De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Prooemium
Disputatio LXX: Utrum Gratia convenienter dividatur in operantem, et cooperantem; in excitantem, et adiuvantem; in praevenientem, et subsequentem.
Disputatio LXXI: Utrum Auxilium gratiae convenienter dividatur in auxilium sufficiens, et auxilium efficax.
Disputatio LXXII: Utrum in ea divisione, qua auxilium gratiae dividitur in auxilium efficax, et auxilium inefficax immediatum divisum, sit auxilium sufficiens.
Disputatio LXXIII: Utrum divisio auxilii praevenientis gratiae in auxilium efficax, et inefficax, solum ab effectu, qui simul a libera cooperatione arbitrii pendet, desumatur; an etiam ex reali virtute ipsius auxilii.
Disputatio LXXIV: Utrum gratia excitans, seu praeveniens sit formaliter aliquis actus vitalis liberi arbitrii; an vero aliquid antecedens omnem actum vitalem.
Disputatio LXXV: Quisnam sit proprius effectus gratiae excitantis, inquantum est formaliter excitans.
Disputatio LXXVI: Utrum gratia excitans sit idem, quod gratia sufficiens.
Disputatio LXXVII: Utrum Gratia excitans, quae secundum communem modum, hominibus confertur, dependeat a Ministris Ecclesiae.
Utrum Gratia excitans, quae secundum communem modum, hominibus confertur, dependeat a Ministris Ecclesiae.
I. NONNULLI Theologi defendunt partem affirmativam: dicunt enim, internam Dei vocationem ad fidem, licet donum Dei sit, multum tamen a Ministris, et conatu Ecclesiae pendere. Addunt tamen, illam dependentiam a conatu Ecclesiae solum esse, tamquam a conditione; sine qua non illuminaremur, et vocaremur a Deo, secundum communem cursum divinae providentiae. Probant suam sententiam.
Primo ex visione illa Troade ostensa Paulo: Vir Macedo quidam erat stans, et deprecans eum, dicens: Transiens in Macedoniam, adiuva nos.1 Quibus verbis significavit, ex praedicatione, et industria Pauli, vocationem eorum ad fidem, et salutem dependere. Item etiam Lucae 10.2 cum septuaginta duos discipulos Christus mitteret binos ante faciem suam, dixit: Messis quidem multa, operarii autem pauci: rogate ergo Dominum messis, ut mittat operarios in messem suam; clare indicans, fidem, et salutem hominum, quam per messem significavit, ex operariis Ecclesiae multum pendere.
Secundo: nam Deus non consuevit vocare ad fidem, immittendo singulis per se ipsum species intelligibiles, vel notitias eorum, quae ad fidem spectant; sed facta praedicatione externa. Dicit enim Apostolus: Quomodo credent ei, quem non audierunt? quomodo autem audient sine praedicante? quomodo vero praedicabunt, nisi mittantur? ergo fides ex auditu, auditus autem per verbum Christi:3 ergo gratia praeveniens, seu vocatio interior ad fidem, pendet a ministris Ecclesiae, et eorum conatu, saltem ut a conditione, sine qua homines ad fidem regulariter non vocarentur.
Confirmatur. Vocatio interior ad fidem pendet ex speciebus intelligibilibus, et notitiis eorum, quae credenda sunt, sed huiusmodi species, et notitiae secundum communem cursum, pendent ex ministris, et conatu Ecclesiae: nam propter corruptionem, debilitatem, et miseriam naturae humanae post peccatum, regulariter loquendo, nullus facit totum, quod in se est, ex solis viribus naturae, Deum cognoscendo, colendo, eique obtemperando, ut supra communem cursum, aut praeter leges ordinarias, supernaturaliter ab eo immediate illuminetur: ergo, de primo ad ultimum, gratia praeveniens, seu vocatio interior ad fidem pendet a conatu, et ministris Ecclesiae.
II. Tertio. Nullum praeiudicium praevenienti gratiae Dei infertur, nec in aliquo minuitur ratio gratuitae vocationis internae per hoc, quod asseratur, eam pendere a ministris, et conatu Ecclesiae, ut a conditione, sine qua non: ergo revera pendet ab illis. Antecedens probatur, quia semper Deus gratis omnino vocat ad se homines, sive ipsa vocatio interna dependeat a ministris Ecclesiae, sive non; eo quod conatus ministrorum non sunt merita interioris gratiae vocantis, quae confertur a Deo, sed solum conditio, sine qua regulariter homines non vocarentur a Deo.
Confirmatur. Quia non infertur praeiudicium gratiae vocanti per hoc, quod asseratur, eam multum pendere a conatu, et industria eius, qui vocatur: siquidem revera dependet a speciebus intelligibilibus, et notitiis, propria industria, vel alterius ministerio acquisitis; eo quod Deus non semper infundit novas species, vel notitias credendorum eis, quos ad fidem vocat, sed supponit eas aliunde acquisitas: ergo multo minus infertur praeiudicium gratiae excitanti, et vocanti per hoc, quod asseratur, eam pendere a conatu, et industria ministrorum Ecclesiae.
III. Gratia excitans qualiter dependeat a ministris Ecclesiae.— Pro resolutione huius difficultatis notandum, quod dupliciter potest intelligi, praevenientem gratiam, seu vocationem internam pendere a ministris, et conatu Ecclesiae. Primo modo ita, ut ipsi conatus ministrorum Ecclesiae, ut externa praedicatio, miraculorum operatio, et similia, quibus infideles ad fidem, et fideles ad opera pietatis suaderi solent; nomine gratiae praevenientis, vel excitantis comprehendantur: nam, ut dictum est supra, non solum interius, sed etiam exterius Deus movet, et excitat infideles ad fidem, et fideles peccatores ad poenitentiam. Secundo modo, potest vocatio Dei interior pendere a ministris, et conatu Ecclesiae, ut a conditione, sine qua non; ita ut ipse conatus, et industria ministrorum Ecclesiae non comprehendantur nomine praevenientis gratiae, sed ad illam, ut conditio, sine qua non, ex parte naturae supponantur. Et in hoc secundo sensu videntur suam sententiam auctores superius allegati intelligere: nam eodem modo loquuntur de conatu, et industria ministrorum Ecclesiae, quo de conatu, et industria eius, qui a Deo vocatur. Constat autem ex his, quae superius notata sunt, et dicentur infra, in eorum sententia, conatus eius, qui vocatur, antecedentes internam gratiam excitantem, non comprehendi nomine gratiae praevenientis, et excitantis, sed ad illam supponi ex ipsa natura, tamquam conditionem, sine qua regulariter homines interius non vocarentur, nec excitarentur a Deo. Unde, et consequenter affirmant, facienti totum, quod in se est, ex solis viribus naturae, Deum conferre gratiam praevenientem, qua id, ut ad salutem oportet, exequatur, ut disput. 56. visum est.
PRima ergo Conclusio sit. Si nomine gratiae praevenientis, et excitantis comprehendantur conatus Ecclesiae, et ministrorum eius, quibus Deus ad fidem homines vocare solet; concedi potest, et debet, internam vocationem, seu gratiam excitantem, regulariter loquendo, pendere a ministris, et conatu Ecclesiae, ut a conditione, sine qua Deus regulariter non eos interius vocaret. Haec conclusio nobis certa videtur, nec putamus negari, aut impugnari a Catholicis Doctoribus. Eam probant, si quid probant, argumenta facta a principio.
Praeterea probatur, Quoniam saepe Deus statuit, medio conatu, et industria Ecclesiae, interius vocare homines infideles ad fidem, peccatores ad poenitentiam, et non aliter: id, quod ex locis Scripturae supra inductis non obscure colligitur: ergo interior hominis vocatio, secundum communem ordinem divinae providentiae, pendet aliquo modo ex industria, et conatu Ecclesiae. Confirmatur: nam, ut 1. 2. q. 112. ar. 2. ad 2. docet S. Tho. iustificatio, regulariter loquendo, pendet ex dispositionibus, tempore antecedentibus infusionem gratiae; eo quod secundum communem cursum Deus non iustificat peccatorem, absque praedictis dispositionibus, quamvis aliquando absque illis, in unico instanti, in progressu peccati existentem ad se perfecte convertat, sicut convertit Paulum: ergo etiam vocatio interna hominis pendet ex conatu, et industria Ecclesiae, seu ministrorum eius. Probatur consequentia: nam, regulariter loquendo, Deus non vocat interius homines ad fidem, vel peccatores ad poenitentiam, nisi medio conatu, et industria Ecclesiae, et ministrorum eius.
IV. Secunda Conclusio. Haec dependentia vocationis hominis internae a conatu, et industria Ecclesiae, et ministrorum eius non est solum dependentia, ut a conditione, sine qua non, concomitanter, vel per accidens se habente; sed, ut a causa exterius proponente, et suadente, quae moraliter movet, exterius invitando, et alliciendo voluntatem, ut prosequatur bonum propositum. Ad cuius evidentiam considerandum est, quod, ut colligitur ex S. Tho. 4. sententiarum dist. 1. q. 1. ar. 4. quaestiun. 1. c. et 5. metaphysicae, lect. 6. in principio, Causa, sine qua non, est in duplici differentia. Alia est, quae nihil omnino facit, ad inducendum effectum, vel disponendo, vel meliorando quantum ad rationem causandi; et haec nihil habet, comparatione effectus supra causas per accidens; sicut album est causa domus, si aedificator sit albus. Secundo modo dicitur conditio, sine qua non; id, quod, licet non sit principalis causa rei, est tamen concausa, et cooperatur aliquo modo ad productionem effectus,45 sicut respirare est causa, sine qua non, vitae animalis respirantis; quia sine respiratione vivere non potest; ipsa enim respiratio, et si non sit causa vitae, est tamen concausa, inquantum cooperatur ad contemperamentum caloris, sine quo non est vita: et similiter est de cibo, sine quo animal vivere non potest, inquantum cooperatur ad restaurationem deperditi, et impedit totalem consumptionem humidi radicalis, quod est causa vitae. Hoc ergo secundo modo potest conatus, et industria ministrorum Ecclesiae dici causa, sine qua, regulariter loquendo, homines non vocarentur interius a Deo: non autem primo modo. Probatur: nam causa, sine qua non, in prima acceptione sumpta est causa per accidens, et nihil omnino cooperatur ad effectum principalis agentis, ac per consequens, non cadit sub consideratione scientiae; quod enim est per accidens, omittitur ab arte: sed conatus, et industria ministrorum Ecclesiae aliquid cooperatur ad vocationem internam, disponendo subiectum, aut suadendo, vel removendo impedimenta: ergo non est causa, sine qua non, in prima acceptione; sed in secunda. Minor probatur: nam unus ministrorum Ecclesiae, immo et Ecclesiae post Christum fundator: Adiuvantes, inquit, exhortamur, ne in vacuum gratiam Dei recipiatis.6 Ubi illud verbum, adiuvantes, significat, ministros Ecclesiae sua praedicatione, et industria, ad finem intentum, quodammodo Deum adiuvare; non quidem vires illi ministrando ad aliquid agendum, sed mandata eius exequendo; et in hoc sensu explicat S. Tho.78 illud 1. ad Corint. 3. Dei adiutores sumus. Confirmatur ex illo psal. Dominus dabit Verbum Evangelizantibus virtute multa.9 et iterum ait: Dabit voci suae vocem virtutis.10 Ubi non obscure significatur, Deum tribuere quamdam virtutem praedicatorum verbis, ut cor auditorum emolliant, et ad bonum exequendum inclinent; cui consonat illud Apostoli: Non erubesco Evangelium: virtus enim Dei est in salutem omni credenti: Unde Chrysostomus: Humana corpora, inquit, curantibus diversa suppetunt medicamenta, itemque et instrumentorum apparatus varii et cibi aegrotantibus congrui;11 plerumque autem et sola aeris natura satis fuerit ad sanitatem laboranti restituendam; alias enim somnus, qui opportune obrepserit, medicum ipsum labore omni levat, liberatque. At vero hic nihil huiusmodi comminisci licet, sed una quaedam, post operum praestationem, ars, ac curationis via tenenda, sequendaque est, nempe per sermonem Evangelicum doctrina: siquidem hoc demum instrumentum est, hoc cibus, hoc aeris temperamentum optimum, hoc medicamenti instar, hoc ignis loco, hoc ferri vice: ac si vel urere, vel secare opus; hoc ipso uti necesse, atque hoc, si nihil profuerit, reliqua omnia evanida pereant, oportet. Hoc et iacentem animam suscitamus, et tumescentem compescimus: hoc et supervacanea amputamus, et quae desunt, supplemus, ceteraque omnia conficimus, quae ad animi conferunt incolumitatem. At sane, ut vitam, quam optime constituas, alterius hominis vita te ad idem exemplum, aemulationemque parem pertrahere possit. At cum humanus animus decretorum minime verorum, sententiarumque a fide abhorrentium morbis laboraverit, hic demum Evangelici sermonis usus magnopere necessarius, non solum, ut qui tibi domestici sunt, robores, atque confirmes; verum etiam, ut, cum externis bellum geras, ac manus conferas. Et alia, quae prosequitur in hunc modum. Hinc S. August. ad attente, et reverenter audiendum verbum Dei, filios suos exhortans ait:12 Interrogo vos fratres, vel sorores. Quid vobis plus esse videtur, Verbum Dei, an corpus Christi? Si verum vultis respondere, hoc utique dicere debetis, quod non sit minus Verbum Dei, quam corpus Christi. Et ideo quanta solicitudine observamus, quando nobis corpus Christi ministratur, ut nihil ex ipso de nostris manibus in terram cadat, tanta solicitudine observemus, ne Verbum Dei, quod nobis erogatur, dum aliquid aut cogitamus, aut loquimur, de corde nostro pereat. Quia non minus reus erit, qui verbum Dei negligenter audierit, quam ille, qui corpus Christi in terram cadere negligentia sua permiserit: ergo praedicatores Verbi Dei, comparatione vocationis internae, non sunt causa, sine qua non, in prima acceptione, qua conditio, sine qua non, per accidens se habet, ac nihil conducit ad productionem effectus.
V. Gratiae Dei est, quod quis habeat praedicatores.— Tertia Conclusio. Conatus, et industria Ecclesiae, ac ministrorum eius, per quos infideles inducuntur ad fidem, et fideles ad pietatis opera exequenda; comprehenduntur nomine gratiae praevenientis. Itaque gratiae Dei, et singularis cuiusdam providentiae eius donum est, quod quis habeat praedicatores, et suasores ad bonum. Haec conclusio est expressa S. Aug. sententia lib. 1. de peccatorum merit. et remiss. cap. 22. cuius verba iam adduximus, et expendimus disput. 56. nu. 13. idem docet super psal. 134. in expositione mystica, ubi explicans illud: Suscitans nubes ab extremo terrae, fulgura in pluviam fecit. Quas nubes? inquit, praedicatores Verbi veritatis suae: de quibus nubibus, alio loco irascens vineae suae, dicit: Mandabo nubibus meis, ne pluant super illam imbrem, etc.13 De ipsis autem nubibus quid operatur? fulgura in pluviam fecit, minas ad misericordiam flexit, de terroribus irrigavit. Quando tibi minatur Deus per Prophetam, et per Apostolum, et times; nonne corruscatio terruit te? sed, cum poenitendo corrigeris, et agnoscis hoc misericordia fieri, in pluviam vertitur fulguris terror. Idem dicit super Psalmum 87. ubi sic loquitur: Nimis occulta Dei gratia est, qua hominum mentes quodammodo reviviscunt, ut possint a quibuslibet eius ministris praecepta sanctitatis audire, etc. et post pauca: Propterea, inquit, dixi vobis: Quia nemo potest venire ad me, nisi fuerit ei datum a Patre meo: ut ostenderet, eam ipsam fidem, qua credit, et ex morte sui cordis anima reviviscit, dari nobis a Deo. Quantumlibet ergo existant excellentes Verbi praedicatores, et veritatis, etiam per miracula sua fortes, tamquam magni medici agant cum hominibus, si mortui sunt, et sua14 gratia non revixerint: Numquid mortuis facies mirabilia, aut medici exsuscitabunt, et hi, quos exsuscitabunt, confitebuntur tibi? Et homilia 23. Haec tibi dicit Deus tuus: Regebam te mihi, servabam te mihi, ut adulterium non committeres, suasor defuit: et ut suasor deesset, ego feci; locus, et tempus defuit; et ut haec deessent, ego feci. Adfuit suasor, non defuit locus, non defuit tempus: ut non consentires, ego terrui. Agnosce ergo gratiam eius, cui debes, et quod non admisisti. Nullum est enim peccatum, quod fecit homo, quod non possit facere alter homo, si desit rector, a quo factus est homo. Idem fere eisdem verbis dicit in soliloquiis, cap. 15. et 16. Favet S. Gregorius:1516 Idem, inquiens, saepe Doctori verbum pro gratia tribuitur auditoris, et saepe propter culpam subtrahitur sermo doctori. Pro auditoris namque gratia datur bonus etiam malis sermo doctoribus: sicut potuerunt pharisaeis17 suppetere verba praedicationis, de quibus scriptum est: Omnia, quaecumque dixerint vobis, servate, et facite: secundum autem opera eorum nolite facere.18 Propter auditorum vero reprobationem, bonis etiam Doctoribus sermo subtrahitur, sicut ad Ezechielem contra Israel dicitur: Linguam tuam adhaerere faciam palato tuo, et eris mutus, nec quasi vir obiurgans, quia domus exasperans est.19 Aliquando autem sermo praedicationis propter utrosque datur, aliquando propter utrosque subtrahitur. Propter utrosque enim datur, sicut divina voce Paulo apud Corinthios dicitur: Noli timere, sed loquere. Et paulo post: Quia populus multus est mihi in hac civitate.20 Propter utrosque vero subtrahitur: sicut Heli sacerdos et pravam filiorum cognovit actionem, et dignam increpationis non exercuit vocem, cum profecto futurum esset, ut in mortis supplicio, et istos reatus flagitii, et illum silentii poena mulctaret.21 Quibus verbis expresse docet, gratiam fieri auditoribus, cum eis a Deo praedicatores mittuntur: ergo conatus ministrorum Ecclesiae, et eorum praedicatio nomine praevenientis gratiae debet comprehendi. Confirmari potest haec conclusio ex iis, quae in prooemio huius operis notavimus: ibi enim ostendimus, auxilia externa, sive extrinseca a libero arbitrio, per quae homo inducitur ad Dei amorem, nomine gratiae excitantis comprehendi.
VI. Ad gratiam praevenientem pertinet aliquid dupliciter.— Quarta Conclusio. Interior vocatio, et excitatio hominis non pendet ex industria, et conatu ministrorum Ecclesiae, quasi talis industria supponatur ex natura, et nullo modo sub nomine gratiae praevenientis comprehendatur. Colligitur haec conclusio ex praecedenti. Ad cuius maiorem explicationem notandum, aliquid posse ad gratiam pertinere dupliciter. Primo quidem modo: quia secundum suam essentiam, et entitatem est aliquid supernaturale, sicut est habitus gratiae, et caritatis, auxilium internum speciale, quo Deus efficienter movet liberum arbitrium ad piam operationem: haec enim sunt dona Dei gratuita supernaturalia, secundum suam entitatem. Secundo modo potest aliquid ad gratiam, seu donum gratuitum pertinere, quia, licet secundum suam physicam entitatem non sit quid supernaturale; ordinatur tamen ad salutem, et finem supernaturalem a Deo, qui illud assumit, tamquam medium ad excitandum interius, vel movendum liberum arbitrium, ut tendat in finem supernaturalem. Huius generis est excitatio, qua per creaturas sensibiles, aut per externum praedicatorem, vel suasorem, Deus movet, et inclinat infidelem ad fidem, et peccatorem ad poenitentiam. Illa enim externa praedicatio secundum suam entitatem non est intrinsece aliquid supernaturale, praesertim si fiat propter vanam gloriam, vel propter aliquem finem, qui sit peccatum mortale; nihilominus secundum quod ordinatur a Deo ad convertendum ad se peccatores, ordinem supernaturalem ingreditur, et sub nomine gratiae excitantis, qua Deus praevenit liberum eius arbitrium, comprehenditur; ac per consequens ad gratiam excitantem in tota sua latitudine sumptam non praesupponitur, etiam ut conditio, sine qua Deus homines ad se vocare non consuevit.
VII. Actus exterior, ut pendens a voluntate, pertinet ad genus moris.— Probatur hoc. Actus exteriores, quamvis secundum suam essentiam, et entitatem non sint intrinsece actus morales; in exercitio tamen, secundum quod procedunt ex imperio voluntatis, et ad eius finem ordinantur, vere pertinent ad genus moris, ut 1. 2. q. 20. ar. 1. et 2. docent communiter Thomistae: ergo similiter exterior praedicatio, et industria ministrorum Ecclesiae, quamvis secundum suam entitatem non sint actiones supernaturales, tamen secundum quod ordinantur a Deo ad salutem eius, qui vocatur, vere comprehenduntur sub vocatione divina, et sub ratione gratiae praevenientis.
AD primum, et secundum argumentum ex factis a principio, facilis est solutio ex dictis: solum enim probant, vocationem internam regulariter pendere ex vocatione externa, quae etiam nomine gratiae praevenientis comprehenditur. Id quod ex locis Scripturae eisdem argumentis inductis non obscure colligitur: nam in illis expresse asseritur, Deum ipsum, qui peccatores iustificat, mittere praedicatores, ut salutem consequantur, quotquot sunt praeordinati ad vitam aeternam. Ait enim, Dominum messis mittere operarios in messem suam,22 et: Quomodo praedicabunt, nisi mittantur.23 Deus ergo est, qui sua misericordia praedicatores mittit: non ergo praedicatorum, et ministrorum Ecclesiae industria, ad Dei praevenientem gratiam, etiam ut conditio, sine qua non, interius homines vocarentur, praesupponitur ex natura.
Ad tertium, cum sua confirmatione, disputatione sequenti respondebo.