Enarratio in Canticum Canticorum Salomonis

QUAM pulchri sunt gressus tui in calceamentis, filia principis! Sacratisima Virgo est mater et filia Unigeniti sui, qui est Princeps pacis¹: mater, inquam, ipsius, quantum ad carnis propagationem; filia vero, ratione creationis et adoptionis, atque aeternae praedestinationis, et singularissimae provisionis. Cujus incomparabilis Virginis gressus, id est actus et affectus, fuerunt pulcherrimi, quia sanctissimi, nulla culpae admixtione unquam fuscati, sed perfecti, et multae supererogationis contentivi; in calceamentis, quia sanctorum patrum vestigia et exempla tam eminenter secuta est, quod omnibus illis perfectior est inventa. Secuta est innocentiam atque justitiam Abel², et ineffabiliter innocentior ac justior illo fuit; cum Noe³ inter vitiosos et reprobos perfectissime vixit; obedientiam Abrahae⁴ secuta est, et transcendit; mansuetudinem Joseph, Moysis ac David⁵ excessit: et quidquid perfectionis et virtuositatis fuit sparsim in aliis, in ea collectim et cum mira excellentia fuit.

Juncturae feminum tuorum sicut monilia. Femina Deiferae Virginis, sunt virginea ejus fecunditas, et fecunda virginitas, seu fecunditas atque virginitas in ea sibi invicem junctae: quae cunctarum virtutum ornatibus, tanquam monilibus desuper fabricatis, sunt politae. Magnum est, esse virginem; majus autem, virginem tam puram, ut nunquam inordinatum passa sit motum, nec stimulum corporis nec concupiscentiam appetitus; maximum vero, esse matrem ac virginem. At vero supermaximum est, esse virginem et Matrem veri Dei.

Umbilicus tuus crater tornatilis. Per mollem umbilicum, accipi potest tenerrimae Virginis compassio in sui Filii passione: qua compassione praecordialissima meruit et obtinet nobis pauperculis et pusillis fructum, virtutem et meritum passionis Filii sui. Quemadmodum enim (teste Philosopho) fetus per venas umbilici attrahit sibi nutrimentum a matre; ita et nos per venas et merita praefatae compassionis, fructum passionis Christi haurimus. Praeterea, quoniam (teste Gregorio) viris luxuria est in lumbis, feminis autem in umbilico; potest per umbilicum praestantissimae Dominae, accipi incomparabilis castitas ejus, omni humilitate ac sapientia decorata: ex qua tanquam ex cratere, exempla castitatis, humilitatis ac sapientiae sumimus et potamus.

Venter tuus sicut acervus tritici, vallatus liliis. Non solum anima, sed et corpus coelestis Puerperae, ex conceptione, deportatione, generatione et educatione veri Dei, supernaturaliter et inenarrabiliter divinum effectum est, et velut deificatum. Unde et ista praeconia etiam de corpore et membris seu partibus corporis divinissimae Virginis accipi possunt. Itaque virgineus ille intemeratissimae adolescentulae uterus, ex prole adoranda fecundus atque tumescens, acervo triticeo rite assimilatur. Et quoniam idem mundissimus uterus, omni castitate ac sobrietate redolentissimus exstitit, merito fertur liliis decoratus. Spiritualius autem loquendo, venter, id est intellectus unicae Matris, triticeo assimilatur acervo: quia omni sapientia salutari repletus, ad Fontem sapientae se semper erexit, et actibus virtutum ac donorum in ipso exsistentium, pulcherrime fuit oratus. O quam coeliformiter, radiose, ac munificentissime irradiavit in mente Virginis benedictae ipse, qui essentialiter est Sapientia increata ac genita, incarnatus ex illa, et requiescens in ipsa, ac alimentum sumens ex ea!

Duo ubera tua, sicut duo hinnuli capreae gemelli. Hoc supra de corporalibus ac spiritualibus uberibus mundissimae, delectabilissimae ac deliciosissimae Virginis saepius expositum est. — Collum tuum sicut turris eburnea. Collum spirituale Virginis admirandae, est libertas animae ejus, semper ad Deum recte erecta, nullo culparum pondere pressa, nulla incursione hostili vincibilis; sed instar eburnae turris omni virtutum constantia solidata, valdeque alta, quia ad summum bonum avertibiliter elevata.

Oculi tui sicut piscinae in Hesebon. Non dubium quin ex assiduo corporali intuitu Dei incarnati, oculi Matris ejusdem fuerint miro modo clarificati sidereique effecti: in quibus et interna puritas, columbina simplicitas, supernaturalis sagacitas mentis Virginis tantae magnifice relucebant, ita quod instar perspicuarum clarissimarumque aquarum erant perlucidi et sinceri. Sed et interiores oculi ejus pudicissimi, piissimique respectus, acies intellectuales, fides, sapientia, scientia et prudentia, nonne praeclara luce ac lucida puritatem, excellentique perfectione erant perfusi et inclyti, ab omni passionum perturbatione et vitiorum inquietudine penitus alieni? quemadmodum aquae piscinarum oppidi Hesebon nomine, leguntur inturbidae atque perspicuae exstitisse.

Nasus tuus sicut turris Libani, quae respicit contra Damascum. Nasus, ut cernimus, duo habet foramina: quorum unum tendit ad concavitatem palati, et necessarium perhibetur ad spiritum seu aerem attrahendum, et odoratum perficiendum; aliud tendit supra ad pelliculas cerebri, necessariumque consistit ad expellendum superfluitates de cerebro venientes. Ideoque, sicut praehabitu est, per nasum significatur discretio, cujus est bona eligere, confidentiam in Deo assumere, ac nociva tanquam sordes abjicere. Quae discretio fuit permaxima in Virgine benedictissima: quippe quae in discernendo nunquam erravit, nunquam malo sub specie boni decepta est, nunquam minus pro majori bono elegit; sed unumquodque sapientissime ponderans, tanti illud reputavit, quanti fuit existimandum. O supernaturalis perfectio, o Virgo omnium decus feminarum, o praeclarissimum creaturarum omnium ornamentum, quam inaestimabiliter radiabas intus in anima!

Caput tuum ut Carmelus. Caput Reginae nostrae, est sancta ejus voluntas, nunquam ad inferiora haec reprehensibiliter inclinata, sed ad eum qui essentialiter bonus est, semper altissime ac fructuosissime elevata, utpote ardentissima caritate plenissima: ideo monti Carmelo (qui valde sublimis et frugifer est) similis perhibetur. Potest quoque per caput Imperatricis nostrae, sancta et summa ejus intentio sursum inviolabiliter fixa, signari. Et comae capitis tui, id est pia desideria seu prudentissimae cogitationes cordis tui, sicut purpura regis juncta canalibus. Per purpuram regis, intelligitur caro Christi, propter nos proprio sanguine rubricata: quae quasi canalibus juncta fuit, quando guttae sanguinis tanquam stillicidia eruperunt ex ea⁶, et defluxerunt in terram, [et quando] de latere ejus benedicto lancea perforato exivit sanguis et aqua.⁷ Quoniam ergo sacratissima Mater, Filio suo in omni ejus acerbissima passione amarissime est compassa, et simul cum eo pati ac mori optavit; imo quidquid ille toleravit in corpore, ipsa tulit in mente: merito desideria ejus ac cogitationes, assimilatae dicuntur purpurae Regis hujus.

Quam pulchra es, et quam decora! magis plane quam Rebecca aut Rachel⁸, et speciosior prorsus quam Esther.⁹ Carissima in deliciis. Quemadmodum enim prae cunctis compassa est Filio suo, non solum tempore passionis, sed et antea saepe, dum futuram ejus passionem attendit, et postea quoque dum factam recoluit; sic prae universis et singulis datum est ei spiritualiter gloriari in Christo, et suavissime deliciari de ejus conceptu et gestatione in utero, de ejus lactatione, amplexu, deportatione in brachiis, et de mutua conversatione cum ipso tot annis. Unio enim et praesentia cum dilecto, parit laetitiam. Ipsa autem ardentissime unicum suum amavit, et ejus dignitatem cognovit. Statura tua assimilata est palmae. Nunquam enim per culpam est incurvata, sed in omni virtute et sapientia jugiter stetit erecta, ac gloriosissime de invisibilibus hostibus triumphavit. Unde victoriae palma meruit insigniri. Et ubera tua botris. Ipsa etenim amabilissima Domina, per suam sapientiam multos de Christi instruxit mysteriis, multis praebuit ubera consolationis: quae sua inaestimabili caritate ac pietate, instar affectuosissimae genitricis atque nutricis, omnes ad se accedentes et confugientes refovit, laetificavit, et tanquam optimo vino, spirituali poculo recreavit.

Dixi: Ascendam in palmam, etc. Si per palmam intelligatur illustrissima Virgo, constat quod Unigenitus Dei per incarnationis mysterium descendit in eam, et apprehendit fructus ejus: quia merita praeclarissimae Virgunculae tam acceptissima habuit, quod dignatus est fieri filius ejus. Propter quod fassa est ipsa: Respexit humilitatem ancillae suae.¹⁰ Et sicut respexit humilitatem ipsius, ita et fidem, puritatem, caritatem, ac ceteros virtuosissimos ejus actus. Apprehendit quoque fructus ejus, quia ex purissimis ejus sanguinibus assumpsit et formavit sibi corpus humanum, qui, teste Apostolo, nusquam angelos, sed semen Abrahae apprehendit.¹¹ Sanguis autem est effectus et quasi fructus ejus in quo est, qui per naturalem calorem digerit, et ad sanguinis speciem perducit materiam. — Porro si per palmam intelligatur crux Salvatoris, hanc utique optima Mater una cum Filio suo ascendit affectu, et per imitationem dignissimam, compassionemque maximam: ita quod excellentissime dicere potuit, Christo confixa sum cruci¹²; et rursus, Ego stigmata Christi in corpore meo porto.¹³ Sicque apprehendit fructus ejus, id est merita passionis Christi. Imo effectus meritorum illorum collegit, participavit, reposuit tam gratiose, quod omnibus nobis inde communicat. Ideo sponsus subdit ad eam: Et erunt ubera tua sicut botri vineae. Gloriosissima namque Genitrix Salvatoris, ex consideratione, imitatione, compassione passionis Filii sui, tantam consecuta est affluentiam gratiae, tam ineffabilem in omni caritate, sapientia, pietate profectum, quod haec ipsa spiritualia ejus ubera redundantissima fuerunt ac sunt ad reficiendum nos omnes vino et oleo, quae Samaritanus infudit vulneribus a latronibus vulnerati.¹⁴

Et odor oris tui sicut malorum. Odor oris admirabilis Virginis, est suavitas suae orationis, dulcedo saluberrimi sui sermonis, exemplaritas verborum ipsius, laus et psalmodia, quibus Deum jugiter collaudavit, eminentissime implens quod scriptum est: Benedicam Dominum in omni tempore¹⁵; semper laus ejus in ore meo. Ideo dictum est supra: Sonet vox tua in auribus meis¹⁶; vox enim tua dulcis. Et certe, quo verba orationum, exhortationum, psalmodiarum ex majori procedunt caritatis fervore, devotionis suavitate, purioreque attentione; eo in auribus Omnipotentis dulcius sonant. Guttur tuum sicut vinum optimum. Sicut per os, ita per guttur sacra verba formantur. Unde legitur in Osee: In gutture tuo sit tuba¹⁷, id est praedicatio altisona. Studiosissima autem Virgo conservavit in corde suo omnia quae audivit de Christo ab angelo sancto¹⁸, a Zacharia et Elisabeth, a pastoribus, a Magis, a Simeone et Anna, et ab ipso sponso Domino ac Filio suo. Haec ipsa postmodum opportune docuit alios, ad ipsam pro pleniori informatione confugientes: quae informatio fuit optimum vinum spiritualiter inebriativum, dignum Filio suo ejusque membris ad acceptandum atque potandum. Unde dictum est ante: Comedite, amici, et bibite; et inebriamini, carissimi.¹⁹ In Proverbiis quoque: Bibite vinum quod miscui vobis.²⁰

Ego dilecto meo, et ad me conversio ejus. Sicut praehabitum est, locutiones vehementer amorosae aut dolorosae, solent esse truncatae, quoniam vehementia affectionis abrumpit et praescindit verba loquentis: et ita est in his verbis. Ego dilecto meo totaliter sum intenta, devotissime ei vacans, affectuosissime semper inhaerens. Et ad me conversio ejus, id est, ab eo excellentissime sum electa, singulariter praedilecta, familiarissime et fructuosissime ei conjuncta; et facta sum ei mater et sponsa, filia et ancilla, ac domina: quia subditus fuit mihi.²¹ Quia tam summe et unice me dilexit, grate et hilariter me adspexit, in omnibus me direxit, custodivit, protexit, et quia tam gratiosissime egit mecum, et ejus amore accensa sum, et totis praecordiis opto ipsius honorem, passionisque suae fructum, id est mundi salutem. Ideo deprecor eum:

Veni, dilecte mi, egrediamur in agrum, id est, meritis tuis et precibus meis convertatur mundus ad fidem tuam, gratioseque visitemus genus humanum: ut non in populo Judaeorum dumtaxat, sed ubique terrarum divulgetur in gentibus Evangelium tuum, ac juxta oraculum meum beatam me dicant, non solum ex Judaismo conversi, sed omnes generationes.²² Commoremur in villis, manendo piissime in eorum cordibus, qui erant inculti seu simplices moribus. Mane surgamus ad vineas, visitando velociter ac benigne quascumque congregationes fideles, quia ipsis periculum est in mora, qui indesinenter indigent gratia et adsistentia pia. Videamus si floruit vinea, id est, an vigeat religio christiana; si flores fructus parturiunt: juxta expositionem praehabitam. Ibi dabo tibi ubera mea, id est, ad tuum honorem effundam caritatem et pietatem meam super credentes, eos maternaliter confortando ac protegendo tanquam Ecclesiae advocata.

Mandragorae dederunt odorem in portis nostris, id est, pretiosissimae virtutes tuae et merita mea, sapientia et fama Evangelii tui, ac excellentiae meae suaviter sunt diffusae ad gentes propinquas, et per sanctos Apostolos, per quorum praedicationem tanquam per portam alii introierunt ad fidem atque ecclesiasticam unitatem, notificatae sunt gentibus. Omnia poma nova et vetera, id est, quidquid ex lege et Prophetis et ex evangelica lege didici ac profeci, ad tuae majestatis gloriam, o dilectissime sponse ac Fili, reservavi, retuli, nuncque communico fidelibus tuis, et cunctis electis ad te convertendis, et per te salvandis: quorum me matrem et advocatam constituisti.