Enarratio in Canticum Canticorum Salomonis

EA quae in hoc libro dicuntur de Ecclesia, quantum ad meliores et perfectiores in ea, certum est de nulla persona tam eminenter et convenienter posse exponi, sicut de Virgine gloriosa. Cui sponsus et Filius ait: Quam pulchra es, amica mea! quam pulchra es! Tanto plane pulchrior ceteris universis, quanto in omni gratia, virtute, dono, beatitudine, fructu perfectior, quanto purior, innocentior, et ab omni culpa immunior, quanto Fonti totius pulchritudinis ac decoris propinquior, utpote vera Mater illius: imo tam pulchra, quod Fons ille superpulcherrimus, concupivit decorem istius¹; tamque delectabilis et jucunda fuit superspeciosissimo Unigenito Patris aeterni, ad intuendum, ad convivendum, ad diligendum, quod in ea, et cum ea prae cunctis morari et conversari elegit in terris.² Et sicut ille speciosus forma prae filiis hominum³: sic ista est speciosa prae filiabus, ergo et prae filiis hominum, post unicum Filium suum. Cujus oculi columbarum, id est maxime columbini, pudicissimi, plenissime custoditi, nunquam inordinate aperti, nunquam in aliquem indecenter directi aut fixi; cujus intentio fuit inviolabiliter recta, simplex, purissima, nunquam ad proprium commodum aut honorem reflexa.

Absque eo quod intrinsecus latet. Incomprehensibilis etenim sponsus, munificentissimus, optimus, omnipotens Filius, incomprehensibiliter, secretissime, liberalissime operabatur, radiabat, communicabat se in Matre. O quis queat excogitare aut capere, qualiter Verbum illud aeternum, quod suo claro intuitu angelos sanctos felicitat, mentem suae dilectissimae, capacissimae, ac innocentissimae Matris assidue visitavit;⁴ quam copiosissime omnia interiora ejus illuminavit, quam calidissime inflammavit ipsius affectum, quam mire et ineffabili modo fidelissimam et affectuosissimam suam Genitricem corroboravit, ornavit, perfecit, implevit, totaliterque possedit? Quidquid de perfectione raptus et ecstasis, quidquid de praelibatione et participatione futurae beatitudinis fuit in aliis, multo eminentius in ea creditur exstitisse. Et si quidam Sanctorum creduntur Deum in hac vita vidisse per speciem⁵, cur non potius atque limpidius, et forsan frequentius ac diuturnius ipsa? Nonne caritas communicat et ostendit se personae, singulariter familiarissimeque dilectae? Hoc ergo latuit in Virgine summa intrinsecus: quae utique cum fervore, devotione, puritate, et stabilitate soli Deo et sibi nota [ei] vacavit, inhaesit, intenta immersaque fuit; cujus interior incomparanda sinceritas, tranquillitas, sapientia, virtuositas resplenduit in vultu ipsius, eamque gratissimam, venustissimam, et compositissimam fecit in omnibus.

Capilli tui sicut greges caprarum. Universae namque cogitationes, meditationes, contemplationes, affectionesque Virginis admirandae, erant ordinatissimae, decentissimae, atque mundissimae, totius caritatis fervore perfusae, formatae, splendefluae, et cum omni promptitudine in Deum reductae, recollectae ac stabilitae. Et testimonia Scripturarum ad Christum spectantia, intra se prudentissima Domina recollegit, conferens in corde suo, quidquid de praedilectissimo Filio suo audivit ab angelo, a pastoribus, ab Elisabeth, a Zacharia, a Simeone et Anna, a Joseph, a Magis:⁶ ita quod de monte Galaad, de acervo testimoniorum, a tumulo testis agnoscitur ascendisse.

Dentes tui sicut greges tonsarum, quae ascenderunt de lavacro. Spirituales dentes incomparabilis Dominae, fuerunt subtilissimae et acutissimae considerationes animae ejus, quibus intra se trivit, et aliis trita exposuit, ac optime masticata digestit mysteria Filii sui, omnemque gratiam sibi ab ipso concessam, ac beneficia Dei impensa generi humano per Christum. Hae considerationes, discretiones ac masticationes illustrissimae Virginis, instar tonsarum ovium purae et innocentes fuerunt, ab omni errore admixtioneque culpae penitus alienae: utpote ascendentes de totius luminis fonte, de lavacro, id est de flumine sapientiae Virginis sacrae, hoc est de exuberantissima habituali sapientia ei infusa. Nempe si verum est quod generaliter Christus disseruit, Qui credit in me, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae:⁷ quanto magis de fidelissimae et prorsus illuminatissimae Virginis corde exuberanter fluxerunt flumina aquae viventis? Et in ea tanquam in amoenissimo paradiso, fuit fons copiosus, clarus, perlucidus, diffundens ex se rivos limpidissimarum meditationum, sanctissimarumque affectionum.

Sicut fragmen mali punici, ita genae tuae. Genae generosissimae ac regiae Virginis, intelliguntur vernantissima pudicitia, et virginalis formidolositas ejus, sanctam Virginem decens: quae instar malogranati, rubore igniti amoris ac splendore sapientiae praefulgebant ac redolebant. Nec dubium quin et genae ejus corporeae, ex optima complexione, convenienti colore, et frequenti deosulatione adorandi sui Filii, velut fragmen mali punici, temperate rubescebant, ac dulces erant. Praecedentis quoque articuli de his verbis expositio, ei recte aptatur, intelligendo per genas ejus interiores, memoriam praeteritorum, quae in ea ex assidua sui Filii passione, quasi sanguineo fuit rubore perfusa; atque providentiam futurorum, quae ex consideratione fructus passionis ejusdem, quasi candens pollebat⁸, et consolationis refloritionem produxit in mente ipsius.

Sicut turris David collum tuum. Per collum mentis, intelligi solet voluntas, quae sua libertate in altum extenditur. Porro voluntas Virginis benedictae vere fuit liberrima, id est subjectissima ac obedientissima Deo, cui servire, regnare est, id est vitiis, concupiscentiis, vanitatibus, daemonibus praevalere, ac dominari. Haec voluntas Reginae ac Dominae nostrae, per caritatem fuit altissima, imo summo universorum principio perfecte unita, ac directissime ad ipsum extensa, per profundissimam humilitatem et inaestimabilem pietatem ad miseros inclinata, cunctis donis ac virtutibus ad voluntatem spectantibus, scilicet caritate Dei ac proximi, spe, justitia, pietate, fortitudine quae est donum, praeclarissime ac victoriosissime decorata: in qua nihil mansit de proprio, nec de privato amore⁹; sed abnegatissima fuit, et resignatissima Deo.

Duo ubera tua, sicut duo hinnuli capreae gemelli. De pretiosissimis optimae Virginis uberibus dictum est supra, in expositione primi capituli. Breviter ergo tangendo, duo ubera ejus, quibus nutrit, lactat et refovet confugientes ad se, sunt caritas ejus materna et pietas maxima, per quas prona est omnibus misereri ac subvenire, ac velocissima instar hinnulorum, misericorditer intueri ac refovere. De qua nil durum austerumve legitur, imo omni affectui misericordiae videtur tota esse conversa: propter quod Mater gratiae, et Regina misericordiae nuncupatur. Praeterea, quam gloriose ac flagrantissime corporea ejus ubera, quibus Deum verum ex se natum lactavit, resplendeant, nemo valet concipere.

Vadam ad montem myrrhae, et ad collem thuris. Unica Dei, passionem Filii sui jugiter in suo corde dolorose gestando, peccata mundi, praesertim Judaeorum, deflendo, et plurimos a vitiorum putredine praeservando, fuit mons myrrhae: quem Christus incessabiliter, munificentissime et consolatorie visitavit. Fuitque collis thuris, orationum suarum thymiamata, meditationum suarum fragrantiam, caritatis suae incensum, pietatis suae dulcedinem, imo se totam Deo in holocaustum plenissime offerendo: quem etiam collem sponsus ipsius ubertim, gratiose et deliciose accessit, et in medio ejus demoratus est, ejus dulcedine delectatus. Sanctificavit enim tabernaculum hoc suum Altissimus, et in medio ejus non est commotus.¹⁰

Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te. Hoc de Virgine divinissima prae ceteris cunctis convenientissime explanatur: quae antonomastice Christi amica asseritur, et ei in omni sanctitate et perfectione similior creditur; in qua cunctae virtutes in termino praeclarae excellentiae sunt inventae. At vero de pulchro ac pulchritudine, divinus Dionysius tractat subtiliter ac profunde quarto capitulo de Divinis nominibus: Divina, inquiens, bonitas laudatur in Scripturis, ut pulchrum, et pulchritudo quae effectiva est omnis pulchri. In creaturis autem dicitur pulchrum, quod participat pulchritudinem. Loquentes vero de Deo, dicimus quod ipse est supersubstantiale pulchrum et pulchritudo, quia pulchrificat exsistentia omnia secundum propriam singulorum proportionem, et causat universalem omnium harmoniam et claritatem, et juxta proprietatem solaris radii, immittit cum fulgore universitati rerum pulchrificas suae fontanae lucis distributiones. Juxta horum imitationem dicere possumus, quod sacratissima puerpera virgo Maria, est tota pulchra, ad intuendum delectabilissima: quae suis meritis, precibus, virtutibus, fama, pulchrificat et decorat millia multa, imo totam Ecclesiam, et causat in ipsis fidelibus concordiam, lucem, et caritatis unitatem; quam Fons totius pulchritudinis, natus ex ea, tanta pulchritudine venustavit, ut purae creaturae major communicari aut nequeat, aut non deceat.

Amplius, ut ait Philosophus, ad hoc quod homo sit corporaliter pulcher, tria requiruntur. Primum est, quod sit elegantis staturae: ideo homines parvi, non dicuntur proprie pulchri, quamvis valeant dici formosi, aut speciosi. Secundum est, congrua membrorum comproportionatio et habitudo ad invicem. Tertium est, superficies vividi et congruentis coloris. Conformiter ad hoc quod aliqua persona sit spiritualiter pulchra, primo requiritur, quod ad eminentem quamdam virtutum proceritatem, altitudinemve pervenerit; secundo, quod sit in ea virtutum quaedam proportio, et congrua habitudo in actibus earumdem; tertio, quod omnibus sit superusa discretio, seu sapientialis directio, aut caritatis floritio. Ex quibus probatur electissima Virgo fuisse pulcherrima: quippe quae ad tam praeeminentem universarum perfectionem virtutum devenerat, et in qua virtutes sibi invicem tam comproportionatae fuerunt, et praeclarissima discretione jugiter regebantur, sapientissima directione fulgebant, ferventissimo formabantur amore divino, imo quotidie recentiori innovatione decorabantur.

Vulnerasti cor meum, soror mea, sponsa, vulnerasti cor meum. Quanto quis ad majorem beatitudinem est electus, tanto amplius videtur Christus pro ipso passus. Quum itaque ad excellentissimam felicitatem et gloriam dignissima Virgo electa sit ab aeterno, nonne pro ipsa, pro ejus amore, pro ejus salute, specialissime crucifixus est Filius ejus, et ipsa verissime dicere potuit illud Apostoli, In fide vivo Filii Dei, qui dilexit me, et tradidit semetipsum pro me?¹¹ Vulnerasti ergo cor meum, id est, vehementissime attraxisti me ad te, ita quod amore tuo quasi vulneratus videbar; in uno oculorum tuorum, id est per sincerissimam contemplationem, qua me reverentissime ac ferventissime inspexisti, totis tuis praecordiis me peroptans; et in uno crine colli tui, id est una affectione cordis tui purissimi, qua commune totius humani generis bonum praecordialissime concupisti. Imo tantum mihi complacuisti, tam amabilis facta es mihi, quod etiam una quacumque tua intuitione et affectione ad me, rapuisti me totum in te, et placuit mihi magnifice quidquid fuit in anima tua, et quidquid processit ex ea.

Quam pulchrae sunt mammae tuae, soror mea, sponsa! Speciosissimae utique erant mammae illae internae Virginis admirandae: dilectio Dei, caritas proximorum; item pietas quae est cultus Dei, et zelus divini honoris atque fraternae salutis; sapientia ejus atque scientia; gratia et affluentia; ac munificentia ejus, compassio miserorum: quae omnia, vino rigoris legalis, et omni naturali scientia, omni corporali materia fuerunt ineffabiliter pulchriora. Corporea quoque spiritualissimae Virginis ubera, quae Regem gloriae lactaverunt, Deo vero alimoniam praebuerunt, Fonti totius boni lac purissimum influxerunt, speciosissima, suavissima, honorabilissima, amabilissima facta sunt, et miro modo deificata, ipsisque angelicis mentibus honoranda.

Et odor unguentorum tuorum super omnia aromata. Tanta certissime est suavitas charismatum et meritorum, virtutum et actuum, unctionum et diffusionum serenissimae Matris Dei, quod cuncta mundi odoramenta transcendit: imo et totam perfundit, adspergit, delectat triumphantem Ecclesiam inenarrabili modo. Creatoremque universi, ac totam supergloriosissimam Trinitatem, universi cives superni in Virgine Christifera medullitus laudant, extollunt, mirantur, amant, et amplectuntur: felicitati ac gloriae Genitricis Domini Dei sui inaestimabiliter congratulantes, atque in ea gloriantes in Domino; tam beatissimae creaturae pulchritudinem, post Creatoris pulchritudinem, maxime admirantes, ejus dulcedinem haurientes, ejus odoribus mirifice oblectati; Deoque gratias incessabiliter referentes pro omni salute et excellentia, quas suae praestantissimae contulit Genitrici. Insuper universa Ecclesia militans, in foetoribus hujus exsilii degens, odore, suavitate, adspersione, consolatione hujus Deiferae Virginis, advocatae ac dominae suae, non mediocriter recreatur, fovetur, juvatur, et exhilaratur.

Favus distillans labia tua, sponsa. Fons et causa universae suavitatis, eam quam praelegit in matrem, tanta replevit suavitate, ut nec ratio capere, nec lingua queat exprimere. Itaque labia intellectualia Virginis sanctae, quibus Deum suum intra cordis sui arcana assidue alloquebatur, laudavit, oravit, suavissima esse noscuntur, et suavissimum favum distillaverunt: quoniam actus internos Deo acceptissimos, jam praetactos, produxerunt, imo incessanter producunt. Sub quibus sacratissimis labiis mel et lac continentur: mel utique ardentissimae caritatis et suavitatis internae, ex divina summi boni plenissima fruitione; lac quoque refectionis salutiferae, ex inspectione et dilectione humanae Filii sui naturae ex se sumptae: sicque ingrediens, invenit pascua in deitate; et egrediens, in Christi humanitate.

Hortus conclusus, soror mea, sponsa, hortus conclusus, fons signatus. Deliciosissimus, vernantissimus, fructuosissimus hortus Dei est optima Domina ista: in qua omnium arborum spiritualium species sunt plantatae; in qua lignum sapientiae requievit, lignum scientiae boni et mali, id est summa discretio immarcescibiliter floret; in qua universae virtutes sunt consitae, cuncta divina charismata floruerunt, Sol sapientiae plenissime radiavit, nulli venti, pluviae, flumina vitiorum unquam potuerunt locum habere: quae peperit eum qui Creator est omnium, totiusque mundi genuit Salvatorem; quae inviolabilis virginitatis signaculo indesinenter clausa et signata permansit; quae fons est gratiae, et post Deum origo, mater, largitrix universorum quae nobis conferuntur charismatum: ei namque regnum misericordiae est commissum, et per manus ipsius dat nobis et dare disposuit Deus, quidquid gratiae tribuit nobis.

Emissiones tuae paradisus malorum punicorum. Quidquid a dulcissima, ditissima, liberalissima, misericordissima Domina nostra, sponsa ac virgine ista, emittitur et procedit, dulce et pium est. Verba et opera ejus, Deo cunctisque Beatis ac omnibus bene dispositis mirabiliter placent, dulcescunt, et grata sunt: caritatem namque et misericordiam excellentissime redolent, et gratiosae sunt nimis. Omnes demum virtutes, et virtuosae personae, clarissimique effectus, per mala punica pomaque alia, per nardum, crocum, fistulam, cinnamomum, myrrham, thus, aloen, ac cetera in textu expressa, gloriose ac eminenter emissa sunt et prodierunt ex ea, juxta expositionem praehabitam.

Surge, Aquilo; et veni, Auster. Sponsus ille sapientissimus, Deus et homo, Christus Jesus, dilectissimam Matrem suam permisit in saeculo isto multipliciter contristari, affligi, et compati de excessibus hominum, de ipsius Filii sui et aliorum Sanctorum amarissimis martyriis ac tormentis: praesertim in triduo mortis sepulturaeque Christi, durissimus ventus Aquilo flavit in eam, penitusque replevit. Verum in hora resurrectionis et apparitionis Filii sui, dulcissimus Auster successit, et laetificavit eam dulciflue, ita quod ejus aromata diffuderunt se undique. Postremo in ejus felicissima assumptione recessit ab ea finaliter omnis moeror, quando a Filio suo tam suaviter ac frequenter est invitata, dicente: Veni de Libano, sponsa mea, veni de Libano, veni. Tunc etenim a candore gratiae, a luce puritatis internae, a suorum munditia meritorum, perducta est ad splendorem gloriae aeternalis, ad lucem deificae visionis, ad ineffabilium plenitudinem praemiorum. Et quanto praeceteris fuit haec Christo magis compassa, tanto abundantius cum eo, in eo, et ab eo est glorificata et coronata. De capite Amana, de vertice Sanir et Hermon, de cubilibus leonum, de montibus pardorum, id est de conversione et salute innumerabilium peccatorum, inquietorum, carnalium, et a Deo antea anathematizatorum, per praefata designatorum: qui ipsius benignissimae ac misericordissimae virgineae Matris meritis ac precibus, gratiam conversionis et gloriam sunt sortiti. Nam et ipsa Filio suo tam intentissime condolendo, innumerabilibus peccatoribus gratiam et salutem promeruit, quos Deus per eam convertere ac salvare ab aeterno decrevit.