Enarratio in Canticum Canticorum Salomonis

SALVATOR in Evangelio loquitur: Ubi fuerit thesaurus tuus, ibi erit et cor tuum.¹ Porro thesaurus Salvatoris, est ejus Ecclesia, sibi tam cara, quod pro ejus salute suum pretiosissimum sanguinem fudit, et tradidit se pro ea.² Ideo cor suum est ubi Ecclesia sua: in ea est, in ea quiescit, et commoratur cum ea; et de ea libenter confabulatur, et ejus insistit praeconiis, dicens:

Quam pulchri sunt gressus tui in calceamentis, filia principis! Tota Ecclesia appellatur filia principis, id est Christi sponsi sui, qui eam regeneravit ex aqua et Spiritu Sancto³, atque (ut Jacobus ait apostolus) voluntarie genuit nos verbo veritatis⁴, ut simus initium aliquod creaturae ejus. De quo Christo Isaias praedixit: Vocabitur nomen ejus, Princeps pacis.⁵ Et sicut in Apocalypsi scriptum est⁶, Qui est testis fidelis, primogenitus mortuorum, et princeps regum terrae. Potest tamen per principem intelligi Deus Pater, seu Trinitas Deus, et quaelibet divina et increata Persona. Hujus filia gressus sunt pulchri, id est, actus et profectus atque spirituales ipsius affectus, quibus tendit de via ad patriam, virtuosi sunt valde, quia secundum divina regulantur praecepta: pulchri, inquam, in calceamentis, id est per hoc, quod sanctorum patrum exemplis ornantur, sicut pedes per calceamenta, quia praecedentium patrum exemplaria opera imitatur Ecclesia. Denique, quoniam tota Ecclesia est unum mysticum corpus, cujus varia membra, sunt diversa supposita per actus et officia convenienter distincta: sicut per pedes Ecclesiae designantur conjugati, qui instar pedum assidue tangunt et calcant terram, quia in terrenis occupantur negotiis, et in corpore Ecclesiae infimum tenent locum; et tamen sunt pulchri valde, dum conjugali continentia fulgent, habentes, juxta doctrinam Apostoli, honorabile connubium et torum immaculatum⁷, servantes praecepta Dei atque Ecclesiae, et temporalia ad spiritualia referentes, sicque transeuntes per transitoria bona, ut non amittant aeterna.

Juncturae feminum tuorum sicut monilia. Quemadmodum supra, ita et hic sponsus describit Ecclesiam sub parabolica similitudine feminae speciosae.⁸ Sed quarto capitulo incipit descriptionem hujusmodi a superioribus partibus sponsae, puta ab oculis; hic autem ab inferioribus, hoc est a pedibus, sicut jam patuit. Quemadmodum autem ad ornatum feminae spectat compositio gressus, et calceatio pedum, ita et congrua connexio feminum, ut nulla sit claudicatio crurum. Est equidem femina muliere, quod femur in viro. Itaque femina Ecclesiae, sunt duo populi concurrentes in Christo⁹, tanquam in lapide angulari, per fidem, spem, caritatem, videlicet Judaei et gentiles conversi: quorum junctura, est unio eorum concors, et conversatio mutua gratiose pacifica, sicut jussit Salvator: Pacem habete inter vos¹⁰; et denuo, Hoc est praeceptum meum, ut diligatis invicem.¹¹ Paulus quoque: Unanimes, inquit, uno ore honorificetis Deum¹²; et rursus, Implete gaudium meum, ut idem sapiatis, unanimes, id ipsum sentientes.¹³ Talis ergo junctura, pulchra censetur tanquam monilia, quae fabricata sunt manu artificis, id est sicut spiritualia ornamenta sapientia ac virtutum, quae summi Opificis potestate ac prudentia conferuntur et contemperantur. Unde dixit Apostolus, quod Christus est pax nostra, qui fecit utraque unum¹⁴, id est, utrumque populum effecit unum ovile, unum mysticum corpus, et unam plebem in Deo.

Umbilicus tuus crater tornatilis, nunquam indigens poculis, id est, similis est crateri seu rotundae mensurae vini, repletae optimo vino: ideo subditur, Nunquam indigens poculis. Hoc est dicere: Umbilicus tuus est rotundus et bene formatus, quasi torno commensuratus. Per umbilicum autem, sub quo concipitur proles, et per ventrem in quo alitur, designantur praedicatores: quorum verbis et exemplaribus gestis, fama ac meritis homines convertuntur, et in Deo regenerantur, alimentisque spiritualibus in Ecclesia educantur: qui praedicatores non indigent poculis, quia aqua sapientiae salutaris¹⁵, rore gratiae, fluentis doctrinae abundant, atque de plenitudine sua propinant, id est, auditoribus suis communicant.

Venter tuus sicut acervus tritici, id est, aptum habens tumorem ex fecundatione, vallatus liliis, id est puritate suavi ac candida. Sicque per ventrem Ecclesiae significatur ejus fecunditas spiritualis ac pura, non carnalis et foeda, secundum illud: Qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt.¹⁶ Unde et Paulus: In Christo, inquit, per Evangelium ego vos genui.¹⁷ Et sicut praehabitum est, per ventrem convenienter mens seu memoria sumitur, seu ipse Baptismus.

Duo ubera tua, sicut duo hinnuli capreae gemelli.¹⁸ Hoc supra diffuse est declaratum. — Collum tuum sicut turris eburnea. Hoc est quod supra legitur: Sicut turris David, collum tuum.¹⁹ Sed hic dicitur, Sicut turris eburnea. Ebur namque est os elephantis animalis castissimi. Sicque per turrim eburneam insinuatur, quod hi qui per collum Ecclesiae denotantur, videlicet doctores, pastores, et qui aliis sermocinantur, debent castitate ornari; et constantes, pretiosaeque conversationis exsistere, sicut turris eburnea fortis est et pretiosa.

Oculi tui sicut piscinae in Hesebon, quae sunt in porta filiae multitudinis. Per oculos Ecclesiae, intelliguntur praelati, quos Deus dedit speculatores domui suae²⁰: qui habent se ipsos subditosque dirigere, atque de necessariis providere. Qui comparantur piscinis sitis in Hesebon: quae piscinae sunt in portis, id est prope portas, filiae multitudinis, id est plebis habitantis in loco sic dicto: quae plebs dicitur filia multitudinis, id est nata ex populo copioso oppidi aut regni illius. Nempe, sicut in Deuteronomio scriptum est, Hesebon fuit civitas Sehon regis Amorrhaeorum.²¹ Unde scriptum est alibi: Ignis egressus est de Hesebon.²² Quidam per piscinas in Hesebon, intelligunt duas piscinas, quae in Jerusalem erant, et multum ornabant eandem: adjicientes quod Hesebon non sit hic nomen proprium urbis praefatae, sed commune, significans computationem. Comparantur igitur oculi sponsae piscinae in Hesebon, quoniam instar aquarum illarum sunt clari, pretiosi, et abundantes in lumine cognitivo. In organo quoque oculorum abundat aqueus humor. Claritas autem sapientiae, lumen copiosum intelligentiae, humor compunctionis, pretiositas sanctae et exemplaris conversationis abundare debent in praelatis Ecclesiae, praesertim in episcopis, ceterisque majoribus. Hinc et per oculos Ecclesiae, possunt intelligi cognitio ejus contemplativa et practica, seu sapientia atque prudentia.

Nasus tuus sicut turris Libani, quae respicit contra Damascum. Per nasum Ecclesiae, virtus discretionis accipitur, qua inter bonum et malum, inter verum et falsum, inter pretiosum et vile discernit. Et assimilatur turri Libani, quia sublimis et valde recta est ista discretio, atque veritatis candore praefulgida. Et respicit contra Damascum, quae interpretatur sanguineus, quia terrenis et sanguinolentis operibus se opponit.

Caput tuum ut Carmelus, id est simile monti Carmelo alto, pulchro, fructifero, pascuis copioso, qui spinis et frutetis carere asseritur. Quod si per oculos intelligantur episcopi, potest per caput Ecclesiae intelligi Pontifex summus, qui est summus, primus, ac generalis Christi vicarius super totam universalem Ecclesiam, sponsus, caput, praelatus, pastor, monarcha, doctor ac ductor ipsius²³; per optimum aurum, potest accipi plenitudo ecclesiasticae potestatis, in eo subjective formaliterque consistens, vel praeclara sapientia, seu maxima sanctitas ad eum pertinens: quia quo plus ceteris praeeminet latissima jurisdictione ac praelatice potestate, tanto plus debet singulis praefulgere omni sapientia, sanctitate et exemplaritate. Sed ipse est caput Ecclesiae vicariale. Christus vero caput est principale: qui est optimum aurum: quia in quantum Deus, est essentialiter sapientia infinita, sanctitasque immensa; secundum assumptam quoque naturam, plenus est sapientia, gratia et virtute infusis, beatifica fruitione et omni superno charismate. Et comae capitis tui, sicut purpura regis juncta canalibus, id est rubicundae et nitidae, sicut purpura regia in aquis canalium posita, ut in eis post tincturam lavetur, quatenus color ejus vivacior venustiorque appareat. Porro, sicut per caput potest intelligi caput vicariale et etiam principale; ita per comas capitis possunt intelligi praecipui post dominum Papam praelati, et qui ei familiarius in regimine coadsistunt: qui et rubeis cutuntur, ad insinuandum quod caritate Dei ac proximi debeant aestuare, et Christi passionem jugiter ferre in corde, atque pro Deo et fide ac subditorum salute esse parati ad sui sanguinis effusionem. Quod si per caput Christus accipiatur, comae hujus capitis sunt gloriosi Apostoli et primi Salvatoris discipuli, qui ei familiarius et immediatius adhaeserunt, atque ab ipso sumpserunt gradum ac potestatem: qui omnes caritate tanquam regia purpura sunt ornati, atque in canalibus, id est Baptismate et fontibus gratiae ac sapientiae, expurgati et decorati.

Sic ergo commendatis pulchritudinibus partium sponsae, concluditur: Quam pulchra es et quam decora! quasi dicat: Valde formosa es intus et foris; carissima in deliciis, id est, quam ostendo mihi dilectissimam esse per hoc, quod spirituales meas delicias tam caritative et liberaliter tibi comunico, et ad gaudia beatificae fruitionis meae deitatis, te creavi, redemi, et perducere volo: quemadmodum passione mea instante, discipulis dixi: Iterum autem videbo vos, et gaudebit cor vestrum²⁴; et gaudium vestrum nemo tollet a vobis.

Statura tua assimilata est palmae. Palma est arbor victoriae, quia victoribus in signum triumphi olim dabatur aurea palma cum laude et gloria. Statura ergo sponsae, id est perseverantia Ecclesiae, palmae similis perhibetur: quoniam perseverando usque in finem, coronari meretur, sicut in Evangelio legitur: Qui perseveraverit usque in finem, salvus erit.²⁵ Rursus, palma crescendo inferius stringitur, et superius dilatatur. Sic Ecclesia paulatim proficiendo, a bassitudine humilitatis orditur, atque ad caritatis amplitudinem promovetur. Unde fertur in Psalmo: Justus ut palma florebit.²⁶ Rursus statura, id est rectitudo justitiae, seu altitudo contemplationis ipsius Ecclesiae, palmae assimilatur. Et ubera tua, id est vetus ac novum Testamentum, seu sapientia et caritas, misericordia quoque et liberalitas: per quae omnia foveet Ecclesia filios suos; assimilata sunt botris: quoniam spirituale continent vinum, et mentem caritatis fervore inebriant ac dulciter alunt.

Dixi, id est, in animo meo firmiter statui: Ascendam in palmam, id est, Ecclesiam meam, quam nunc palmae assimilavi, personaliter visitabo, et corda credentium purgabo, illuminabo, perficiam: sicque in membris meis crescam, dum fideles ad contemplationis verticem proficere fecerim, et ita in ipsis ascendam; et apprehendam fructus ejus, id est, de ipsa Ecclesia colligam fructum justitiae copiosum: quia me eam visitante ac fecundante, fructificabit, atque ad laudem et gloriam meam copiose insistet omni actioni virtutum. Denique palma inferius aspera, et in superioribus pulchra, suavis, ac fructuosa, figura est crucis, in quam propter salutem Ecclesiae Christus ascendit. Quae crux in inferioribus fuit asperrima, quia in praesentia fuit maxime afflictiva; sed fertilissima facta est meritis dominicae passionis, et fructum protulit aeternae salutis. Et certe sicut in hymno devotissime canitur, ipsa est Arbor decora et fulgida, ornata regis purpura, id est, sacratissimo corpore Filii Dei perfosso, sacro cruore ac sanguine ejus perfusa est. De qua in alio hymno cantatur: Dulce lignum, dulce pondus sustinens, quam sacer cruor perunxit fusus agni corpore. Et apprehendam fructus ejus, id est, saluberrimos passionis et crucis meae effectus obtinebo et consequar: quia redimam genus humanum, januam regni coelestis aperiam, sanctos de limbo educam, fortem armatum ligabo, et vasa ejus diripiam.²⁷ Propter quod, passione instanti, locutus sum: Si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me ipsum.²⁸ Hinc in Isaia Deus Pater ait ad Christum: Parum est, ut sis mihi servus ad suscitandas tribus Jacob et faeces Israel convertendas; dedi te in salutem gentium, ut sis salus mea usque ad ultimum terrae.²⁹

Et erunt ubera tua sicut botri vineae: id est, caritatem et pietatem, sapientiam et virtutem tuam, o Ecclesia, tam affluenter implebo, perficiam, fructificareque faciam, quod filios tuos copiose lactabis, enutries, et ad perfectionis incrementa perduces. Et odor oris tui sicut malorum. Odor oris Ecclesiae, est devota, amorosa, pia locutio, sermocinatio, oratio et instructio ejus; seu fama suae doctrinae, quemadmodum Paulus testatur: Deus odorem notitiae suae per nos manifestat in omni loco, quia Christi bonus odor sumus.³⁰ Hic odor assimilatur odori malorum punicorum: qui fortis et bonus est, atque martyrii palmam designat eo modo, quo juxta praehabita per mala punica rubentia³¹ martyres exprimuntur, quorum constantiam et fervorem ac gloriam praecipue praedicat sancta Ecclesia. Guttur tuum sicut vinum optimum: id est, verba sacra ac fervida per guttur tuum prolata, sunt spiritualiter audientium inebriativa, ita ut dicere queant cum Jeremia: Factus sum quasi homo madidus vino a facie verborum sanctorum Dei.³² Unde in Psalmo: Calix meus inebrians quam praeclarus est!³³ Et ut alibi scribitur, Quid pulchrum Domini, nisi vinum germinans virgines?³⁴

Interea audiens sancta Ecclesia a sponso se taliter commendari, repente victa amore ipsius, quasi interrompens verba ipsius, ait de eo ceteris convertendis: Dignum dilecto meo ad potandum: id est, vinum hoc spirituale, scilicet praedicatio mea sapientialis ac fervida, mihi a dilecto concessa, tam virtuosa ac placita ei est, ut dignum sit quod eam acceptet, et delectetur in ea; labiisque et dentibus illius ad ruminandum: quoniam decet ut eam nunquam obliviscatur, sed memoriter teneat et perpendat ad remunerandum. Possunt quoque per labia et dentes sponsi, praedicatores et perfectiores fideles ipsius intelligi: qui prae ceteris masticant verba Dei, dum eorum sensum intime pensant, recogitant et adimplent.

Subdit demum Ecclesia: Ego dilecto meo, et ad me conversio ejus. Hoc est quod in praecedentibus legitur atque expositum est: Ego dilecto meo, et dilectus meus mihi.³⁵ Itaque, Ego dilecto meo, id est, ad eum gratiose pertineo, ejus amori, contemplationi laudibusque intendo; et ipse vultum suae benignitatis convertit ad me, et gratiose me visitat, me clementer exaudit; nec extra me aliquis potest salvari, sicut nec extra arcam Noe quisquam potuit a diluvio praeservari.³⁶ Ideo confidenter loquor ad eum: Veni, dilecte mi, egrediamur in agrum: id est, quoniam tu, o sponse, tam gratiose me visitasti, tam clare illuminasti, tam valide accendisti, ego tibi grata exsistere cupio, tuum honorem et cultum augeri concupisco, gratiam mihi collatam aliis opto communicare; sed quoniam nil sine te valeo³⁷, precor ut simul proficiscamur ad catholicae fidei dilatationem, ad errantium conversionem, ad perditorum salvationem. Veni, dilecte mi, qui ubique praesens es, jugiter adsis mihi in corde; egrediamur de secreto contemplationis in agrum, id est in amplitudinem orbis terrarum. Ager namque est mundus, ut in Evangelio fertur.³⁸ Commoremur in villis, id est, inter eos qui latam ambulant viam, et rusticanis moribus sordent, permaneamus, quousque ad arctum convertantur iter salutis, et urbana decorentur modestia.

Mane surgamus ad vineas, id est, Ecclesias particulares et congregationes credentium visitemus, ad reformandum collapsa, et ut informentur ad meliora: et faciamus hoc mane, id est celeriter et ferventer, et statim post tuam resurrectionem mane factam, nocte antiquae infidelitatis ad terminum suum deducta. Videamus si floruit vinea, id est, consideremus an quaecumque congregatio seu persona conversata, ad proficiendum se praeparavit, et internae reformationis refloritionem sortita sit; si flores fructus parturiunt, id est, an virtutes et dona in actus suos processerint, ac meritis exornentur; si floruerunt mala punica, id est, an hi qui caritate et contemplatione prae aliis debent esse igniti ac fulgidi, ut sunt praedicatores et viri heroici ac praelati, ad palmam quoque martyrii sint parati. Ibi dabo tibi ubera mea: id est, tali fructificatione, conversione, et divulgatione fidei sanctae simul gaudebimus, et cupitis caritatis infusae fruemur amplexibus interioribus illibatis, atque omnem praedicationem et fructum, cooperationem et administrationem meam, tibi totaliter tanquam omnis boni datori adscribam. Utriusque quoque Testamenti scripturas ad tuam honorificentiam augmentandam fideliter ordinabo.

Mandragorae dederunt odorem suum in portis nostris. Mandragorae, secundum Augustinum, sunt poma pulchra, odorifera, tamen insipida. Gregorius vero accipit mandragoras pro medicinalibus ac redolentibus herbis. Et secundum utramque significationem, per mandragoras intelliguntur excellentiores quique in sancta Ecclesia: qui vitae sinceritate et bonae famae odore resplendent, ac alios attrahunt, suisque exhortationibus et exemplis animarum vulnera curant. Idcirco in portis Christi et Ecclesiae, id est in ipsis exordiis noviter conversorum ac incipientium, fundunt suum odorem, aedificando, consolando, roborandoque tales plantationes novellas, sicut hortatur Apostolus: Infirmum in fide suscipite³⁹; et alibi, Consolamini pusillanimes, suscipite infirmos⁴⁰, patientes estote ad omnes; itemque, Si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto⁴¹, vos qui spirituales estis, hujusmodi instruite in spiritu lenitatis. Hinc etiam scripsit quibusdam: Vestra obedientia divulgatur in omni loco.⁴²

Omnia poma nova et vetera, dilecte mi, servavi tibi. Sicut sancti patres vocantur arbores fructuosae, formosae, suaves; ita eorum documenta, exempla, virtutes et opera, poma dicuntur, quae ex eis quasi de arboribus colliguntur. Ecclesia igitur pro aliorum conversione ferventer sollicita, parit sibi fiduciam, et loquitur sponso: Omnia poma nova et vetera, id est utriusque Testamenti scripturas, auctoritates, historias, exempla et argumenta, pro fidei persuasione accommoda, diligenter collegi, memoriter teneo, et jam parata sum exponere ad tuum honorem et gloriam, pro aliorum conversione, eruditione et confirmatione, sicut et tu in Evangelio protestaris: Omnis scriba doctus in regno coelorum⁴³, similis est homini patrifamilias, qui profert de thesauro suo nova et vetera.