De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Prooemium
Disputatio LXX: Utrum Gratia convenienter dividatur in operantem, et cooperantem; in excitantem, et adiuvantem; in praevenientem, et subsequentem.
Disputatio LXXI: Utrum Auxilium gratiae convenienter dividatur in auxilium sufficiens, et auxilium efficax.
Disputatio LXXII: Utrum in ea divisione, qua auxilium gratiae dividitur in auxilium efficax, et auxilium inefficax immediatum divisum, sit auxilium sufficiens.
Disputatio LXXIII: Utrum divisio auxilii praevenientis gratiae in auxilium efficax, et inefficax, solum ab effectu, qui simul a libera cooperatione arbitrii pendet, desumatur; an etiam ex reali virtute ipsius auxilii.
Disputatio LXXIV: Utrum gratia excitans, seu praeveniens sit formaliter aliquis actus vitalis liberi arbitrii; an vero aliquid antecedens omnem actum vitalem.
Disputatio LXXV: Quisnam sit proprius effectus gratiae excitantis, inquantum est formaliter excitans.
Quisnam sit proprius effectus gratiae excitantis, inquantum est formaliter excitans.
I. Gratia excitans alia interna, alia externa.— HAEC difficultas etiam erit inferius attingenda, cum versaverimus illam quaestionem: An gratia excitans sit idem, quod gratia sufficiens. Ex his autem, quae in praecedenti disputatione dicta sunt, facillimum erit ad praesentem difficultatem respondere. Ad cuius explicationem notandum, gratiam excitantem comprehendere excitationem tum externam, quae fit per creaturas, et signa sensibilia; tum etiam internam, quae fit a Deo immediate, cum immittit pias cogitationes, et proponit ea, quae inducere possunt liberum arbitrium ad actum fidei, et caritatis, et alias supernaturales operationes, ut ex dictis disput. 70. colligi potest. Huius duplicis gratiae excitantis meminit S. Augustinus lib. de spiritu, et littera, cap. 34. cum ait: Visorum suasionibus (vel ut alii codices correctiores habent, binis suasionibus) agit Deus, ut velimus, et ut credamus, sive extrinsecus per Evangelicas exhortationes, ubi et mandata legis aliquid agunt, si ad hoc admonent hominem infirmitatis suae, ut ad gratiam iustificantem credendo confugiat: sive intrinsecus, ubi nemo habet in potestate, quid ei veniat in mentem. Similia verba habet libro 83, quaest. 68. Quoniam, inquit, nec velle quisquam potest, nisi admonitus, et vocatus; sive intrinsecus, ubi nullus hominum videt; sive extrinsecus per sermonem sonantem, aut per aliqua signa visibilia; efficitur, ut etiam ipsum velle Deus operetur in nobis. Quibus verbis duplicem excitationem distinguit, nempe excitationem, et vocationem externam, quae fieri potest, et saepe fit, ministerio hominum: et vocationem internam, quae fit a solo Deo; per quam nedum intellectum illuminat; sed etiam voluntatem excitat, et movet, ut bonum ipsum, per intellectum propositum, exequatur. Utramque gratiam excitantem, externam videlicet, et internam brevi, et eleganti sermone complexus est S. Prosper,1 Explicans enim illud Ioan. 6. Nemo potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum; inquit: Si ergo nemo venit, nisi attractus; omnes, quocumque modo veniant, attrahuntur. Trahit igitur ad Deum contemplatio elementorum, omnium, quae in eis sunt, ordinatissima pulchritudo. Invisibilia enim eius a creatura mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur.2 Trahit rerum gestarum cognitio, et divinorum operum relatura animum audientis inflamant, narrantes laudes domini, et virtutes eius, et mirabilia eius, quae fecit:3 trahit timor; principium enim sapientiae timor Domini:4 trahit laetitia; quoniam: Laetatus sum in his, quae dicta sunt mihi: in domum Domini ibimus:5 trahit desiderium: quoniam: Concupiscit, et deficit anima mea in atria Domini:6 trahit delectatio lectionis: Quam dulcia enim faucibus meis aloquia7 tua: super mel, et favum ori meo.8 Quis perspicere, aut enarrare possit, per quot affectus visitatio Dei animum ducat humanum, ut quae fugiebat, sequatur; quae oderat, diligat; quae fastidiebat, esuriat: ac subito, commutatione mirabili, quae clausa ei fuerant, sint aperta;9 quae onerosa, sint levia; quae amara, sint dulcia; quae obscura sint lucida? Haec autem omnia operatur unus, atque idem spiritus, dividens singulis, prout vult.1011
II. Gratia excitans plures actus includit.— Notandum secundo, gratiam excitantem ad actum perfectum conversionis in Deum, vel ad actum caritatis comprehendere diversos actus pios, elicitos tum ab intellectu, tum a voluntate, tum etiam ab appetitu sensitivo; sicut ex verbis Prosperi, quae nunc induximus, satis aperte colligitur. Ex parte enim intellectus complectitur cognitionem creaturarum; divinorum operum contemplationem; apprehensionem credendorum, et cuiuscumque alterius boni, quod proponitur voluntati, tamquam conveniens: ex parte voluntatis complectitur delectationem sacrae lectionis, pia desideria, et alios huiusmodi affectus. Ex parte autem appetitus sensitivi complectitur sensibilem devotionem, timorem, et alias huiusmodi affectiones sensibiles, per quas Deus solet liberum arbitrium allicere, ut credat, diligat, et alias pias operationes eliciat. Comprehenduntur etiam miracula, et alia facta externa, quibus Deus misericorditer inducit homines ad bonum. Unde Sanctus Augustinus: Videmus, inquit, alios aliter, iisdem rebus demonstratis, vel significatis, ad credendum moveri;12 sicut, exempli gratia, Simeon in Dominum nostrum Iesum Christum adhuc infantem parvulum credidit, spiritu ei revelante, cognoscens.13 Nathanael ad unam sententiam, quam ab illo audivit: Prius, quam te Philippus vocaret, cum esses sub arbore fici, vidi te; respondit, Rabbi, tu es Filius Dei, tu es Rex Israel.14 Quod, tanto post, quia confessus est Petrus, meruit audire, quod beatus esset, et quod ei darentur claves regni caelorum:15 Miraculo facto in Chana Galilaeae, quod initium signorum Iesu Ioannes Evangelista commemorat, aqua in vinum conversa, crediderunt in eum discipuli eius.16 Multos loquendo invitavit ad fidem: multi nec, suscitatis mortuis, crediderunt. De cruce, atque morte eius conterriti etiam discipuli titubarunt, et tamen latro tunc credidit, cum eum non praestantiorem videret in operibus; sed consortio Crucis aequalem. Unus etiam de numero discipulorum, post eius resurrectionem, non tam viventibus membris, quam recentibus cicatricibus credidit. Multi ex eorum numero, a quibus crucifixus est, qui videntes eum miracula facientem contempserant, discipulis eum praedicantibus, et in nomine eius talia facientibus crediderunt. Quibus verbis facta exteriora, et signa varia distinguit, quibus Deus, pro diversa hominum qualitate, eos movere solet ad bonum, alios quidem sic, alios autem sic, prout in sua gratuita praedestinatione disposuit. Unde, et in lib. de dono perseverantiae, cap. 14. explicans illud Matth. 11. Quia si in Tyro, et Sidone factae fuissent virtutes, quae factae sunt in te, inquit: Non erant ergo, sic excaecati oculi, nec sic induratum cor Tyriorum, et Sidoniorum, quoniam credidissent, si qualia viderunt isti signa, vidissent: Sed nec illis profuit, quod poterant credere, quia praedestinati non erant ab eo, cuius inscrutabilia sunt iudicia, et investigabiles viae; nec istis obfuisset, quod non poterant credere, si praedestinati essent, ut eos caecos Deus illuminaret, et induratis cor lapideum vellet auferre.
Tertio notandum. Ad gratiam excitantem non solum pertinere illustrationes intellectus, quibus Deus homini ostendit, quid credere, quid sperare, quid diligere, quid amplecti debeat, quid respuere; sed etiam pias affectiones voluntatis, quibus liberum arbitrium allicit, et inclinat, ut quod faciendum didicerit, opere adimpleat. Et ratio huius est; quia non solum intellectus, dum non cognoscit, aut non considerat ea, quae cognoscere, vel considerare tenebatur; sed etiam voluntas, dum torpens est, et quasi stupens se habet ad modum dormientis. De intellectu namque scriptum est;17 Et eris, sicut dormiens in medio mari, et quasi sopitus gubernator, et amisso18 clavo: et dices: Verberaverunt me, et non dolui; traxerunt me, et ego non sensi. Propter voluntatis autem, quem patiebatur, somnum, clamat Propheta: Dormitavit anima mea prae taedio: confirma me in verbis tuis.19 Et Proverb. 6. Usquequo piger dormies? quando consurges de somno tuo? paululum dormies, paululum dormitabis, paululum conseres manus tuas, ut dormias; et veniet tibi, quasi viator, egestas, et pauperies, quasi vir armatus. Unde Sanctus Augustinus explicans statum peccatoris, qui gravi somno oppressus, excitantem Dominum non audit:20 Ego autem, inquit, adhuc terra obligatus, militare tibi recusabam, et impedimentis omnibus sic timebam expediri, quemadmodum impediri timendum est. Ita sarcina saeculi, velut somno assolet, dulciter premebar, et cogitationes, quibus meditabar in te, similes erant conatibus expergisci volentium: qui tamen superati soporis altitudine, remerguntur. Et sicut nemo est, qui dormire semper velit, omniumque sano iudicio vigilare praestat; differt tamen plerunque homo somnum excutere; cum gravis torpor in membris est, cumque iam displicentem carpit libentius, quamvis surgendi tempus advenerit: ita certum habebam, esse melius tuae caritati me dedere, quam meae cupiditati cedere; sed illud placebat, et vincebat, hoc libebat, et vinciebat. Non enim erat, quid tibi responderem dicenti mihi: Surge, qui dormis, et exurge a mortuis, et illuminabit te Christus; et undique ostendenti vera te dicere, non erat omnino, quid responderem, veritate convictus, nisi tantum verba lenta, et somnolenta: modo, ecce modo, sine paululum. Sed modo, et modo non habebant modum; et sine paululum in longum ibat. Cum ergo tam intellectus hominis, quam voluntas, dum nihil operantur, quasi dormire videantur, necesse est, ut utraque potentia gratia excitetur divina ad operationes supernaturales exequendas.
III. Gratiae excitantis effectus.— HIs suppositis, facile erit explicare, quem effectum habeat in homine gratia excitans, inquantum est formaliter excitans. Dicendum est enim, Deum per gratiam excitantem efficere, ut homo evigilet, et attendat ad illa, quae ad amplectendum bonum, et respuendum malum conducere possunt. Ut, verbi gratia, cum per peccatum est a Deo aversus, gratia excitante, intellectum eius Deus illustrat, ut videat, quam malum, et amarum est reliquisse Dominum, in quanto periculo animae, et corporis sit constitutus, qui funibus peccatorum suorum constringitur; quot damna peccatum mortale inferat peccatori; et similia. Sic aperuit Dominus cor mulieris purpurariae Thyatirenorum, ut intenderet iis, quae a Paulo dicebantur.21 Per eamdem etiam gratiam excitantem causat Deus quosdam actus supernaturales, licet imperfectos, quibus, remote disponit hominem ad iustificationis gratiam consequendam, vel, si iam est iustificatus, per eosdem actus imperfectos, liberum eius arbitrium inclinat, ut Deo excitanti, et vocanti consentiat, et cooperetur. Huius generis sunt subitanei motus, quibus timet poenas inferni, vel sperat beatitudinem aeternam, pia desideria, et aliae huiusmodi affectiones cordis, quae liberum consensum antecedunt.
Ad gratiam excitantem pertinent aliqui actus deliberati.— Ex his sequitur, quod licet actus deliberati fidei, et spei, quatenus alliciunt hominem ad actum caritatis, vel ad alias pias operationes, comprehendantur nomine gratiae excitantis, tamen secundum se, et absolute considerati, effectus sunt gratiae adiuvantis. Et ratio est: nam per huiusmodi actus non vocamur a Deo, nec excitamur, ut credamus, vel speremus; sed potius nos illi vocanti, et excitanti respondemus, consentiendo, et cooperando eosdem actus: ergo, simpliciter loquendo, sunt effectus gratiae adiuvantis. Iam enim diximus supra, eumdem actum secundum diversas considerationes pertinere posse ad gratiam praevenientem, et subsequentem; ad gratiam excitantem, et adiuvantem.
IIII. Et, si fiat argumentum: nam si per actus liberos, et deliberatos nos respondemus Deo vocanti:22 ergo nullus actus deliberatus pertinet ad gratiam excitantem, etiam comparatione aliorum actuum subsequentium; gratia enim, inquantum est excitans, non procedit a libero arbitrio, sed a solo Deo: nam solus Deus est, qui excitat, et vocat: liberum autem arbitrium non excitat, nec vocat se ipsum; Respondetur, quod, sicut ultima dispositio ad gratiam, inquantum est dispositio, non tribuitur homini,23 quamvis ab eo eliciatur per liberum arbitrium, sed solum Deo infundenti gratiam, eo quod dispositio, inquantum dispositio, tribuitur agenti, inducenti formam; ita etiam actus deliberati fidei, et spei, inquantum excitant hominem, et illum alliciunt ad observantiam mandatorum, non tribuuntur homini, qui excitatur, sed Deo vocanti, et excitanti. Unde sub hac ratione non comprehenduntur nomine gratiae adiuvantis, sed ad gratiam excitantem revocantur.