Enarratio in Canticum Canticorum Salomonis

QUO abiit dilectus tuus, o pulcherrima mulierum? quo declinavit dilectus tuus? et quaeremus eum tecum. Uxores et sponsae ejusdem mariti aut sponsi carnalis, raro concordes et caritativae atque pacificae sunt ad invicem: quoniam una impedit aliam a desideratis mariti amplexibus, qui dum pergit ad unam, recedit ab alia: ideo illae mutuo invident sibi. Secus est de his quae sponsae sunt sponsi coelestis: quia quo amplius diligunt sponsum, eo cordialius amant se invicem; nec una invidet alteri amplexus, oscula unionemque sponsi, sed super his invicem congratulantur, quoniam una non impedit aliam a talibus bonis, sed juvat et promovet eam ad talia, orando pro invicem, et mutuo aedificando. Nec sponsus deserit unam, ut visitet aliam: imo omnes simul potest invisere, tamque facilius omnibus simul satisfacere ac uniri, ut uni. Siquidem sponsus iste per suam majestatem ubique est praesens, estque omnipotens. At vero particulares sponsae sibi invicem familiares, conqueruntur ad invicem suas afflictiones, desolationes, ariditates, quas incidunt, dum praesentiam sponsi concupitam non habent; quaerunt quoque ab invicem solatium, consilium, atque auxilium: et quia unaquaeque earum tanto exstat humilior, quanto perfectior, quaevis earum alteram vocat pulcherrimam. Sicque querela unius audita de sponsi recessu a se, aliae condolentes mox dicunt: Quo abiit dilectus tuus, o pulcherrima mulierum, quae tanto es pulchrior, quanto amore sponsi repletior? Quo declinavit dilectus tuus? et quaeremus eum tecum: id est, dic nobis, in quibus mentibus putes eum specialiter habitare, gratiosius operari, salubriusque quiescere; et ab eis colligemus tibi exempla virtutum, exercitia actionum, quibus insistendo valeas recuperare optatam sponsi praesentiam, consolationem, amplexum.

Ad haec sponsa, id est anima contemplativa ac fervens, respondet: Dilectus meus descendit in hortum suum, id est in quamcumque virtuosam personam: in qua tot sunt spirituales arbores, quot virtutes; tot poma et fructus, quot meritorii actus; tot fontes, quot habitus intellectuales; tot flores, quot bona proposita et desideria pia. Ad areolam aromatum, id est ad mentem in qua sunt theologicae ac supremae virtutes, contemplativique actus, et excessivi anagogici motus sanctae dilectionis in sponsum: quae omnia sunt aromata prorsus pretiosissima et valde coram sponsa fragrantia.

Ut pascatur in hortis, id est, in actibus sapientialibus, prudentialibus, consiliariis ac scientialibus intellectivae potentiae delectetur (secundum quod actus isti procedunt ex sapientia, consilio, scientia, ut sunt dona; et ex prudentia, prout virtus est cardinalis), in actibus quoque spei et caritatis, fortitudinis, pietatis, timoris filialis, ac latriae atque justitiae, quae perficiunt voluntatem. Itaque tam intellectus cum suis ornamentis, id est habitibus et actibus meritoriis, hortus est, quam voluntas: sicque in uno totali et grandi horto, continentur plures horti particulares minores. Nam et ipsa anima hortus est, ager ac vinea: similiter quaelibet ejus potentia, quae subjectum est alicujus virtutis. Et lilia colligat, id est, quidquid boni, virtuosi et pulchri in his hortis invenerit, acceptet, et in memoria sua reponat ad remunerandum tempore opportuno, atque ad praesentandum Deo Patri tanquam advocatus fidelium. Etenim si sancto Job dicere licuit Deo¹, Signasti quasi in sacculo universa delicta mea: quanto magis dicere potuit, Signasti quasi in thesauro omnia opera mea bona? Siquidem pronior est Deus ad pietatem, quam ultionem, qui apud Isaiam protestatur: Ego autem opera eorum et cogitationes venio ut congregem.² Ecce quam gloriosum, fructuosum ac nobile est huic suavissimo, benignissimo, affectuosissimo sponso inhaerere, uniri, vacare, immergi, qui tam gratiosissime ac liberalissime operatur in anima pura, illuminata, et amorosa: quae consequenter cum ingenti ait fiducia:

Ego dilecto meo, et dilectus meus mihi: id est, intendat et vacent alii quibus velint, cupiant et conentur placere hominibus, ad dignitates atque officia promoveri, ditari, famari et glorificari in saeculo isto: sufficit mihi sponsus meus. Ille pars mea, ille hereditas mea, ille totum et summum bonum meum;³ praeter et extra ipsum nihil quaero, nil opto; in ipso salus mea et gloriatio mea, spes mea et tota occupatio mea. Quid necesse est vagari per multa, et per inania distrahi? quum sponsus iste sit summum, perfectum, infinitum, invariabile bonum; nulli se negans, nullum despiciens, dummodo sincere se vertat ad ipsum; et in ipso est cum plenitudine, jucunditate, et excellentia infinita, quidquid salubriter appeti potest. Ego ergo dilecto meo, a quo nullus praesumat, tentet, usurpet avertere me. Nec immerito dico haec, quia dilectus meus mihi: id est, ipse quamvis sit excellentiae tam immensae, attamen tam dignanter, familiariter, socialiter, amorose, ac dulciter se habet ad me pauperculam et indignam, quasi aliquid essem; imo veluti ad sororem, ad amicam, ad sponsam: quia quo major est ejus majestas, eo et major est dignatio ejus; et ut multa paucis perstringam, quasi mihi soli haberet intendere ac uniri. Ideo caritate cogente, fiduciamque donante, quasi oblita excellentiae ejus, nomino eum dilectum et sponsum: nec solum dilectum, sed et dilectum meum.

Interea hac devotione, gratitudine, caritate, sinceritate suae sponsae delectatus misericordissimus et amantissimus sponsus, cito rependit vicem sponsae, et prorumpit in ejus praeconia, dicens: Pulchra es, amica mea. Nam ipsa propriae imperfectionis recognitio tam amorosa et humilis, vehementer pulchrificat te, et quod deest per naturam, suppletur per gratiam: et quanto mihi, totius pulchritudinis supersplendidissimo fonti ac lumini perfectionaliter infinito ac superpulcherrimo, amplius appropinquas, intimiusque conjungeris, profundius quoque immergeris; eo utique copiosius pulchrificaris, exuberantius illustraris, et radio sapientiae salutaris, fulgore altissimae veritatis, ardore divini ac sancti amoris abundantius ac magnificentius perfunderis, venustaris, repleris. Sicque supernaturali ac deiformi polita decore, amicta lumine gratiae ac virtutum, ut vestimento, suavis es etiam: quoniam spirituali gaudio paceque pectoris es perfusa, et in castissimum omnis boni honesti affectum firmiter transformata, virtuosorumque actuum delectationibus exhilarata; et quam magna sit multitudo dulcedinis increatae,⁴ tanto suavius ac plenius gustas et experiris, quanto fontali illi incircumscriptibili atque immensae dulcedini familiarius soles uniri. Hinc visceribus pietatis ac suavitatis redundas et affluis: imo et effluis, teque effundis, ac delectabilis es ad amandum. Unde et meae deliciae, quamvis nullius indigeam, sunt esse tecum:⁵ quoniam mihi ex me ipso⁶, ex propria bonitate, caritate, pietate, delectabile et jucundum est esse cum creatura, quam talem et mihi tam similem amabilemque efficio.⁷ Et decora sicut Jerusalem, id est coelesti Jerusalem in pulchritudine assimilata: quoniam conversatio tua in coelis est,⁸ et in terris vitam angelicam ducis, quia in carne non carnaliter, sed spiritualiter vivis, ac civium supernorum actibus occuparis, videlicet contemplationi, dilectioni ac laudibus Dei.

Terribilis ut castrorum acies ordinata. O quam terribilis est anima virtuosa, sancta, contemplativa immundis spiritibus, eorumque principi, qui factus est ut nullum timeret!⁹ Nonne anima talis sua profundissima humilitate terribilis est spiritui superbiae, et vincit ac agitat eum in omnem ventum, quia fortissime ei resistit, ac fugit ab ea? Sic quoque caritatis suae ardore incendit, vincit, fugat, spiritum invidiae infelicis; sic et mansuetudine ac patientia sua spiritum irae atque tristitiae vertit in fugam. Et breviter, quo anima se ipsam plus frangit, quo inter proximos et fratres humilior et exemplarius conversatur, quo paci et concordiae fraternali diligentius studet, satagens auferre de medio omnia scandala¹⁰, quo tentationibus virilior reluctatur, quo omne opus Dei quotidie cum diligentia implet majori, quo custodiae cordis et assiduo interiori profectui incessabilior instat ardentiusque invigilat; eo omnibus adversariis suae salutis terribilior comprobatur. Qui ergo cupit daemonibus praevalere, tanto ferventius virtuosis insistat operibus, quanto acrius ab illis tentatur: correptiones et correctiones cum omni regratiatione suscipiat; se ipsum in cunctis humiliare ac frangere enitatur; sicque Omnipotentis praesentiam omnia intuentem vigilanter perpendens, studeat Deo cum ampliori sinceritate ac diligentia quotidie deservire.

Averte oculos tuos, id est oculorum tuorum abusum, evagationem et curiositatem, a me. Juxta quem sensum in Evangelio jussi, si oculus tuus scandalizat te, erue eum, et projice abs te.¹¹ Sic ergo averte oculos tuos a me, ne in mea praesentia pecces per evagationem, curiositatem, abusum oculorum tuorum interiorum aut exteriorum. Sic enim per Ezechielem praecepi: Unusquisque offensiones oculorum suorum abjiciat.¹² Juxta quem sensum hortatur Apostolus: Mortificate membra vestra quae sunt super terram.¹³ Praeterea per Moysen jussi filiis Israel, ut facerent sibi fimbrias quatuor, per quatuor angulos palliorum, ponerentque in eis vittas hyacinthinas:¹⁴ quas quum viderent, recordarentur omnium mandatorum meorum, ne sequerentur cogitationes et oculos per res varias fornicantes. Si ergo populo durae cervicis tantam indixi oculorum custodiam: quanto magis indecens est atque culpabile, ut tu, quae sponsa mea es, per oculorum incustodiam me offendas, seu aliud quid intendas dum mihi intendere habes? Noli ergo a me oculos columbinos avertere, nec vana et vilia intueri, quae jugiter habes ac merito debes ad me oculos tui cordis dirigere. Nonne incustoditus oculus, incustoditi cordis est signum? Ideo oculi incustoditi me faciunt avolare, id est a mente recedere.

Capilli tui sicut grex caprarum, etc. Istud supra expositum est.

Sexaginta sunt reginae, et octoginta concubinae, et adolescentularum non est numerus. Per concubinas in Scripturis frequenter intelliguntur uxores secundariae ac minus principales, et tamen legitimae: sicut in Genesi legitur Abraham filiis concubinarum munera contulisse;¹⁵ et constat quod erant ejus uxores legitimae. Sic Zelpha et Bala in Genesi interdum vocantur concubinae Jacob, quandoque uxores.¹⁶ Ita et nunc per concubinas intelliguntur animae virtuosae veraciter Christi sponsae, quamvis adhuc imperfectae. Praeterea, per reginas possunt intelligi animae quae in virtutibus theologicis magis abundant; per concubinas, quae in virtutibus intellectualibus amplius fulgent; per adolescentulas autem, animae illae quae in moralibus plus abundant virtutibus. Vel, reginae sunt, quae magis ardent in caritate; concubinae, quae amplius micant in spe, adspirantes assidue ad sincerum et perfectum sponsi amplexum; adolescentulae autem, quae fide resplendent: fide, inquam, formata et operosa, non informi et mortua.

Una est columba mea, perfecta mea. Quamvis praefatae virtutes dicantur concatenatae, ita quod habens unam, habet et alias, dummodo aliquam habeat quantum ad esse meritorium ac formatum; nihilo minus una anima bona magis abundat in ista, alia magis in altera. Juxta quem sensum de unoquoque cantatur Sanctorum: Non est inventus similis illi, etc.¹⁷ Sic quoque jam sponsus de qualibet anima virtuosa perfecta fatetur: Una est columba mea, perfecta mea, in quantum quaelibet talis in aliqua perfectione praefulget. Unde et Paulus: Unusquisque, inquit, donum suum habet a Deo.¹⁸ Et sicut columba frequenter in uno et eodem anno proliferat, gregatimque volat, visum quoque multoties renovat, et caret felle, ac gemitum habet pro cantu: sic anima Christi sponsa fructum parit virtutum assidue, et frequenter renovatur, illuminaturque mente, et per caritatem atque concordiam manet in catholica communione ac societate, non segregans semetipsam, nec singularitate se dividens, aliosve perturbans; caret item amaritudinis, indignationis, et iracundiae felle, utpote caritatis, pietatis, mansuetudinis lita melle; sicque contemptis mundi solatiis, pro suis ac aliorum ingemiscit peccatis, anhelat ad patriam, ac totius mundi deflet vitia et aerumnas. Una est matri suae, id est, quaelibet anima talis, consistit ad gloriam et profectum universalis Ecclesiae: cui honorificum expediensque censetur habere filias tales, communitati tam exemplares, ac pro communi bono Ecclesiae incessabiliter deprecantes.

Viderunt eam filiae, et beatissimam praedicaverunt. Proprium quippe est animabus devotis, caritativis, humilibus, non se ipsas, sed consocias et consorores suas laudare, mirari, extollere. Idcirco dum animam tam fervidam, virtuosam, compositam cernunt, continuo admirantur excellentiam gratiae ei concessae, et valde felicem reputant eam, ac aliis imitandam proponunt, dicentes: Quae est ista, quae progreditur quasi aurora consurgens? quasi dicant: Valde commendabilis et praeclara est anima ista, tam efficaciter in omni crescens proficiensque virtute, et a minori lumine gratiae ad eminentiorem ejus lucem conscendens, de virtute in virtutem fortiter proficiens.¹⁹ Nempe justorum semita quasi lux splendens, procedit et crescit usque ad perfectum diem.²⁰ Et recte anima virtuosa comparatur aurorae: quoniam, sicut aurorae aliquid caliginis nocturnae miscetur, quod tanto plus pellitur, quanto aurora altius elevatur; sic animae in principio suae conversionis, dum adhuc in statu est incipientium, admisceantur caligines passionum, ignorantiarum, ac reliquiarum praecedentium vitiorum: quae omnes paulatim per claritatem gratiae et per splendorem sapientiae ac virtutum spiritualium profectuum expelluntur.

Pulchra ut luna: quoniam, sicut luna mox eclipsatur, opaco aliquo inter eam et solem erecto; sic anima quantumlibet virtuosa, si ad momentum avertatur a Sole sapientiae sponsi coelesti, obtenebratur, indigetque indesinenter conservari ab illo: alioqui mox labitur. Nec in hac vita tam pulchra efficitur, quin quotidianis culpis velut lunaribus maculis respargatur. Verumtamen per supernaturalia lumina coelestium gratiarum, virtutum, donorum, ac meritorum, multo pulchrior est luna et cunctis coeli sideribus. Spiritualia etenim et supernaturalia vehementer excedunt corporalia et naturalia cuncta. Electa ut sol, id est elegans instar solis: quoniam, sicut sol cunctis coeli astris est pulchrior, causalior, et cetera illa illuminans; sic frequenter contingit, animam quamcumque virtuosam, in medio congregationis suae esse ceteris perfectiorem, fructuosiorem, exemplariorem, ita quod verbo, exemplo ac fama illuminat ceteros. Et certe benedicta Deo est anima illa, cujus sapientia proximorum errores, ignorantias, dubitationes, perplexitates fugat, dissolvit, certificat; cujus fervor aliorum teporem accendit, cujus mansuetudo ac patientia aliorum iram impatientiamque confringit, cujus probitas atque humilitas aliorum improbitatem elationemque reprimit et reformat. Terribilis ut castrorum acies ordinata: sicut expositum est.

Descendi in hortum nucum. Unaquaeque anima virtuosa, proprii cordis hortum debet per diligentem considerationem intrare; et hortum nucum, id est superiorem partem suam, videlicet intellectivam potentiam ac voluntatem, in quibus sunt solidiores virtutes, provida examinatione perambulare, an quid virtutibus sanctis contrarium ibi exsurgat pensando: sicque videre poma convallium, id est virtutes morales, et actus earum quae in appetitu sensitivo esse dicuntur, discutiendo easdem, ne quid vitii ipsis admisceatur, et illud auferre; si floruissem vineae, id est, an habitus intellectuales procedant debito modo in actum: puta prudentia, scientia, sapientia, per quas oportet dirigere actus virtutum, vim appetitivam superiorem ac inferiorem perficientium; et germinassent mala punica, id est septem dona Spiritus Sancti, quae sunt habitus supernaturales infusi, per quos fit anima dirigibilis ac celeriter mobilis a Spiritu Sancto. Nescivi, id est, ab horum notitia et exsecutione fui aliquando impedita. Anima mea conturbavit me propter quadrigas Aminadab: id est, ex consideratione evangelicorum voluminum Salvatoris (juxta praecedentis expositionem articuli), sum compuncta et mota ad ista intuenda ac peragenda.

Revertere, revertere, Sunamitis; revertere, revertere, ut intueamur te. Animae virtuosae sui sponsi succensae dilectione, quum viderint animam aliquam a sponsi fidelitate ac puro connubio deviantem seu lapsam, a spiritualibus et supernis ad carnalia et terrena curvatam, vehementer condolent ei; et exhortantur ut poenitens revertatur ad sponsum, revertatur a prava cogitatione, inordinata affectione, ab illicita locutione, ab omni opere malo et omissione iniqua, ad meditationes salubres, affectiones sinceras, ad aedificatoria verba virtuosaque opera: quatenus eam ita reversam cum gaudio intueantur: a qua deviante, vultum complacentiae averterunt.

Hanc exhortationem, compassionem, caritatem adolescentularum approbat sponsus, alloquens unamquamque illarum: Quid videbis in Sunamite, nisi choros castrorum? id est, animam istam aversam et lapsam, conspicies adhuc taliter poenitentem, satisficientem, proficientem, quod ubi abundavit iniquitas, abundabit et gratia²¹; et erunt in ea structurae virtutum firmissimae²², spiritualia arma, omnisque bellicus apparatus adversus aeras potestates ac acies vitiorum²³. Frequenter enim contingit, ut recidivantes, per poenitentiam reparati, sint solito cautiores; et tanto humiliores, quanto gravius peccasse se cernunt; tanto quoque ferventiores, quanto majorem se advertunt esse misericordiam consecutos.