Enarratio in Canticum Canticorum Salomonis

CAPITULO praecedenti locuta est sponsa adolescentulis: Adjuro vos, filiae Jerusalem, si inveneritis dilectum meum, ut annuntietis ei quia amore langueo.¹ Ex quibus verbis adolescentulae ad duas motae sunt quaestiones. Prima fuit: Qualis est dilectus tuus?² Ad quam praeinducto respondit sponsa capitulo. Secunda est, quae modo proponitur: Quo abiit dilectus tuus sponsus, Dei Filius? quem in praecedentibus dixisti te quaerere nec invenisse: unde elicimus, quod aliquo modo recessit a te (juxta praecedentis elucidationem articuli);³ o pulcherrima mulierum. Quo declinavit dilectus tuus? et quaeremus eum tecum, id est, adjuvabimus te in quaerendo, et simili intentione quaeremus eum, qua et tu, orabimusque ut eum simul inveniamus.

Ad haec sponsa mater Ecclesia respondet: Dilectus meus descendit in hortum suum, id est, pie et gratiose a regalibus sedibus venit in mundum⁴, introivit corda credentium, et me suam visitavit Ecclesiam: quia non sic recessit aut declinavit a me, quin jugiter maneat in me, id est in multis electis et sanctis ac virtuosis hominibus. Cur autem Ecclesia et quaelibet anima virtuosa dicatur hortus, in expositione praecedentium patuit.⁵ Ad areolam aromatum, id est ad parvam aream, in qua aromaticae herbae arboresque nascuntur: hoc est ad pusillum gregem valde electorum et virtuosorum fidelium, in quibus specialiter et gratiosissime demoratur, sicut in Evangelio contestatur: Nolite timere, pusillus grex, quia complacuit Patri dare vobis regnum.⁶ Sicque per areolam aromatum, accipi possunt viri contemplativi, et veri religiosi: qui virtutum suavitate et mentis tranquillitate, bonae quoque famae fragrant odore, aliisque medentur in anima; ideo dici queunt aromata. De spirituali tamen significatione areolae aromatum, dictum est plenius in praecedentibus.⁷ Ut pascatur in hortis, id est, virtuosis actibus Ecclesiae ac congregationum fidelium delectetur, et coenet cum eis⁸, cooperando eisdem, ac invicem se constringant et deosculentur; et lilia colligat, id est, personas virtutum candore fulgentes, praecipue continentes ac mente puras, in suorum computet numero electorum, ac secernat a reprobis, ac demum in coelesti collocet throno. Unde et sacratissimus dixit Joannes Baptista: Cujus ventilabrum in manu ejus, et permundabit aream suam;⁹ et triticum colliget in horrea sua, paleas autem comburet igne inexstinguibili. Hinc sancto regi Josiae dixit: Jam colligam te ad patres tuos.¹⁰

Quum ergo haec ita se habeant, certa sum de caritate sponsi ad me et de familiaritate ac communione ipsius, ideo fiducialiter dico: Ego dilecto meo, et dilectus meus mihi. Cui verbo simile est illud: Dilectus meus mihi, et ego illi.¹¹ Unde ex dictis ibidem, patet hujus intelligentia dicti. Itaque, Ego dilecto meo, et dilectus meus mihi: id est, ego illi intenta sum, illi adhaereo, illi sum placita, ei familiariter juncta sum; ab ipso amplector, fecundor, deosculor. Quis me separabit a caritate ipsius?¹² Ipse quoque ad me habet se dulciter, familiariter, amorose, liberaliter valde. Qui pascitur inter lilia: id est, in animabus puris suaviter redolentibus et in Ecclesiis particularibus reformatis, claustris, congregationibusque devotis delectatur, reficitur, conquiescit. Tales etenim implent desiderium sponsi, nostram salutem esurientis, et nostrum sitientis profectum.

Pulchra es, amica mea, suavis, et decora sicut Jerusalem: id est, tu, universalis Ecclesia mihi carissima, pulchra es intus omni ornatu virtutum, donorum, et fructuum, excellentiis meritorum; suavis per delectationem spiritualem, ac pectoris tranquillitatem, et optimam famam; pulcherrime quoque ordinata, et ordinate disposita per gradus et status atque officia, per ordines sacros et dignitates, ac potestates praelaticas, et copiosissimam abundantiam ministrorum; sicut Jerusalem, id est instar Ecclesiae triumphantis, sicut in Apocalypsi asseritur: Vidi civitatem sanctam Jerusalem novam, descendentem de coelo:¹³ prout hoc supra clarius est inductum. Propter quod magnus Dionysius contestatur, Ecclesiam militantem se medio modo habere inter Synagogam et triumphantem Ecclesiam: quod consonat verbis Apostoli ad Hebraeos: Umbram habens lex futurorum bonorum, non ipsam imaginem rerum.¹⁴ Vel, Sicut Jerusalem, id est instar Ecclesiae primitivae, quae in urbe Jerusalem coepit, et Spiritum Sanctum recepit, atque in omni sanctitate et justitia Domino ministravit, ac ordinatissima fuit: ex qua tota Ecclesia est exorta, et illius primitivae Ecclesiae vestigia, ordinem et doctrinam secuta. Vel, Sicut Jerusalem: quoniam sicut urbs illa tempore legis Mosaicae fuit prae ceteris urbibus Terrae sanctae ad cultum et sacrificia Dei electa, atque ad studium legis et ad sedem regni ac pontificatus assumpta; ita Ecclesia prae cunctis gentibus ad Omnipotentis obsequium, sacrificia, regnum, et sacerdotium, electa esse cognoscitur.

Terribilis ut castrorum acies ordinata. Ecclesia Christi, spirituali et saeculari potestate multiplici coordinata, miro modo vallata est; et summi Pontificii sui auctoritas praeclara est nimis, supernaturalis ac deiformis, super omnes extenta, potens excommunicare, damnare, ligare, solve, tradere Satanae, et reconciliare. Sub hac potestate sunt ecclesiasticae potestates spirituales multae ac variae, efficaciam gloriosam habentes. Deinde sequuntur potestates saeculares, imperialis, regalis, ducalis, et comitalis. Insuper sancta Ecclesia circummunita atque vallata et cincta est sui auxilio, praesentia protectioneque Salvatoris, tanquam muro et antemurali¹⁵, angelorum quoque custodia, et praelatorum suorum diligentia pastorali. Roborata quoque est per dona gratiae gratificantis ac gratiae gratis datae, per sapientiam et virtutes, per signa atque miracula, et toto orbe terrarum diffusa, meritis ac multitudine personarum ineffabiliter firmata. Verissime ergo terribilis est adversariis et rebellibus, spiritibusque malignis, sicut castrorum acies ordinata: intelligendo per castra, multitudinem fortalitiarum ad invicem bene dispositam: quam intueri, formidinem incutit potissime hostibus. Vel intelligendo per castrorum aciem ordinatam, grandem et fortem exercitum pugnatorum ac militum, convenienter coordinatum ac prudenter dispositum, non nimis constrictum, nec nimis patentem, ita ut ab adversariis penetrari, seu ab invicem separari non valeat: imo invicem bene concordem ac mutuo se stipantem, per quod exercitus talis, est hostibus suis maxime metuendus. Si autem inter se discors sit aut divisus, ac inordinate et imprudenter dispositus, non est nisi victima ac ridiculum adversariae potestatis. Sic plane universitas Christianorum, per fidem, spem, caritatem concordans, sapienter disposita, et se invicem juvans, fortissima terribilisque consistit. Porro si per haereses et schismata dividatur, seu per discordiam contra se invicem praelietur; jam mox gaudent de ea adversarii ejus, cernentes eam sic debilitari et impugnabilem fieri.

Averte oculos tuos a me, quia ipsi me avolare fecerunt. In his verbis ad inflammandum cor sponsae, videtur sponsus loqui per modum fervidissimi amatoris, ita devicti amore suae dilectae, ut eam non audeat intueri, ne ex illius inspectione laedatur ex vehementia praedominantis amoris: quam quanto diligentius ac diuturnius intuetur, tanto plus amore illius accenditur et torquetur. Itaque ait sponsus coelestis carissimae suae Ecclesiae: Averte oculos tuos a me, id est, tam intense te diligo, ut ardorem hujus amoris plenius exprimere nequeam, nisi te quasi hortando, ut cesses ad tempus me intueri orando, meditando, psallendo, et contemplando: quia oculi tui pudicissimi, columbini, fecerunt me avolare, id est, ad tempus subtrahere me tibi, quantum ad dulcem consolatoriamque praesentiam, ut fructuosius quaeras me; fecerunt me quoque avolare, id est, de coelo ad terram pro tua salute descendere. Potest et ita exponi: Averte oculos tuos interiores a me, id est, non coneris me comprehendere velle, nec contemplando sis perscrutatrix curiosa majestatis meae immensae¹⁶: quia ipsi me avolare fecerunt, id est, quoties me taliter vis videre, causa es quod capacitatem tuam me transcendere pando, et incomprehensibilem me esse tibi ostendo. Ideo dixit Psalmista: Mirabilis facta est scientia tua ex me¹⁷; confortata est, et non potero ad eam. Et alibi scriptum est: Dixi, Sapiens efficiar; et ipsa longius recessit a me.¹⁸ Quidam exponunt sic: Averte oculos tuos a me, id est, oculos cupiditatis, erroris, et carnalis amoris, quos aliquando habuisti, de cetero omnino abjicias, et a meo tollas adspectu: quia ipsi me avolare fecerunt, id est, propter eos recessi ab habentibus oculos tales, vel eos penitus relinquendo, aut ad tempus, quousque hujusmodi oculi eruerentur ab eis.

Capilli tui sicut grex caprarum, quae apparuerunt de Galaad. Dentes tui sicut greges ovium, quae ascenderunt de lavacro, omnes gemellis fetibus, et sterilis non est in eis. Ista quarto capitulo scripta sunt atque exposita.¹⁹ Porro quod subditur, Sicut cortex mali punici, ita genae tuae absque occultis tuis, coincidit cum eo quod scriptum est, Sicut fragmen mali punici, ita genae tuae²⁰, absque eo quod intrinsecus latet: nisi quod hic dicitur, Sicut cortex, ibi, Sicut fragmen. Cortex autem malogranati forinsecus durus est, asper, deformis; intus vero albescens, continet grana alba: sic genae Ecclesiae arduam vitam gerentis, quae foris adversitatibus exercetur: fructum habet internum pulchrum ac dulcem, imo et aliorum fecundativum, dum acceptam gratiam in proximos administrat.

Sexaginta sunt reginae, et octoginta concubinae, et adolescentularum non est numerus. Quamvis sapientissimus Salomon in senio suo extreme infatuatus, multas valde habuerit uxores regales et concubinas et adolescentulas; istud tamen de ipso ad litteram non potest intelligi, quum in libro Regum scriptum sit: Fuerunt ei uxores quasi reginae, septingentae, et concubinae trecentae.²¹ Hoc quoque probat Augustinus, affirmans Salomonem scripsisse hunc librum suae tempore juventutis. Per mulieres autem sic depravatus est tempore senectutis. De hoc loquitur Augustinus, disputans contra Faustum Manichaeorum episcopum. Intelligendum est ergo de Christo et credentium animabus. Quidam autem per sexaginta reginas, intelligunt animas hominum perfectorum, non propter numeri quantitatem, sed propter mysterii significationem. Sexagenarius namque consurgit ex senario atque denario in se ductis. Denarius vero impletionem signat Decalogi. Senarius, qui dicitur primus numerus perfectus, denotat perfectionem meritoriae actionis, non tantum quantum ad observantiam praeceptorum, sed etiam consiliorum, et quantum ad opera supererogationis. Per octoginta demum concubinas, intelligunt animas proficientium: quae non pertingunt ad principales atque praecipuos illos sponsi amplexus, ad quos perductae sunt animae perfectorum, sed adspirant ad eos; nec ita legitimum proferunt fructum virtutum, ut illae. Octonarius namque, secundum Augustinum²², est numerus diminutus et imperfectus: quoniam partes ipsius simul sumptae, minus efficiunt, quam suum totum. Per adolescentulas autem innumeras, accipiunt animas incipientium, quae multae sunt nimis. Similiter per reginas, possunt intelligi animae virginum devotarum; per concubinas, animae viduarum; per adolescentulas, animae conjugatorum. At vero Gregorius per reginas intelligit animas sanctorum, qui se laudabiliter regunt, et carnem rationi omnino subjiciunt; per concubinas, quae non prolem legitimam, sed voluptatem exquirunt, falsos praedicatores, qui nec Christi honorem, nec audientium salutem, sed propriam quaerunt laudem et commoda sua; per adolescentulas vero, animas vanitatibus atque lasciviis deditas, quarum numerus ignoratur.

Una est columba mea, perfecta mea: id est, quamvis diversae sint animae seu personae fideles, magis aut minus virtuosae, quae deficere possunt ac cadere et spiritualiter constuprari; una est tamen sponsa mea jugiter sancta, a columbina simplicitate nunquam deficiens, et sanctitatem in se ac perfectionem inviolabiliter continens: quae errare non valet, nec tota deficere, quia a Spiritu Sancto gubernatur ac conservatur, utpote universalis Ecclesia militans: quae una est unitate fidei, spei, et caritatis, unione verae concordae, et per eadem media ad eundem finem salvificum tendens. De qua ait Apostolus: Elegit sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam neque rugam.²³ Quod quamvis pro statu futuro magis conveniat Ecclesiae, secundum Hieronymum super Jeremiam, et secundum Bernardum in sermone; tamen et pro statu praesenti aliqualem competit ei: quoniam quantum ad membra sua viva, caret mortalium vitiorum et pravarum intentionum ruga ac macula, et semper habet in se aliquas sanctas personas. Totum autem a suis partibus denominationem sortitur, imo denominationes diversas et quasi contrarias, sicut haec ipsa Ecclesia dicitur sancta et deformata, virgo et meretrix, secundum expositores nonnullos super illud Isaiae: Quomodo facta est meretrix urbs fidelis?²⁴ quoniam quidam in Ecclesia Deo pura mente adhaerent, plures vero mente, imo et corpore fornicantur ab eo²⁵, prout in Moralibus super Job diffuse tractat Gregorius.

Una est matri suae, electa genitrici suae: id est, haec ipsa venerabilis Ecclesia, subsistit et est ad laudem et gloriam pietatis et gratiae Dei, seu increatae sapientiae ejus: quae pietas, gratia, sapientia, mater totius Ecclesiae appellatur, quia per dona gratiae justificantis eam regenerat, fovet, maternaliterque custodit. Et potest per matrem, gratia baptismalis intelligi, quae originaliter regenerat animas, tanquam janua sacramentorum. Mater quoque totius Ecclesiae, potest vocari primitiva illa Ecclesia, sub Apostolorum regimine in Jerusalem inchoata, a qua tota Ecclesia est exorta, juxta illud in Isaia: De Sion exhibet lex, et verbum Domini de Jerusalem.²⁶ Juxta illius primitivae Ecclesiae institutionem, regulam, ac doctrinam, subsistit et conversatur universalis Ecclesia: quod etiam ad primitivae Ecclesiae magnum cedit praeconium et honorem, et ad gloriae ejus augmentum. Rursus, per matrem et genitricem Ecclesiae militantis, intelligitur triumphans Ecclesia, quae militantem meritis suis precibusque tuetur. Nam et gaudium est angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente.²⁷

Viderunt eam filiae Sion, id est praefatae adolescentulae seu animae de novo conversae: quae sunt filiae Sion, id est filiae speculationis per fidem; quae vident per speculum in aenigmate²⁸, et virtutes sanctae matris Ecclesiae intuendo, mirantur et laudant eam; et beatissimam praedicaverunt reginae, de quibus jam dictum est: id est, animae perfectorum acutius considerando dona et privilegia almae matri Ecclesiae praestita, fassae sunt eam beatissimam esse in spe, inchoatione, merito ac praelibatione. Nempe quo Ecclesia sanctior gratiosiorque consistit, eo hoc modo beatior perhibetur. Et concubinae laudaverunt eam, tanquam omni alia congregatione et plebe praeclariorem.

Quae est ista quae progreditur? id est, quam venusta, commendabilis et praeclara, est universalis Ecclesia! pergens de via hujus exsilio ad aeternae patriam claritatis, non quiescens per torporem, quamdiu in hujus vitae versatur curriculo; quasi aurora consurgens, id est, de imperfecto ad perfectiora jugiter properans, a tenebris ignorantae ad lucem sapientiae scandens, a via purgativa per illuminativam ad unitivam ascendens; pulchra ut luna: quoniam a Sole justitiae omnem, quam habet, accipit lucem et claritatem, sapientiam et virtutem. Et sicut luna illuminat noctem, ac inter nocturna sidera lucet splendidius; ita Ecclesia illustrat, docet, et dirigit sedentes in tenebris et umbra mortis hujus saeculi.²⁹ Et cunctis in hoc mundo sapientior invenitur, determinans quid de necessitate salutis oporteat credere, agere, et tenere. Electa ut sol: quoniam sponsa est Solis aeterni, et ei in perfectione similior, ad eandem beatitudinem praedestinata atque ventura, ad quam ille secundum assumptam naturam electus est ac pervenit; terribilis ut castrorum acies ordinata: quod praecedenti capitulo expositum est.

Descendi in hortum nucum. Istud tam de Christo quam de universali Ecclesia potest exponi. Christus ergo per suae pietatis condescensionem et opem, descendit in hortum nucum, id est ad congregationem fidelium atque constantium personarum, quae arduam ducunt vitam, et instar nucum contemptibiles foris videntur. Imo per soliditatem virtutum fortiter sunt contra suae salutis hostes muniti, sicut nux forti ac ligneo tegitur tegumento; intus vero dulcem continent fructum, devotionem internam, mentis tranquillitatem, conscientiae puritatem, contemplationisque gratiam, ac divini fervorem amoris, sicut nux nucleum. Et sicut ex nucleo extrahitur oleum, sic ex illorum virtutibus compassio, pietas ac vera devotio. Et sicut nux in exordio corticem habet humidum, mollem ac viridem, qui veniente maturitate aret ac decidit: sic perfecti in suae conversionis initio vallati erant et cooperti propriae carnis et sensualitatis mollitie, fervore, atque humore; sed virtutum adveniente maturitate, caro et sensualitas aruerunt, edomitae ac repressae.

Ut viderem poma convallium, id est, minus perfectos attenderem ac juvarem, imo et in humilitatis imo positos approbarem. Tamen per poma possunt et nuces intelligi, quoniam omnis arborum fructus comestibilis, communi nomine pomum vocatur: sicut in Evangelio fertur de ficu, quam Christus accessit, quod non erat tempus pomi illius.³⁰ Denique, per superiores et perfectiores Christus visitat, dirigit, et adjuvat minus perfectos: quos tamen interius tangit multoties per se ipsum. Et inspicere, si floruissent vineae, id est, an particulares Ecclesiae seu congregationes, claustra, collegia, ad fructum spiritualis vini essent dispositae, et floribus salubrium meditationum piarumque affectionum ornatae ac fecundatae; et germinassent mala punica, id est, an fructuosi essent, qui in statu contemplationis et igneae caritatis sunt positi, et quorum est dominicam passionem jugiter ferre in corde, ac praelati quorum praecipue est ad sanguinis effusionem pro fide ac justitia esse paratos (ut instar malorum punicorum rubeant intus), et [qui] contemplationis ac dilectionis, bonaeque famae odore ac suavitate ornantur ac fragrant, et alios attrahunt. Christus itaque tanquam pastor bonus,³¹ visitat suam Ecclesiam in singulis gradibus ac statibus ejus, et ab unoquoque requirit, ut secundum exigentiam suae vocationis fructificet. Insuper ipsa Ecclesia synodaliter congregata, seu ejus praelati et ipsa per suos praelatos, considerat, visitat, et reformare conatur particulares Ecclesias, et singulos gradus ac ordines.

Subditur in persona Synagogae, in fine saeculi convertendae: Nescivi, id est, dignitatem, sanctitatem, et gratiam Ecclesiae Christi non consideravi, nec novi. Cujus annectitur ratio: Anima mea, id est voluntas seu ratio male disposita, seu animalis affectio, conturbavit, id est, inquietavit et a veritatis consideratione impedivit me propter quadrigas Aminadab, id est, ex consideratione potestatis³² et magnificentiae, virtutis et gratiae regni Juda: quod designatur per Aminadab, de cujus stirpe reges regni Juda progeniti sunt; et per quadrigas illius, fortitudo et excellentia regni illius insinuantur. Atque (ut dicitur) Aminadab cum tribu Juda primo post Moysen ingrediendo fundum maris Rubri siccatum³³, promeruit regium sceptrum, ceteris tribubus Moysen sequi timentibus. Judaei autem usque in praesens, considerando quam mirabiliter et praeclare lex vetus per Moysen data fuit et confirmata et inclyte conservata, praecipue a populo tribus Juda, atque ibidem per Prophetas et signa praeconizata, renuunt credere legem illam per legem evangelicam esse evacuatam, et Jesum, legis Mosaicae exterminatorem, esse divinitus missum.³⁴

Expositores vero communiter per quadrigas Aminadab, intelligunt quatuor Evangelia Christi, et primos eorumdem praedicatores, sanctos Apostolos, qui evangelizando tanquam quadrigae discurrent per mundum, circumferentes Jesum et Evangelium ejus ubique terrarum.³⁵ Aminadab quippe interpretatur, spontaneus populi mei: sicque per Aminadab accipitur Christus, qui Patre volente, spontaneus pro salute populi sui venit ad passionem, sicut testatur: Nemo tollit animam meam a me, sed ego pono eam.³⁶ De quo Isaias praedixit: Oblatus est, quia voluit.³⁷ Qui Christus etiam in Psalmo fatetur: In capite libri scriptum est de me, ut facerem voluntatem tuam; Deus meus, volui, et legem tuam in medio cordis mei.³⁸ Conturbata est igitur Synagoga propter quadrigas Aminadab, id est ex praedicatione Evangelii Christi, quoniam interim perturbatur propria incredulitate, et ad contradicendum movetur propter diversa motiva, tamen irrationalia et insufficientia ac facilius solubilia. In fine autem concutietur ad credendum Evangelio Salvatoris, praedicantibus Elia et Enoch.

Denique, ut aliqui dicunt, Aminadab non est hic nomen proprium, nec una dictio secundum Hebraeos; sed nomen commune, seu potius duo nomina appellativa, significantia populum principantem: quod ad prae tactam potest expositionem reduci.

Consequenter Ecclesia hortatur Synagogam ad conversionem. Revertere, revertere, Sunamitis; revertere, revertere, ut intueamur te: id est, tu, plebs Israelitica, redi ad verum Messiam Jesum, crede in eum, revertere ad fidem patrum sanctorum: sicut Malachias praedixit, quod Elias convertet cor filiorum ad patres eorum.³⁹ Revertere ad poenitentiam, ad obedientiam, perseverantiamque finalem. Revertere a quatuor plagis terrae, ab hac extrema captivitate, ab indurata excaecatione, ad credendum, ad obediendum omnibus quae in quatuor Evangeliis credi seu impleri jubentur. Recte demum per Sunamitem, intelligitur plebs Hebraea, nunc captivata et aspernata: quoniam Sunamitis, captiva seu despecta interpretatur; et quoniam Suna civitas erat terrae promissionis⁴⁰, de qua pulcherrima illa Abisag, ultima David regis conjux, fuit, ut patet tertio Regum: quae et frequenter Sunamitis vocata est.⁴¹

Postremo huic caritativae ac piae petitioni Ecclesiae Deus cito adsistens ac favens, respondet Ecclesiae: Quid videbis in Sunamite, nisi choros castrorum? tanquam dicat: O Ecclesia, fiet quod exhortaris, in tantum quod Synagoga in fine convertenda, erit tam fortis in fide, tam roborata in spe, et accensa in caritate, ac omni sapientia et virtute munita, angelicis spiritibus circumvallata, ac multis agminibus credentium copiosa, quod non videbis in ea nisi choros castrorum, id est societates militantium Deo, quia pro Deo ac fide mori erunt parati. Choros quoque castrorum, id est acies et connexiones gratiarum, virtutum, donorum ac aliorum charismatum divinorum: ita quod quae diu jam ante contra fidem pugnavit, de cetero tecum pro fidei defensione, contra Antichristum seu alios perfidos, dimicabit. Dicit autem Methodius martyr ac praesul in suo libello, quod centum quadraginta quatuor millia Judaeorum tunc crediturorum, occidentur ab Antichristo.