Enarratio in Canticum Canticorum Salomonis

ECCLESIA in fine praecedentis capituli dixit, Revertere, cupiens gratiosum ac dulce reditum sponsi: quo tardante, ipsa fecit quod in exordio hujus capituli loquitur: In lectulo meo per noctes quaesivi quem diligit anima mea. In lectulo namque magis sentitur atque molestius toleratur sponsi absentia. In toto autem hoc libro tractatur de spirituali connubio ac divino amore, quasi sub similitudinibus carnalis conjugii ac sensualis dilectionis. Unde quidam obtenebrati, putarunt Salomonem loqui ad litteram de se ipso et conjuge ejus filia Pharaonis: quod nequaquam putandum, nec littera consonat, imo in multis inde discordat.

Itaque Ecclesia universalis in tribulationibus et persecutionibus constituta, aut solitis gratiarum affluentiis destituta, atque in pluribus deformata, testatur: In lectulo meo, id est in quiete meditationum et orationum mearum, et in exercitatione interna conscientiae meae, per noctes, id est, temporibus adversitatum atque in regione ac umbra*¹ mortis, et in obscuritate praesentis notitiae, quae est per speculum et aenigma, quaesivi sponsum quem diligit anima mea.² Quamvis enim sponsus iste nunquam relinquat Ecclesiam suam in toto, nec quantum ad ea quae sunt de necessitate salutis; aliquando tamen deserit eam in parte, et quantum ad dulcedinis suae experimentalem saporem, et quoad hoc, quod eam persecutionibus afflictionibusque exponit. Quaesivi illum, id est, dulcem ejus praesentiam, celerem subventionem, optavi et postulavi; et non inveni tam cito ut concupivi. Interdum namque, ut tactum est praecedenti capitulo, subtrahit se ad tempus propter causas ibi prae tactas, et ut sponsae suae fidelitatem experiatur, et ipsa per tribulationes coronari gloriosius mereatur, suoque tempore exaudiatur perfectius: quia, ut sponsus in Evangelio loquitur, Oportet semper orare, et non deficere.³ Et rursus affirmat: Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam, quoniam ipsorum est regnum coelorum.⁴

Surgam, id est, ab ista orationum et meditationum mearum quiete ad tempus cessabo, et in operibus exterioribus bonis me occupabo, et per jejunia, abstinentias, disciplinas et consimilia poenitentiae opera quaeram dilectum; et circuibo civitatem, id est, congregationem totam fidelium undique diligenter considerabo: quod est spiritualiter circuire, et a Deo incipere, atque ad ipsum redire, sicut in motu circulari ad punctum egressionis reditur. Nempe Ecclesia tanquam pia ac sollicita mater, statum suorum considerat filiorum. Per vicos et plateas quaeram quem diligit anima mea. Per vicos qui strictiores sunt, possunt religiosi intelligi, qui ultra mandata profitentur consilia, et strictiorem ambulant viam; per plateas vero, quae latiores sunt, saeculares, qui viam mandatorum incedunt. Quaesivi illum, et non inveni eum in vicis his et plateis, quia tam in religiosis quam in saecularibus temporis hujus, magnam deformationem et scandala, magis quam aedificationem et opem, inveni.

Invenerunt me vigiles qui custodiunt civitatem, id est, praelati ac doctores fidelium, quorum est cum vigilantia cordis custodire ipsos fideles ab infernalibus lupis, a tentationum periculis, a laqueis vitiorum. Unde per Isaiam loquitur Dominus: Super muros tuos, Jerusalem, constitui custodes.⁵ Et Paulus hortatur: Qui praeest, in sollicitudine, supple, praesit.⁶ Interdum quoque per vigiles in Scripturis intelliguntur angeli sancti, juxta illud, In sententia vigilum decretum est⁷; itemque, Descendit sanctus vigil.⁸ Pastores igitur fidelium jugiter vigilant super creditum sibi gregem, quemadmodum uni eorum, et sub persona illius omnibus eis praecipitur: Esto vigilans, et confirma cetera quae moritura erant.⁹ His itaque vigilibus mihi occurrentibus interrogatorie dixi: Num quem diligit anima mea, vidistis? id est, estisne desideratam sponsi praesentiam, opem et consolationem experti? Quibus super sponsi recessu dolentibus, pertransivi. Paululum quum pertransissem eos, totam spem meam ponendo in pietate et gratia sponsi, eumque perseveranter quaerendo, omni humano relicto solatio, inveni quem diligit anima mea. Quis enim speravit in Domino, et relictus est ab eo?¹⁰ Et sponsus ipse promisit: Omnis qui quaerit, invenit.¹¹ Sed necesse est perseverare in bono incepto. Non enim repellit in sempiternum Dominus: quia etsi abjecit, tamen miserebitur secundum multitudinem misericordiarum suarum¹²; et ipse post tempestatem donat tranquillitatem, atque post fletum consolationem infundit.¹³ Sic et frequenter ad tempus reliquit vastari ac deformari et affligi Ecclesiam, et postmodum gratiosissime visitavit, consolatus est, et reformavit eamdem; et ipsa mater Ecclesia in synodis suis frequenter impetravit adsistentiam sponsi optatam, atque per sanctos viros desuper missos, concupitam reformationem adepta est.

Tenui eum, id est, constanter ei adhaesi ac obedivi, et brachiis caritatis amplexata sum eum tanto avidius, quanto quaesivi eum diutius, et quo amplius ejus gratiosa praesentia modo indigeo; nec dimittam, id est, mentem non avertam ab eo per negligentiam aut transgressionem, ne rursus ab eo relinquar. Haec sunt verba boni et fervidi ac constantis propositi. Sic et Apostolus dixit: Quis nos separabit a caritate Christi?¹⁴ Et Psalmista: Mihi adhaerere Deo, bonum est.¹⁵ Donec introducam illum in domum matris meae, et in cubiculum genitricis meae, id est, quousque simul cum illo introducar in regnum triumphantis Ecclesiae, quae est mater et domina Ecclesiae militantis¹⁶: quod in die novissimo, completo generali judicio, universaliter fiet ac consummate, quum dixerit Judex ac sponsus: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est ab origine mundi.¹⁷ Interim autem Ecclesia tenet sponsum suum per fidem, spem, et caritatem; tunc vero deinceps possessura est eum sine difficultate atque renisu ac pugna, per visionem, conjunctionem ac fruitionem felicem. Cubiculum vero triumphantis Ecclesiae, est pax illa supernae Jerusalem, omnem sensum exsuperans, seu puritas Beatorum confirmata in bono, in qua securissime conquiescunt.¹⁸ Rursus, domus illa, est tota patria illa beata. Cubicula vero illius, sunt diversi gradus praemiorum, juxta diversitatem et exigentiam meritorum. De qua ait Apostolus: Scimus quoniam si terrestris domus nostra hujus habitationis corrumpatur, quod aedificationem habemus ex Deo, domum non manufactam, aeternam in coelis.¹⁹ — Vel sic: donec introducam illum in domum matris meae, etc., id est ad particulares Ecclesias, reformando eas per auxilium sponsi: quae sunt domus et congregationes matris meae, id est filiae ortae ex primitiva Ecclesia, quae est mater et genitrix mea, quia prior me tempore, et ex ea gratiam et doctrinam suscepi. Cubicula autem, sunt diversi status et gradus ordinesque credentium. Unde et dicitur in Psalmo: Quae dicitis in cordibus vestris, in cubilibus vestris compungimini.²⁰

Hoc tam sancto sponsae generalis audito proposito, Christus jubet filiabus Jerusalem, ne sponsam a suis avellent amplexibus, dicens: Adjuro vos, filiae Jerusalem, per capreas, cervosque camporum, ne suscitetis, neque evigilare faciatis dilectam, donec ipsa velit. Estque iste versus praecedenti capitulo expositus: quem sponsus ad insinuandum magnitudinem suae caritatis sollicitudinisque ad sponsam, hic repetit.²¹ Vel ibi protulit versum hunc ad Ecclesiam ex Judaismo conversam, hic ad Ecclesiam ex gentilitate collectam, vel potius ad eandem, quantum ad diversas partes ipsius. Attamen etiam infra repetitur idem.²²

Deinde sponsus quasi admirans sponsae decorem, agilitatem ac gracilitatem, subjungit: Quae est ista, quae ascendit per desertum? id est, per solitudinem hujus saeculi, per medium nationis perversae a Deo desertae, per hoc saeculum nequam divina inhabitatione privatum, scandit ad sublimitatem virtutum, ad contemplationis fastigium, ad altitudinem regni coelorum;²³ sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhae et thuris et universi pulveris pigmentarii, id est, subtilis, gracilis, ornata, suavis, et in altum se erigens per spiritualem profectum, contemplationem sinceram, fervidumque affectum, instar vaporis per modum virgulae in altum tendentis: qui vapor consurgit ac oritur ex incensione aromaticae confectionis, factae ex myrrha et thure, ceterisque pulveribus arte pigmentarii praeparatis: per myrrham amaram, intelligendo corporis mortificationem, et cruciformem Christi imitationem; per thus, quod in sacrificio Deo offertur, devotionis suavitatem, sine qua corporalis exercitatio parum aut nihil valet, seu bonae famae odorem, et delectationem in actu virtutum, aut certe ferventium orationum fragrantiam, juxta illud in Apocalypsi: Data sunt ei incensa multa de orationibus Sanctorum.²⁴ Porro, per ceteros pulveres aromaticos, intelligendae sunt ceterarum virtutum atque donorum actiones ac delectationes, luce discretionis commixtae ac divini igne amoris succensae. Ex quibus omnibus procedit a mente tam virtuosa exhalatio spiritualis, rectissima prorsus, subtilis, id est pura, dulcis ac fervens ad Deum affectio; cui sponsa assimilatur, quoniam ad hoc tendit totus conatus Ecclesiae, ut affectione hujusmodi impleatur, atque in spiritum transformetur, quatenus ab omni carnalitate et vitiorum grossitie emundata, feratur ad sponsum coelestem libere ac ferventer, assidue ac manenter.

En lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel. Per lectulum Salomonis, designatur mens sponsae, in qua cum sponsa sponsus quiescit. Hunc ambiunt sexaginta fortes electi ex omni plebe fidelium, id est universi pastores idonei et praedicatores condigni, qui gregem dominicum et lectulum Dei in eo custodiunt, sicut praedictum est. Frequenter autem in Scripturis ponitur numerus determinatus pro indeterminato, sicut in Psalmo: Cadent a latere tuo mille, et decem millia a dextris tuis.²⁵ Horum autem universitas per sexaginta innuitur, quoniam sexaginta sunt sexies decem, seu decies sex. Per denarium vero, adimpletio Decalogi; per senarium, ipsa observantiae hujus insinuatur perfectio.

Omnes tenentes gladios, id est arma virtutum contra aerias potestates et aciem vitiorum. Specialiter vero, teste Apostolo, gladius spiritualis est verbum Dei, quo resecantur peccata, et cordis aperitur duritia.²⁶ Rursus, gladius est rigor justitiae, justa sententia ac ultio debita: juxta quod scribitur in Apocalypsi, De ore ejus procedebat gladius ex utraque parte acutus;²⁷ atque in Psalmo, Gladii ancipites in manibus eorum.²⁸ Praelati ergo et praedicatores gladios tenent, quoniam verba sacrae Scripturae prompte habent in ore, in memoria, in effectu: per quae verba custodiunt lectulum Christi, quoniam praedicando, hortando, comminando, corripiendo, adversarios humanae expellunt salutis, et oves Salvatoris purgant, illuminant, et inflammant, ac coram Deo sollicitas reddunt: quia, ut ait Apostolus, Omnis Scriptura divinitus inspirata, utilis est ad docendum, ad exhortandum, ad corripendum, ad erudiendum in justitia, ut perfectus sit homo Dei, ad omne opus bonum instructus.²⁹ Hinc Christus de se ipso ait in Isaia: Posuit Dominus os meum quasi gladium acutum.³⁰ Et de ipso increato sermone dicitur ad Hebraeos: Vivus est sermo Dei et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti.³¹ Et ad bella doctissimi. Hoc plane pertinet ad pastores et praedicatores, et ad universos curam animarum sortitos, ut sint valde exercitati in conversatione virtutum, in praelio spirituali, in modo ac arte resistendi ac praevalendi hostibus animarum: quatenus valeant non solum se ipsos a vitiorum laesionibus praeservare, a tentationum circumventione eruere, in dubiis informare, et de spirituali profectu instruere; sed et subditis suis ac imperitis providere de omnibus istis.

Uniuscujusque ensis super femur suum propter timores nocturnos. Spirituale femur, est vis intellectiva seu intellectus, per fidem et sapientiam informatus: per quem homo generat filios spirituales, instruendo convertendoque proximos, sicut quibusdam scribit Apostolus: In Christo Jesu per Evangelium ego vos genui.³² Super hoc femur habet unusquisque bonus praelatus ac eruditor gladium, id est verbum Dei: quia Scripturae verba habet in intellectu, et ex intellectus discretionem pronuntiat ea; verbaque oris sui sunt effectus et signa intellectualium suorum verborum. Unde et sponsus ait Psalmista: Accingere gladio tuo super femur tuum, potentissime.³³ Sic autem unusquisque talium est accinctus, propter timores nocturnos, id est, ad praecavendum sponsae ac lectulo Christi ab inordinatis timoribus, et a terribilibus, quae in tenebris et ignorantibus, adversitatibus et tentationibus vitae praesentis solent occurrere: a quibus omnibus eripitur homo per verbum Dei, quemadmodum scriptum est: Scuto circumdabit te veritas ejus; non timebis a timore nocturno.³⁴ Sponsus quoque in Evangelio: Nolite, inquit, timere eos qui corpus occidunt;³⁵ sed eum timete, qui habet potestatem corpus et animam mittere in gehennam: hoc est, inordinatam propulsate formidinem. Sicque eruditus quicumque fidelis fiducialiter psallit: Dominus illuminatio mea et salus mea: quem timebo?³⁶ Propter quod dixit Michaeas: Quum sedero in tenebris, Dominus lux mea est.³⁷

Praeterea, per sexaginta istos fortissimos et accinctos, intelligi possunt angeli sancti, hominibus pro custodia deputati, juxta illud Psalmistae: Angelis suis mandavit de te, ut custodiant te in omnibus viis tuis.³⁸ Omnes quippe sunt administratorii spiritus.³⁹ Hi expertissimi peritissimique consistunt ad praeliandum pro suis contra nequissimos spiritus, quos coercent, ne quantum volunt ac possent, impugnent et vexent nos. Illuminant quoque mentes nostras allocutione et instructione interna.

Ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libani. Per ferculum, quod dicitur cibus seu solium, designatur tota Ecclesia: in qua moratur ac residet sponsus, et eam quasi manducando incorporat sibi. Igne quoque caritatis consumit in ea quod pravum est, ac privatum amorem, ut cum Apostolo dicere queat: Vivo autem, jam non ego;⁴⁰ vivit vero in me Christus. Hoc ferculum fecit Christus per se ipsum et suos discipulos, praedicando fidem et gratiam influendo, et eos quos praedestinavit pie vocando⁴¹, sicut in Actibus legitur: Crediderunt, quotquot praeordinati erant ad vitam.⁴² Hinc in Zacharia de Christo praedictum est: Ecce vir, Oriens nomen ejus, et aedificabit templum Domino;⁴³ et erit sacerdos super solio suo. Hoc ferculum construxit artifex summus de lignis Libani, id est ex electis personis: quae sic per gratiarum charismata eminent hominibus ceteris, sicut ligna Libani, hoc est cedrus et cypressus quae in monte Libano oriuntur, ceteris lignis praefulgent, quia secundum Glossam, imputribilis sunt naturae, et boni odoris, fortia, candida, et formosa. Sic electi vitiorum abhorrent putredinem, boni sunt nominis, caritate ac pietate dulcescunt, virtutibus roborantur, donis ornantur, caritate et gratia sunt decori.

Columnas ejus fecit argenteas: id est, sanctos Apostolos et apostolicos viros ac virtuosos praesules et pastores fecit ceteris clariores, et in scientia Scripturarum ac eloquentia praefulgentes: Ego, inquam, dabo vobis os et sapientiam, cui non poterunt resistere et contradicere omnes adversarii vestri⁴⁴; itemque, Quum venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem.⁴⁵ De talibus inclytissimis viris scripsit et Paulus: Cephas, Jacobus et Joannes, qui videbantur columnae esse, etc.⁴⁶ Reclinatorium aureum. Reclinatorium appellatur pars throni superior, super quod caput reclinat se. Aureum ergo reclinatorium, est excellentissima illa persona Ecclesiae, auro sapientiae ac caritatis praecunctis ornata, incomparabilis virgo Maria: in qua Rex omnipotens habitare, incarnari, quiescere praeelegerit, altitudinem suae deitatis quasi reclinans in ea. Aureum quoque reclinatorium, sunt personae eminentes contemplativae ac fervidae, ut anachoretae, in quibus Dominus majestatis praecipue conquiescere perhibetur. Apostolis tamen nec in hac perfectione quisquam praefertur. Ascensum purpureum. Ascensus iste tam pulcher, est ordinata virtutum connexio, in quibus ab inferioribus ad sublimiora oportet paulatim ascendere. Rursus iste ascensus, est coaptatio trium statuum, utpote status incipientium, status proficientium, et status perfectorum, per quos oportet gradatim et ordinate ascendere; seu distinctio triplicis viae, videlicet purgativae, illuminativae et perfectivae; vel cohabitudo virtutum moralium, intellectualium, et theologicarum. Est quoque ascensus Ecclesiae purpureus, quia per sanguinis effusionem pro fide aut aequitate ad regnum coeleste a praesentis exilio feliciter atque celerrime scanditur.

Media caritate constravit. Media ferculi hujus, puta Ecclesiae, sunt praecepta, per quae a via ad patriam pervenitur; et ecclesiastica sacramenta, quae ad hujus itineris expeditionem valde cooperantur: in quorum primo, id est Baptismo, omnia relaxantur peccata, quantum ad culpam et poenam; in Confessione autem, ad minus quoad culpae remissionem: quorum etiam sacramentorum dignissimum, quod Eucharistia nominatur, alio nomine viaticum nuncupatur, quia de via ad coelestem elevat paradisum. Media quoque sunt evangelica Christi consilia, gratia, virtutes, ac merita: medium equidem dicitur, quod inter duo extrema locatur. Omnia media ista, sunt caritate constrata, complanata et informata: quoniam absque caritate nil prosunt, et ad caritatis plenitudinem omnia ordinantur⁴⁷, atque per eam facilius adimplentur, quae sine ea essent utique dura ac gravia ad implendum.⁴⁸ Ideo omnibus his Dominus et Salvator caritatem superfudit et conjungi praecepit, mandans ex caritate omnia fieri, et universas ecclesiasticas personas in caritate uniri, unumque effici: In hoc, inquam, cognoscent omnes, quia discipuli mei estis, si caritatem habueritis ad invicem⁴⁹; et item: Pater, quos dedisti mihi, volo ut sint unum, sicut et nos unum sumus.⁵⁰

Sic ergo caritate constrata sunt propter filias Jerusalem, id est ad salutem animarum fidelium, quae sunt filiae militantis Ecclesiae, quae ubertim Jerusalem nuncupatur. Propter has filias, ad subveniendum eisdem, media sunt caritate constrata: quatenus filiae istae per caritatem accensae, prompte obediant, ac perseverare in unitate Ecclesiae delectentur, atque in communione mystici corporis Christi sponsi sui permaneant ac ditentur, quoniam omnes in caritate exsistentes, sibi invicem suffragantur, et merita sua communicant atque participant, juxta illud: Particeps ego sum omnium timentium te.⁵¹

Sed quoniam Unigenitus Dei fecit haec per assumptam humanitatem, recte subinfertur monitio, ut incarnationis ejus pensemus mysteria, et assumptae humanitatis glorificationem intueamur. Egredimini, id est, mentes vestras levate ad considerandum sequentia; exite de lacu miseriae, de consuetudine prava, de negligentia ac torpore, de terrenis ad superna, de intellectus obtenebratione, distractione, imaginationeque foeda, vana ac stolida;⁵² et videte oculo fidei, o filiae Sion, id est, o animae speculativae, seu ad speculandum divina creatae, regem Salomonem, id est Christum verum Pacificum, reconciliatorem perfectum, in diademate, quo coronavit eum mater sua in assumpta humanitate, quam ex Virgine gloriosa ac benedicta assumpsit, pulcherrime cunctis divinis charismatibus in extremo termino excellentiae decoratam. Qua humanitate Verbum aeternum, quasi diademate coronatur: quoniam quamvis in sua deitate perfectum sit, nulliusque indigens; tamen in sua humanitate et incarnatione innarrabiliter ac praeclarissime relucet ac declaratur infinita pietas, dignatio, caritas, munificentia ejus ad genus humanum, et ipsum Verbum aeternum, per suam incarnationem et assumptam humanitatem, nos coronavit, ac nostram naturam maxime honoravit. Sic autem mater sponsi istius coronavit filium suum in die desponsationis illius, id est in hora incarnationis, quando Filius Dei desponsavit sibi Ecclesiam, et Virginem matrem fecit suam sponsam singularem, ac cum assumpta natura nuptias celebravit ac iniit personales: quod totum jucundissime fecit ex caritate plenissima, exsultans ut gigas ad currendam viam, et ad peragendum nostrae salutis mysteria.⁵³ Ideo subditur: et in die laetitiae cordis ejus: quia de recuperatione honoris Patris aeterni, ac salvatione generis humani summe gaudebat.

Insuper potest et ita exponi: Videte regem Salomonem in diademate, quo coronavit eum mater sua, id est Christum in glorificatione suae humanitatis: qua glorificatione accidentalique praemio, quod sua passione promeruit, tanquam diademate coronatur, sicut in Psalmo habetur: Posuisti in capite ejus coronam de lapide pretioso.⁵⁴ Et Apostolus protestatur: Videmus Iesum propter passionem mortis, gloria et honore coronatum⁵⁵; et denuo, Propter quod et Deus exaltavit illum, et dedit illi nomen quod est super omne nomen.⁵⁶ Propter quod in Apocalypsi asserunt Sancti: Dignus est Agnus, qui occisus est, accipere virtutem et divinitatem, et sapientiam et honorem et gloriam.⁵⁷ Hinc passione instante, deprecatus est Patrem: Pater, venit hora, clarifica Filium tuum.⁵⁸ Denique hoc diademate coronavit Christum mater sua, id est Judaea seu Synagoga, de qua secundum carnem est ortus, quia crucifixit eumdem: quam crucifixionem ipse Christus ex summa caritate, obedientia, pietate, et patientia libentissime sustinendo, promeruit taliter coronari a Deo Patre. In die desponsationis suae, id est in sua resurrectione et gloriosa ascensione ad dextram Patris: in qua die desponsavit sibi Ecclesiam excellentiori modo quam ante, conferendo ei ex tunc affluentissima gratiae dona. Imo et tunc dicitur sibi etiam triumphantem desponsasse Ecclesiam, laetificando eam speciali recentique modo de sua corporali praesentia ac triumpho, et praeda quam secum tulit in ascendendo, quoniam secum deduxit animas Sanctorum, quas eduxit de limbo. Sicque dies illa fuit dies laetitiae cordis sui, quam deinceps nunquam amittit.

Itaque, o fideles animae, hoc modo considerate Regem et sponsum vestrum, qui tanta propter vos toleravit, tamque gloriosissime triumphavit: quatenus ejus exemplo patientiam addiscatis, atque in omni afflictione, injuria, persecutione maneatis immobiles ac tranquilli, ut sic vestro conformemini sponso, et paulo post glorificemini ab eodem. Omnes namque qui pie vivere volunt in ipso, hac via oportet incedere⁵⁹; nec dignus est glorificari, qui respuit compati.