Enarratio in Canticum Canticorum Salomonis

VENIAT dilectus meus in hortum suum, ut comedat fructum pomorum suorum. Variis modis visitat sponsus ille coelestis animam sibi devotam: quia interdum quasi nondum rogatus adest, ac praevenit, et tanquam saliens celerrime advenit, ut caritatem et pietatem suam demonstret; interdum quasi occultat ac subtrahit se, ne anima prosperitate spiritualium suorum successive extollatur, aut sibi adscribat quod Dei est, sed propriam debilitatem advertat, seque humiliet, et suspirando, orando, laborando pro gratiae incremento, copiosius mereatur. Anima igitur spirituali alacritate ac gaudio ad tempus privata, precatur: Veniat dilectus meus in hortum meum, id est in superiorem partem meam, in qua summae Trinitatis resplendet imago: hoc est, intellectum meum radio sapientiae suae illustret, contemplationis luce perfundat totum, totumque rapiat in se ipsum, et stabiliat in divinis; voluntatem quoque ab omni purget malitia, inordinato affectu, improboque amore sui ipsius privato, et in summi boni amore accendat, conservet, perficiat; sed et memoriam a suis distractionibus recolligat, et confortet semper in se. Veni igitur, o dilecte, et totum hortum hunc meum occupa, posside, ac jugiter immorare; dignare eum, o fons totius fecunditatis, incessabiliter irrigare, purgare, fecundare, circummunire, omnique flore ac fructu gratiae ac virtutum, donorum ac beatitudinum adimplere. Hoc oro, ut comedat fructum pomorum suorum, id est, mecum coenet, et actus meos pie acceptet, quamvis imperfecti sint nimis, praestetque mihi eos tam humiliter exercere, et eorum defructuositatem¹ tam contrite deflere, quod delectetur in eis. Etenim ejus poma, sunt virtutes et dona mihi ab eo collata, quorum fructus, est actio eorum virtuosa, seu delectatio bona actioni annexa.

Ad hanc petitionem, quasi absenti factam, sponsus ubique praesens et omnia audiens, sponsae particolari respondet: Veni in hortum meum, soror mea, sponsa. Tanquam dicat dignantissimus ac munificentissimus sponsus: Tu, o anima amorosa, invitas me ad introeundum hortum tuum ut vescar tecum; sed ego vice versa invito te ut intres hortum meum, reficiarisque mecum: quia melius habeo praeparatum ad comedendum, quam tu, quia in me sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae, in me omnium bonorum et pulchrorum ac desiderabilium perfecta et superdives possessio, in me status omnium bonorum aggregatione perfectus.² Veni ergo in hortum meum, nec verearis aut verecunderis: non enim ancillam, sed sororem et sponsam te voco. Veni, non corporis gressu, sed spirituali profectu, consideratione intimoque affectu, in hortum meum, id est in cor meum, in deitatis meae floridissimam amoenitatem, in plenitudinem gratiarum animae meae desuper praestitarum, in opulentiam deliciosissimam meritorum meorum.

Messui myrrham meam cum aromatibus meis: id est, totius vitae meae laboriosae et dolorosae in saeculo isto ac acerbissimae passionis merita, quasi in unum collegi ac colligavi fasciculum, ut tibi ex eo communicem, et refectionem exuberantem impendam. Comedite ergo ex spiritualibus alimoniis, donis ac meritis meis, o amici, id est, spiritus rationales, quorum cibus est contemplatio veritatis, dilectio bonitatis, consolatio spiritualis interiorque profectus, sacra communio, gratiae ac virtutum infusio et augmentum. Et bibite ex fontibus Salvatoris³, ex torrente deificae voluptatis, ex fontali sapientia Creatoris⁴; et inebriamini, carissimi. Ego enim abundantia pietatis meae excedo preces votaque supplicum, et ad dandum paratissimus sum, dummodo obicem non ponatis. Imo frequentem tam liberalissime praesto, infundo, et visito animas praeelectas, ut totum capere non valentes, clamare cogantur ac dicere, O Domine, contine undas gratiae tuae; defluantque a se ipsis, et sui ipsorum obliti, transferantur ac transformentur omnino in me, corpore soporato, sensibusque sopitis, et parte sensitiva a suis actibus ad tempus suspensa. Accedite ergo ad me fontem luminis ac totius sapientiae salutaris, et illuminamini.⁵ Accedite ad me fontem amoris immensi, et accendimini. Accedite ad me omnipotentem, ut confortemini. Accedite ad me indeficienter opulentissimum, ut ditetur cor vestrum. Accedite ad me interminabiliter misericordissimum, ut misericordiam consequamini consummatam.

Ego, o sponsa mea, dormio, in Deo Patre invariabiliter quiescendo; sed cor meum vigilat, nunquam immemor tui, sed tibi semper intentum, et ad auxiliandum tibi paratum. Idecirco et tu sic dormias, ut vigiles mente; tam devote ac sobrie vivas, tam ardentem te occupa jugiter in divinis, ut corpore dormiente, et te cum illo ab exterioribus repausante, vigiles corde, ut in somno, in visione nocturna appaream tibi, loquensque tecum, te instruam de secretis atque salubribus;⁶ sed et in somno quasi in vigilia psallas, ores, et mediteris ex assidua talium consuetudine actuum, quatenus semper parata vocem meam audire, dicere queas: Vox dilecti mei pulsantis ac dicentis: Aperi mihi, soror. Invitasti quippe me sicut et ego te; verum te tardante paulisper venire in hortum meum, mox veni ad te, et verbis affectuosissimis atque dulcissimis te invito, ut me nunc suscipias hospitem ultro se offerentem ad ingrediendum, quem paulo ante rogasti venire. Itaque aperi mihi januam mentis tuae, soror mea, quia mihi cohaeres, amica mea, quae non servili, sed filiali servis timore ac caritate, columba mea, quae ad me dumtaxat tuum moves adspectum, immaculata mea, quia in sanctitate et justitia mihi obsequeris; quia caput meum plenum est rore, id est, de rore coeli, de benedictione coelesti, tibi communicare paratus sum.

Ad hoc anima virtuosa respondet: Exspoliavi me tunica mea: id est, absit a me aliter agere, quam tu, o sponsa, hortaris: nam exui veterem hominem cum actibus suis⁷, et omni inobedientiae et transgressioni renuntiavi, et renuntiare semper propono: ideo praesto sum obedire. Lavi pedes meos, id est, affectus meos ab omni rebellione et carnalitate interiorique fornicatione, per contritionem, confessionem, satisfactionem purgavi; quomodo inquinabo illos? id est, nequaquam decet nec fas est recidivare. Ideo volo tibi jugiter aperire ac obedire, ne priori remissioni ingrata inveniatur. Nam et vulnera repetita, sunt graviora;⁸ et servo ingrato dimissa debita, rursus imposita sunt et ab eo exacta.

Dilectus meus misit manum suam per foramen, id est, secreta visitatione me tetigit, vel paternaliter castigando peccantem, aut validius inflammando paratam, adjiciens gratiam super gratiam: quia habenti datur⁹, et bonae ac fervidae voluntati pax interna augetur, profectus conceditur, effectus praestatur. Hinc orat Propheta: Emitte manum tuam de alto.¹⁰ Et Jeremias fatetur: Misit Dominus manum suam, et tetigit os meum.¹¹ Hoc foramen est vena divini susurrii tam secreta, ut sanctus Job protestetur: Si venerit ad me, non videbo eum;¹² et si abierit, non intelligam. Et ipsemet sponsus: Spiritus, inquit, ubi vult spirat;¹³ et vocem ejus audis, et nescis unde veniat aut quo vadat. Denique Deus visitat, hortatur, inflammatque animam modis duobus. Primo, per apparitionem quamdam imaginariam aut allocutionem sensibilem, quantum ad exteriorem interioremve sensum. Quumque sic mittit manum suam per foramen, potest ipsum foramen intelligi alicujus sensus apertio, vel ipsa imaginaria visio seu allocutio. Secundo, per anagogicam seu pure intellectualem illuminationem seu allocutionem: et haec ipsa illuminatio seu allocutio, vel intellectus advertentia sive apertio, potest vocari foramen, per quod virtus seu pietas sponsi se mittit, tangitque sponsam.

Et venter meus intremuit ad tactum ejus. Anagogicos etenim motus, et spirituales attactus mentis a Deo, excessivasque illustrationes, atque flammigeras sancti amoris inflammationes et visitationes divinas concomitatur grandis alteratio corporis, debilitatio virium, distemperatio harmoniae ex redundantia superioris partis in inferiorem. Propter quod locutus est Isaias: Venter meus ad Moab quasi cithara sonabit.¹⁴ Joannes quoque: Amaricatus est, inquit, venter meus (ex imaginaria videlicet comestione voluminis).¹⁵ Unde et Daniel dixit: Langui post visionem.¹⁶ Verumtamen in hoc loco mens per ventrem potest intelligi, et per ventris tremorem, reverentialis ac formidolosa admiratio majestatis ipsius sponsi, ut sit sensus: Venter meus intremuit ad tactum ejus, id est, ex illuminatione et inflammatione divinae potestatis in me facta, mens mea cum reverentia et filiali pavore admirata est immensitatem majestatis divinae, atque interminabilem plenitudinem perfectionis ac gloriae ejus. Hinc Seraphim ac Cherubim dicuntur Deo cum reverentia et metu adsistere.

Surrexi, ut aperirem dilecto meo: id est, ad amorosiorem ejus amplexum, ad validiorem suae bonitatis affectum, ad clariorem suae sapientiae contemplationem me praeparavi ac adspiravi. Siquidem quanto quis amplius crescit, et quanto plus divinae gustum dulcedinis experitur, quanto increatam Creatoris pulchritudinem limpidius coeperit intueri; tanto ferventius ad profectum in omnibus istis, et ad beatificam fruitionem, et ad facialem adspectum afficitur et anhelat, cum Apostolo loquens: Ego non arbitror me apprehendisse;¹⁷ et rursus, Quae priora sunt obliscens, in anteriora extendo me ipsum.¹⁸ Hinc profectus profectibus deservire dicuntur, et merita ex meritis oriuntur. Et sicut unum peccatum pondere suo trahit ad aliud; sic una actio virtuosa expedit, disponit, ac trahit ad aliam, quousque habitus bonus seu consuetudo in anima generetur: per quam ipsa facillime ac jucunde, quae bona sunt, operetur.

Manus meae distillaverunt myrrham: id est, ex gratiosa Dei visitatione praefata processi mox copiose ad bona opera, ad corporis edomationem, ad crucifixionem carnis et vitiorum concupiscentiarumque ejus¹⁹: sicut hortatus est Paulus, Mortificate membra vestra quae sunt super terram.²⁰ Digiti mei pleni sunt myrrha probatissima: id est, per discretionem et rectam intentionem, ac vitae meae examinationem, castigavi corpus meum et in servitutem redegi, amore imitationis Christi²¹: cujus etiam intuitu et amore abnegavi me ipsum, et mentem meam jugo obedientiae plene subjeci, sicut ipse propter me factus est obediens Patri usque ad crucis patibulum.²² Et enim qui se dicit in Christo manere, et qui vere ab ipso Christianus vocatur, debet instar illius ambulare, suaeque passionis sequi vestigia.²³ De spirituali autem significatione digitorum, et de optima myrrha et myrrhae designatione, dictum est articulo praecedenti.

Pessulum ostii mei aperui dilecto meo, id est, aditum cordis mei plene atque totaliter ei aperui: non solum repagula, vectes et ostia, sed pessulum quoque a thalamo cordis mei removi, non tantum vitando peccata graviora, sed etiam leviora, et quidquid gratiam vultus sponsi potest offendere. Quemadmodum enim caecutiens domum ingrediens, non nisi magna, ut scamnum, tripodem et consimilia, videt, in alia vero minora impingit; qui autem visus acumine mediocriter viget, etiam parva videt; qui autem acutissimi visus est, videt et minima, imo et atomos, praesertim sole splendente in radiis ejus: sic pusilli, imperfecti et incipientes, modice illustrati, non nisi mortalia vitia ponderant et vitare nituntur, propter quod frequenter incidunt in ea, quoniam venialia sunt via ac dispositio ad peccata mortalia; proficientes vero, notabiliter illustrati, venialia quoque, praesertim grossiora, abhorrent et evitare conantur. Porro perfecti, radio Solis aeterni fulgurose perusti, etiam minima venialia acute perpendunt, vehementer detestantur, et cum jugi custodia ac consideratione assidua divinae praesentiae effugere satagunt; quae inciderunt, amarissime deflent, tanquam mortalia, incessanter solliciti pro cordis sui custodia ac puritate interna. Hi pessulum ostii sui reserant sponso, omnemque mentis aditum claudunt infernali adultero.

At ille declinaverat atque transierat. Quanto perfectius et virtuosius²⁴ disponit se homo ad caritatem et gratiam, sapientiam ac virtutes, tanto plenius desuper ea sortitur, dummodo in inquisitione hujusmodi perseveret; et quamvis perseverando inveniat atque proficiat, non tamen semper invenit juxta votum, hoc est quantum ad eos caritatis, sapientiae et virtutum effectus, quos appetit valde, utpote quoad alacritatem, consolationem, gustum, affluentiamque sensibilem. Et quantum ad haec, dicitur sponsus declinare ac pertransire, et magis ad latus secedere, quam recedere: siquidem ex una parte incitat animam ad quaerendum, et ex alia parte differt ac protrahit eam. Hinc in tali eventu oportet animam patientem manere, atque in fide et spe sine omni haesitatione inquirere: ita ut dicat, Etiam si occiderit me, in ipso sperabo²⁵: certa quam verissime dicat Psalmista Deo, Sperent in te qui noverunt nomen tuum, quoniam non dereliquisti quaerentes te, Domine.²⁶

Anima mea liquefacta est, ut dilectus locutus est. Dulcissime enim sonant in auribus meis ejus eloquia, ejus praeconia, et quidquid spectat ad eum inflammat me. Quaesivi, et non inveni illum ad votum, seu juxta desiderium meum: sicut expositum est. Vocavi, et non respondit mihi. Semel enim loquitur Deus, et secundo id ipsum non repetit²⁷: quoniam in Scripturis dat sapientialia documenta, ex quibus possunt elici et haberi responsa ad omnia: ideo non oportet ut singulis singillatim respondeat. Juxta hunc modum sanctus Job loquitur Deo: Clamo ad te, et non exaudis me; sto, et non respicis me; mutatus es mihi in crudelem, et in duritia manus tuae adversaris mihi.²⁸

Invenerunt me custodes qui circumeunt civitatem; percusserunt me, et vulneraverunt me. Custodes isti, sunt angeli sancti, virtuosi praelati, praedicatores idonei: qui animam sponsum anxie exquirentem inveniunt, corripiunt, accendunt, et jaculo perforant caritatis, suisque hortamenti amorem sic incendunt in anima, ut langueat diligendo. Tulerunt mihi pallium meum. Dum anima per imaginarias considerationes et per sensibilium inspectionem sponsum inquirens, illuminatur ab angelis aut eruditis et virtuosis hominibus, qualiter sponsum quaerat ex immaterialium et spiritualium rerum speculatione, et per fidem rationibus credendorum imbutam cum illuminatae mentis intelligentia, atque per sapientiae donum, et per supernaturales effectus, aut juxta profundiora dogmata sacrae Scripturae: tunc salubriter auferitur animae tali pallium suum, et pallio subtiliori induitur ac ornatur.

Adjuro vos, filiae Jerusalem, id est, o animae virtuosae, Christi sponsae, si inveneritis dilectum meum, ut annuntietis ei quia amore langueo. Ecce quomodo amor praefervidus modum ignorat, ruborem excludit, et quasi praecipitem facit. Quum enim Christus sit omnium fidelium atque ferventium sponsus et dilectus animarum, quaelibet tamen hujusmodi anima loquitur sic de eo, quasi sit solum suus dilectus: Si inveneritis, inquiens, dilectum meum. Sic sancti viri Deo omnium dicere consueverunt: Deus meus. Porro divinus et magnus Dionysius, in suis interdum voluminibus ait: Deus, et (si fas est dicere) meus. Nempe, quo quis aliquid intentius amat, eo amplius sibi illud appropriat: non alios excludendo, sed illud tanquam sui solius sit, diligendo. Si ergo inveneritis dilectum per devotionem optatam; ut annuntietis ei, qui me non exaudit ad votum, quatenus vestra oratione me audiat, compatiaturque mihi: et si non mereor, tamen quia amore langueo, non purae alicujus creaturae aut rei variabilis et caducae, sed ejus solius (et ipse qui totius puri amoris magister est, optime novit quam gravis et afflictivus sit languor amoris, quam molesta sit ei optata amici absentia), ideo exorate viscera misericordiae ejus, quatenus suae gratiosae praesentiae copiam concupitam mihi miserae et infirmae sine ampliori dilatione exhibere dignetur.

Denique huic tam fervidae amatrici, sponsae, animae amorosae, ei morem gerentes, respondet: Qualis est dilectus tuus ex dilecto, o pulcherrima mulierum, id est, o anima valde pulchra inter sponsas sponsi coelestis? Quae mulier appellaris, non ratione femineae fragilitatis, sed causa praeclearae fecunditatis: quia in te actibus sanctis abundas, fructibus quoque virtutum polles; etiam alios verbis et exemplis, meritis precibusque convertis (juxta quem modum et universalis Ecclesia dicitur mulier in libro isto): sicut scriptum est, Mulierem fortem quis inveniet?²⁹

Dilectus meus candidus et rubicundus. Haec omnia usque in finem capituli non mutantur in expositione. Hoc tamen adjici potest, quod Christus praeter rationes praehabitas dicitur candidus, quoniam pius, dulcis et blandus est justis, praesertim in retributione; rubicundus vero, id est terribilis, asper atque iratus reprobis et iniquis: siquidem irati rubescunt in vultu, et exardescunt.