuntur esse durae cervicis, et collo male erecto incedere.⁹⁷ Unde per Prophetam Dominus ait: Scivi quia durus es tu, et nervus ferreus cervix tua, et frons tua aerea.⁹⁸ Hinc ad insinuandum quod per collum obedientia designetur, Jeremias plurimos hortabatur, Subjicite colla vestra jugo regis Babylonis: quanto magis subjicienda sunt colla nostra jugo Christi, dicentis, Tollite jugum meum super vos?⁹⁹ Hujus colli ornamenta, sunt sanctae obedientiae praestantissima opera.¹⁰⁰ Unde quum quidam sanctorum Patrum vidisset in spiritu diversos ordines ministrantium Deo, ipsos religiosos sub obedientia viventis vidit aureos torques portare.

Muraenulas aureas faciemus tibi, vermiculatas argento. Muraena (ut legitur) piscis est, in foramine suo exsistens circulatus et conglobatus: quia dum capitur, caudam ori suo imponit, et circulum de se facit; et sustentatur non comedendo, sed humorem sugendo: ad cujus similitudinem fiunt muraenulae, id est inaures, quae aurium sunt ornatus. Gregorius vero dicit, quod per muraenulas monilia ligantur ad collum. Atque, ut aliqui dicunt, muraenulae sunt ornamenta ex filis aureis et argenteis opere plectili facta, quibus ornantur capita feminarum, et orae vestium circa manus et collum. Sicque per muraenulas intelliguntur dogmata Scripturarum ac sententiae Patrum, grandi decore permixta, sapientiam continentia, ac amore sancto flammigera, utpote igneae legis verba: quae muraenulae sunt vermiculatae argento, id est venustate eloquentiae hinc inde distinctae, et varietate florum sui eloquii intermixtae, ita quod in praedicatione et exhortatione sonant egregie, in tantum quod cordis secreta attingunt, compungunt, inflammant. Siquidem per argentum, nitor eloquii et sonoritas verbi in Scripturis signantur. Amplius, sicut in Scripturis per aurum, sapientia, id est notitia Dei, exprimitur; sic per argentum, scientia de rebus creatis notatur. Quum ergo Scriptura sacra non solum de Creatore, sed etiam de creaturis vere nos instruat, muraenulae, id est praefatae divinarum sententiae ac doctrinae, recte dicuntur argento vermiculatae. Has muraenulas sponsus et ejus opifices (id est sacrae Scripturae auctores) fecerunt Ecclesiae, ut praedicaret ex eis, filiis suis ac subditis.

Dum esset rex in accubitu suo, nardus mea dedit odorem suum. Rex regum, Christus Dominus, morte devicta, ascendit ad Patrem¹⁰¹, et requiescit ad dexteram ejus: atque ex tunc nardus sponsae, id est ejus humilitas, vel salubris doctrina, ac suavissima fama, virtusque operativa miraculorum, dedit praecipue suum odorem, et redolentia sua multos attraxit, curavit, atque salvavit. In cujus odoris figura, Isaac dixit de filio suo: Ecce odor filii mei, sicut odor agri pleni. Denique sponsa hoc corporaliter recumbente in domo Pharisaei, affectuosissima ejus discipula, optima illa Maria Magdalene, aromaticum suum unguentum nardi spicati pretiosi fudit super eumdem;¹⁰²¹⁰³ et domus impleta est ex odore unguenti.

Fasciculus myrrhae, dilectus meus mihi. Myrrha amara est, et a putrefactione corpus praeservat. Sicque sponsa duplici ratione dilectum suum vocat fasciculum myrrhae: Primo, propter acerbitatem suae salvificae passionis, quam tulit pro nobis, ut sit sensus: Sponsus meus carissimus, propter ea quae pro salute mea sustinuit, est mihi materia amarae compassionis, et causa ob quam multiplici dolore me ipsam conficio in poenitentiae actibus et lamentis, in vigiliis, disciplinis, laboribus, abstinentiis, in fame, siti et frigore, in deploratione peccantium, in anxia adspiratione ad sponsum: ita quod lacrimae meae sunt mihi panes die ac nocte, prae desiderio plenae fruitionis ac clarae visionis ipsius, me cupiente dissolvi et esse cum ipso.¹⁰⁴¹⁰⁵ Secundo sic: Fasciculus myrrhae, id est copiosa medicina contra putredinem vitiorum, et curativa praeteritarum culparum, est dilectus meus mihi: qui suis documentis, praeceptis, consiliis, infusione gratiae ac virtutum, et ecclesiasticis sacramentis ac virtutum suarum exemplis, praebet remedia contra omnia vulnera vitiorum; qui primo in Baptismo, deinde in Confessione, ab omni mundat et curat inquinamento.

Ideo, inter ubera mea commorabitur: id est, in intimis praecordiorum meorum quiescet; et nequaquam obliviscar ipsius, sed in omni necessitate, tentatione, angustia et ruina ad ipsum confugiam, inter prospera et adversa intra me eum amplectar, eum orando, psallendo, meditando affabor. Et sicut ejus intuitu ac amore, omnem carnalem delectationem vilemque consolationem et dissolutionem puerilem despicio; ita ex ejus contemplatione, omnem inordinatum moerorem ac mordacem tristitiam fugo ac vinco: ut nec prosperitate dissolvar, nec adversitatibus frangar. Quae enim tribulatio me poterit superare, dum quae et quanta ipse pro me toleravit, intueor? Humilitas ejus, mihi medicamentum est contra omnem superbiae laesionem; consideratio patientiae ac mansuetudinis ejus, omnem iracundiae impetum curat, omnem impatientiam tollit; fervor suae ardentissimae caritatis, cunctam repellit pigritiam et teporem. Denique inter ubera mea commorabitur, quia in omni doctrina et utriusque Testamenti Scripturis ipsius recordabor, et sermocinabor de eo. Universa quoque quae pro mea assumpsit, fecit, pertulitque salute, colligabo quasi in unum fasciculum: quem jugiter intuebor, quatenus incarnatio, conversatio ac passio dilectissimi sponsi mei nunquam a mea recedat memoria, juxta illud in Threnis: Memoria memor ero, et tabescet in me anima mea.¹⁰⁶ Ut sic cum Apostolo dicere queam: Christo confixus sum cruci.¹⁰⁷ Vivo autem jam non ego; vivit vero in me Christus. Et denuo: Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini mei Jesu Christi.¹⁰⁸ Est namque in cruce sponsi gloratio, dum gloriamur in hoc, quod ejus amore et imitatione adversum quid patimur, et contumelias sustinemus; et rursus, dum passionem ipsius tam fructuosissimam esse perpendimus, quod per eam reconciliati sumus Deo omnipotenti, et liberati a discrimine infernali.¹⁰⁹ Ideo subditur:

Botrus Cypri, dilectus meus mihi in vineis Engaddi: id est, ipse qui in passione sua factus est mihi fasciculus myrrhae, in sua resurrectione, ascensione, et Spiritus Sancti missione, atque in quotidiana sua gratiosa visitatione ac consolatione interna, factus est mihi botrus Cypri, id est materia exultationis, spiritualeque vinum inebrians mentem fervore amoris, plenitudine devotionis, exuberantia internae suavitatis: quod totum recte per botrum Cypri insinuatur, quia in insula Cypro vinum optimum generatur. Sic demum factus est mihi botrus in vineis Engaddi, id est loci sic dicti, quae et ipsae optimae esse feruntur. Engaddi vero, fons hoedi interpretatur. Hoedus autem fuit in lege animal immolaticium pro remissione culparum.¹¹⁰ Idcirco per hoedum peccatores signantur; et per fontem hoedi, Baptismus seu Poenitentiae sacramentum, in quibus iniqui a suis peccatis lavantur: sicque sponsus est sponsae suae botrus in vineis Engaddi, hoc est in Ecclesiis renatorum in fonte Baptismatis, seu purgatorum in sacramento Confessionis.

Denique, quia sub speciebus panis et vini, sponsa dilectum suum quotidie sumit in sacro Mysterio, recte eum comparat botro: de quo sponsa in libro Geneseos Jacob patriarcha vaticinatur: Ligans ad vineam pullum suum, et ad vitem, o fili mi, asinam suam;¹¹¹ lavabit in vino stolam suam, et in sanguine uvae pallium suum. Idcirco in ejus ascensione sciscitati sunt angeli sancti: Quare rubrum est indumentum tuum, et vestimenta tua sicut calcantium in torculari?¹¹² Quibus respondet: Torcular calcavi solus.¹¹³ Christus quippe est botrus, de quo in torculari passionis, id est patibulo crucis, expressum est optimum vinum, utpote sanguis salvificus in Sacramento reficiens, laetificans, inebrians communicantem. De quo sancto edulio, salutarique poculo, in alio Propheta scriptum est: Quid bonum Domini, aut quid pulchrum ejus, nisi frumentum electorum, et vinum germinans virgines?¹¹⁴ Unde de hoc sponsa, prophetatum fuit in Psalmo: Erit firmamentum in terra in summis montium.¹¹⁵ Ubi pro firmamento, alia littera habet, Frumentum; alia vero, Memoriale triticum. Imo translatio Chaldaica aptissime habet, Erit placenta tritici: quia videlicet Christus sub forma tortulae seu placentae triticeae, offertur quotidie Deo Patri in celebratione.

Praeterea aliqui dicunt, quod Engaddi est locus in quo balsamum crescit, et arbor aromatica nomine cyprus, quae facit grana similia granis uvae, atque in modum vitis excolitur, propter quod vinea nominatur: sicque Cyprus, non esset hic nomen insulae in mari Mediterraneo sitae, de qua Barnabas fuit apostolus. Hinc ait et Origenes: Uva florens, cyprus vocatur. Species quoque extrinsecus est cujusdam virgulti, quae dicitur cyprus, produens fructum in modum uvae florentis.¹¹⁶ Sed videtur magis ad fructum vitis sermo respicere, quia vinearum Engaddi est facta memoria. Engaddi autem ager est terrae Judaeae, non tantum vineis quantum balsamis florens. Sponsa ergo adolescentulis loquens: Botrus (inquit) cypri, dilectus meus mihi. Tanquam dicat, Quidquid dulcedinis in odoribus est et floribus virgultorum, superat sponsus: quatenus audientes haec adolescentulae, magis ac magis ad sponsi concitentur amorem.

Insuper videns sponsus universalem Ecclesiam suo desiderio aestuantem, ac suis praeconiis inhaerentem, imo et aliorum animas sua caritate affectuosis sermonibus inflammantem, prorumpit in laudem ipsius, ut ad meliora provocet eam. Ecce tu pulchra es, amica mea, ecce tu pulchra. Repetitio ista, affirmationis, affectionis, seriositatis, ac movendae attentionis est signum, quasi dicat: Tu, sponsa mea, sancta et praeelecta Ecclesia, pro qua tradidi me in mortem, tu pulchra es mente et corporis castitate.¹¹⁷ Pulchra per dona naturae, pulchrior per charismata gratiae. Pulchra interius, per virtutum et donorum meritorumque claritates; pulchra extrinsecus, per venustissimos mores. Pulchra sacramentorum decore, ornata ministrorum tuorum multiplici distinctione, praelatorum et religiosorum atque doctorum multiformi gradu, statu, ac ordine; decorata non solum donis supernaturalibus gratiae gratum facientis, sed etiam gratiae gratis datae. De quibus omnibus multisque aliis sponsae hujus ornatibus, in epistolis ad Corinthios et Ephesios copiose disseruit sapientissimus Paulus.¹¹⁸ Et sicut in libris de Angelica atque Ecclesiastica hierarchiis divinus testatur Dionysius, Ecclesia seu ecclesiastica hierarchia, instar hierarchiae angelicae exstat disposita. Propter quod Joannes in Apocalypsi fatetur: Vidi civitatem sanctam, Jerusalem novam, descendentem de coelo, a Deo paratam, tanquam sponsam ornatam viro suo, habentem claritatem Dei.¹¹⁹

Oculi tui columbarum: id est, columbina simplicitate, sincera intentione, acuto ac limpido ad contemplandum intuitu fulges; longe a te omnis hypocrisis, omnis duplicitas cordis, omnis perversa intentio; me solum habes prae oculis, ad meum honorem et gloriam omnia refers; non respicis ad commoda tua privata, sed impleo quod jussi, Estote prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae.¹²⁰ Etenim advertisti quod dixi: Si oculus tuus fuerit simplex, totum corpus tuum lucidum erit.¹²¹ Non es vaga aut lasciva, sed faceta, custodita, pudibunda adspectu, sicut honestissimam condecet sponsam: quae erubescit in alienum sponsum figere visum, imo nec proprium, nisi cum modestia, intuetur: per quod bono contorali non mediocriter placet. Praeterea multae sunt proprietates columbae, propter quas ei assimilatur et comparatur Ecclesia: de quibus modo pertranseo, quoniam infra magis super hoc se offeret sermo. — Quod vero nunc de columbino Ecclesiae visu inductum est, quidam specialiter de praelatis, doctoribus, et praedicatoribus ejus exponunt: qui appellantur Ecclesiae oculi, quia per ipsos illuminat filios suos, et prospicit eis, ac praecavet. Prospicit, inquam, de necessariis ad salutem adipiscendis, et praecavet de periculorum eventibus; et ipsos qui alios habent dirigere et docere, oportet in omni praetacta columbina simplicitate ac visus sapientiali acumine esse praecipuos.

Insuper sponsa ex tantis suis praeconiis, ab infallibili sponso sibi adscriptis, nequaquam superbiens, imo magis se ipsam humilians ac sponso vicem rependens, subjungit: Ecce tu pulcher es, dilecte mi, et decorus. Quasi dicat: Tibi magis laus ista debetur, tu pulcher in deitatis natura, imo pulcherrimus et superpulcherrimus ipse: cujus deitas est pulchritudo penitus infinita, fons universi decoris et gratiositatis ac ordinis, cujus comparatione omnis pulchritudo creata, est velut deformitas. Tibi quoque Unigenito Patris pulchritudo appropriatur, sicut ait Hilarius: Species est in imagine. Tu es universorum primum exemplar, tu veritas, sapientia, splendor, character, ars rationibus plena, atque imago Genitoris aeterni perfecta. Tu etiam pulcher es in tua humanitate: quam prae omni creatura superbenedicta Trinitas decoravit, dans ei spiritum non ad mensuram, et totam ejus capacitem adimplens charismatibus gratiae, virtutum, donorum, fructuum, beatitudinum, imo et beatifica fruitione, ac gratiis gratis datis.¹²² Nec decuit te, o Verbum aeternum, nisi tam pulcherrimam humanitatem assumere, quam eodem instante talem fecisti ac assumpsisti. Denique ab omni peccato originali ac actuali immunis es, atque in summa sanctitate vixisti in saeculo isto, ac Patrem tuum prae cunctis creaturis plenissime honorasti. Tu speciosus forma prae filiis hominum: et quamvis propter me factus es opprobrium hominum, non habens speciem neque decorem, similis leproso;^123124125 hoc tamen absque tuo sustinuisti demerito, nec internam tuam minuit formositatem, sed ad majorem tui corporis cessit glorificationem: et quo propter me fuisti deformior, eo in corde meo es pulchrior.

Ideo, Lectulus noster floridus: quia conjunctio nostra, pura et sancta est, spiritualis, divina ac coeliformis: et lectulus noster est pax pectoris, conscientiae puritas, quies mentis, contemplatio amorosa, dilectio intuitiva et amplexiva. In his libenter et benignissime mecum quiescis, dum ab omni exteriori tumultu me abstraho, ab omni sanctitatis tuae offensa abstineo, et tibi soli intendo. In pace etenim locus tuus, qui super quietum quiescis, et deliciae tuae sunt esse cum talibus filiis hominum.^126127128

Tigna domorum nostrarum cedrina. Domus istae sponsi et sponsae, sunt particulares Ecclesiae et congregationes devotae: quarum tigna, sunt personae quae praesent, et subditos caritative sustentant, confortant, stabiliunt, quemadmodum tigna domum. Quae personae instar cedrorum crescunt in perfectione virtutum, et eminent auctoritate praelationum; stantque in monte Libano, videlicet candidissimo Jesu Christo, monte altissimo, cui jugiter innituntur; abstinent quoque a putrefactione peccati, et virtutum ac documentorum suorum odore ac vigore infernales fugant serpentes: quemadmodum cedrus imputribilis est naturae, crescens in Libano monte, atque serpentes suo fugans odore. Laquearia nostra cypressina. Per laquearia, quae domum intrinsecus implent et ornant, boni subditi obedientque filii exprimuntur: quae cypressina dicuntur, quoniam sicut cypressus est arbor velociter crescens, bassa seu humilis, imputribilisque consistens, cujus fructus seu folia cum oleo cocta, nobile unguentum efficiunt: sic boni subditi ac obedientes, ex superiorum suorum exemplis virtuosis ac saluberrimis documentis, cito ac multum proficiunt, vitiorum infectionem devitant; atque intra suae vocationis humilitatem manentes, praestant proximis exempla salubria, tanquam vitalia medicamenta, ac bonae famae odorem, tanquam dulcissima et curativa unguenta.