De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Prooemium
Disputatio LXX: Utrum Gratia convenienter dividatur in operantem, et cooperantem; in excitantem, et adiuvantem; in praevenientem, et subsequentem.
Disputatio LXXI: Utrum Auxilium gratiae convenienter dividatur in auxilium sufficiens, et auxilium efficax.
Disputatio LXXII: Utrum in ea divisione, qua auxilium gratiae dividitur in auxilium efficax, et auxilium inefficax immediatum divisum, sit auxilium sufficiens.
Disputatio LXXIII: Utrum divisio auxilii praevenientis gratiae in auxilium efficax, et inefficax, solum ab effectu, qui simul a libera cooperatione arbitrii pendet, desumatur; an etiam ex reali virtute ipsius auxilii.
Disputatio LXXIV: Utrum gratia excitans, seu praeveniens sit formaliter aliquis actus vitalis liberi arbitrii; an vero aliquid antecedens omnem actum vitalem.
Disputatio LXXV: Quisnam sit proprius effectus gratiae excitantis, inquantum est formaliter excitans.
Disputatio LXXVI: Utrum gratia excitans sit idem, quod gratia sufficiens.
Utrum gratia excitans sit idem, quod gratia sufficiens.
I. PRO parte negativa est primum argumentum. Gratia sufficiens vere tribuit libero arbitrio vires sufficientes, quibus possit ad Deum converti, et pie operari: hac enim ratione dicitur sufficiens, quia tribuit posse operari; sed gratia excitans non tribuit libero arbitrio vires sufficientes, quibus possit ad Deum converti, et pie operari: ergo gratia excitans non est idem, quod gratia sufficiens. Minor probatur: nam, qui excitat hominem infirmum, vel claudum a somno, per talem excitationem non tribuit illi vires naturales ad currendum, vel exercendum opera hominis sani, eo quod per talem excitationem nullo modo ipsum sanat, sed solum efficit, ut evigilet, et ad pericula, quae sibi imminent, attendat: ergo eadem ratione, cum Deus excitat stupentem hominem, non tribuit illi per gratiam excitantem vires sufficientes, quibus possit se in Deum convertere, et opera arbitrii sani, praesertim supernaturalia, exercere: nam etiam gratia excitans nullo modo sanat arbitrium; sed solum efficit, ut evigilet, et attendat ad ea, quae sibi conveniunt.
Secundo: nam, cum voluntas fuerit magis laesa per peccatum, quam intellectus, ut dictum est supra, magis indiget, ut roboretur, et confortetur per gratiam ad exercendum opera virtutum, ea praesertim, quae finem eius naturalem excedunt: sed per gratiam excitantem non roboratur voluntas, neque elevatur ad virtutum opera exercenda, ea praesertim, quae finem naturalem excedunt: nam gratia excitans est in intellectu, ac subinde nihil reale intrinsecum ponit in voluntate, quo elevetur ad praedicta virtutum opera exercenda: ergo idem, quod prius.
Si dicatur, gratiam excitantem ponere in voluntate quasdam repentinas affectiones, seu motus primo primos, et pia desideria imperfecta, quae sunt aliquid inhaerens eidem voluntati, ac subinde, per huiusmodi motus procedentes ex impulsu Spiritus sancti, elevari, et confortari voluntatem, ut revera possit, si velit, elicere actus supernaturales fidei, spei, et caritatis; contra hoc est
Tertium argumentum. Actus indeliberati, quantumvis supernaturales, non possunt esse formalia principia actuum deliberatorum fidei, spei, et caritatis: nam unus actus alicuius potentiae non est principium formale effectivum alterius, sed potius terminus principii formalis. Cum ergo motus indeliberati efficienter producantur ab intellectu, et voluntate; relinquitur, eos non esse formalia principia activa, etiam sufficientia, comparatione actus supernaturalis deliberati; sed potius terminum productum a principio formali supernaturali, scilicet a prima gratia praeveniente.
Confirmatur. Actus deliberati supernaturales sunt perfectiores actibus indeliberatis: ergo actus indeliberati esse non possunt formale principium effectivum actus supernaturalis deliberati. Probatur consequentia: nam effectus esse non potest nobilior, seu perfectior sua causa efficiente; cum omnis perfectio cuiuscumque effectus debeat in sua causa efficiente praeexistere; quia unumquodque operatur, inquantum est actu.
Quarto. Ad conversionem in Deum, ultra gratiam excitantem, necessaria est gratia adiuvans, ut ex Tridentino constat:1 ergo gratia excitans non est sufficiens ad conversionem: illud enim dicitur sufficiens ad aliquem effectum, ultra quod non requiritur aliud ad eumdem effectum producendum.
II. Pro parte autem affirmativa2 est argumentum: nam Concilium Tridentinum3 sufficienter divisit praevenientem gratiam in excitantem, et adiuvantem: ergo gratia sufficiens, cum vere sit gratia praeveniens, debet ad aliquod membrum ex his duobus revocari. Sed non revocatur ad gratiam adiuvantem: nam gratia adiuvans semper est efficax; qui enim adiuvatur, aliquid agit, ut Augustinus dicit;4 ergo gratia sufficiens revocari debet ad gratiam excitantem; alias illa divisio esset insufficiens, si quidem membra dividentia non exhaurirent totam confusionem divisi: sequitur ergo, gratiam excitantem eamdem esse cum gratia sufficiente.
Pro resolutione huius difficultatis supponendum est, gratiam excitantem aliam esse externam, aliam internam, et haec potest esse solum ex parte intellectus, et potest esse ex parte intellectus, et voluntatis. Et quia de iis membris dividentibus excitantem gratiam iam egimus disp. 70. et seqq. non oportet exemplis unumquodque amplius explicare.
III. Gratia excitans exterior non est eadem cum gratia sufficiente.— SIt ergo prima Conclusio. Gratia excitans exterior non est eadem cum gratia sufficiente, simpliciter loquendo. In hac conclusione omnes Catholici conveniunt. Probatur. Gratia sufficiens tribuit libero arbitrio vires sufficientes, quibus revera possit ad Deum converti, aut pie operari; sed gratia excitans exterior, non tribuit sufficientes vires libero arbitrio, quibus possit ad Deum converti, aut pie operari: ergo. Minor probatur: nam gratia excitans exterior, si pure externa sit, nihil reale intrinsecum ponit in libero arbitrio: ergo non tribuit illi vires sufficientes ad pie operandum. Etenim, ut disputatione 67. ostensum est, liberum arbitrium elevari non potest ad opera, quae naturales eius vires excedunt, praesertim si supernaturalia sint, nisi per aliquid supernaturale eidem arbitrio inhaerens elevetur ad illa opera exercenda. Confirmatur: quia, ut disputatione 1. dictum est, Pelagius in secundo statu sui erroris asseruit, solam praedicationem, et excitationem externam, per quam Deus docet, quid faciendum, quidve sit fugiendum, absque interiori gratia sufficere, ut homo per liberum arbitrium omnia possit adimplere mandata, et vitam aeternam consequi: ergo sententia, quae asserit, solam gratiam excitantem exteriorem esse gratiam sufficientem, non debet admitti.
Dixi in conclusione, simpliciter loquendo: nam, secundum quid, non est inconveniens concedere, gratiam excitantem exterius esse sufficientem ad salutem, in suo genere, videlicet in ratione praedicationis, vel alterius suasionis, et excitationis externae. Et ratio huius est: nam excitatio exterior talis esse potest, ut ex parte illius, nihil amplius requiratur ad credendum, vel pie operandum, ac vitam aeternam consequendum: ergo talis excitatio exterior dici poterit sufficiens in suo genere, et secundum quid.
IIII. Secunda Conclusio. Etiam gratia excitans, qua illustratur, vel movetur solus intellectus, non est idem, quod gratia sufficiens, simpliciter loquendo: sed solum secundum quid, ut in praecedenti conclusione dictum est. Probatur haec conclusio ex dictis: quia non solum intellectus, sed etiam voluntas indiget motione divina, et praeveniente gratia, qua potens reddatur ad opera pietatis exercenda; eo quod voluntas magis corrupta est per peccatum, quam intellectus, ut supra dictum est: ergo sola gratia excitans in intellectu recepta, non est gratia sufficiens ad salutem, vel ad pietatis opera exequenda.
Secundo probatur. Ad salutem non solum est necessarium, ut intellectus cognoscat, quid faciendum sit, quidve fugiendum; sed etiam oportet, quod voluntas velit bonum amplecti, et malum fugere, ac Deum super omnia diligere: sed per gratiam excitantem in solo intellectu receptam, non potest voluntas aliquid velle, quod sit ad salutem conducens, nec Deum super omnia diligere; quia gratia existens in intellectu, extrinseca est voluntati; ac per consequens non tribuit illi sufficiens principium, quo possit pietatis opera exercere: ergo sola gratia excitans in intellectu recepta, non est gratia sufficiens ad salutem.
Confirmatur. Sola virtus existens in una potentia non tribuit alteri potentiae sufficiens principium ad operandum, eo quod virtus operativa superaddita potentiae, concurrit cum illa ad operandum, ut principium, quo, ipsius operationis: ergo gratia excitans, quae recipitur in solo intellectu, non est se sola sufficiens, ut voluntas per eam possit exercere opera, quae vires naturales illius excedunt.
Tertio probatur a simili: nam, si homo claudus, vel infirmus in aliquo magno periculo constitutus dormiat, et excitetur ab alio, ut sibi imminentia pericula videat, et fugiat; per talem excitationem non tribuit illi principium sufficiens, quo possit currere, et in loco tuto se ipsum constituere; eo quod adhuc excitatus claudus manet, vel infirmus: nam excitatio illa nullo modo illum sanat, aut tribuit vires ad currendum: ergo similiter, cum peccator dormit, per hoc solum, quod excitetur a Deo, eius intellectus, ut attendat, et videat, quam malum, et amarum est reliquisse Dominum, et quam multis periculis sit expositus; per hanc excitationem tantum, non tribuitur illi sufficiens principium, quo a Diabolo fugere, et ad Deum currere valeat, ac per consequens, gratia excitans in solo intellectu recepta, praescindendo omnem motionem supernaturalem voluntatis, non erit, simpliciter, et absolute loquendo, gratia sufficiens ad salutem.
V. Gratia excitans, quae identificatur cum gratia sufficiente qualis esse debeat.— Tertia Conclusio. Gratia excitans, ut complectitur non solum illuminationem externam, et internam intellectus; sed etiam motionem supernaturalem receptam in voluntate; idem est realiter, quod gratia sufficiens: ita ut omnis gratia praedicto modo excitans sit gratia sufficiens, comparatione effectus, ad quem excitat; ut si excitet ad credendum, erit gratia sufficiens comparatione actus fidei; et si excitet ad diligendum Deum super omnia, erit gratia sufficiens respectu actus dilectionis Dei: et idem dicendum proportionabiliter de aliis piis operationibus. Hanc conclusionem probat efficaciter argumentum factum in contrarium. Praeterea probatur. Qui praedicto modo excitatur a Deo ad credendum tempore, quo currit praeceptum fidei, peccat, si non credat: ergo talis excitatio erat sufficiens ad credendum. Probatur consequentia; quia, si ille non haberet sufficiens auxilium ad credendum, non peccaret contra fidem, non credendo: sed esset dumtaxat infidelis negative, ut supra dictum est: ergo huiusmodi gratia excitans ad credendum, est gratia sufficiens, qua revera potest homo credere, si velit. Ad argumenta facta a principio respondetur, quod solum probant primam conclusionem: quatenus vero procedunt contra tertiam, singulis est occurrendum.
VI. AD primum respondetur, gratiam excitantem, quae non solum recipitur in intellectu, sed etiam in voluntate, tribuere homini vires sufficientes, quibus ad Deum converti possit, vel pie operari, si velit. Licet enim huiusmodi gratia excitans non sanet formaliter hominem, nec illum liberet a peccato; initiative tamen, et dispositive illum sanat; cum sit initium quoddam, et dispositio remota iustificantis gratiae, et sanantis, seu initium eiusdem dispositionis: nam haec gratia excitans ad poenitentiam perfectam, semper habet coniunctos, ex parte intellectus, et voluntatis, aliquos actus supernaturales, ut est timor inferni, attritio propter turpitudinem peccati, vel propter poenas inferni, vel alios huiusmodi actus, qui ad perfectam conversionem non pertingunt. Unde, sicut gratia sufficiens est quidem sufficiens, comparatione conversionis perfectae, licet semper sit efficax respectu alicuius effectus, ut disputatione 80. manifestum fiet; ita gratia excitans, de qua in tertia nostra conclus. loquebamur, est sufficiens comparatione eiusdem conversionis perfectae; sed respectu actuum imperfectorum supernaturalium, quos in intellectu, et voluntate producit, est efficax, sive illi actus deliberati sint, sive indeliberati.
Ad secundum respondetur, quod voluntas est magis laesa per peccatum, quam intellectus, ut prima secundae, quaest. 109. art. 2. ad 3. docet S. Thomas. Unde, ut convertatur, magis indiget gratia sibi inhaerente, quam intellectus. Unde gratia excitans, quae simpliciter est ad conversionem sufficiens, includit motionem supernaturalem non solum in intellectu receptam, sed etiam in ipsa voluntate, ut dictum est.
Ad tertium respondetur, quod, ut disp. 74. dicebamus, gratia primo excitans non consistit formaliter, et essentialiter in illis actibus indeliberatis: nam huiusmodi actus non ex necessitate antecedunt perfectam conversionem: gratia autem excitans semper antecedit, saltem ordine naturae, conversionem perfectam, ut patebit disp. 88. sed consistit in quadam motione divina a solo Deo in nobis producta, per quam efficaciter quidem efficit, ut intellectus noster, et voluntas producat aliquem supernaturalem actum imperfectum, et sufficienter nos movet ad actus perfectos caritatis, vel poenitentiae, vel alios huiusmodi actus supernaturales. Sed est notandum, quod aliquis actus supernaturalis potest dici imperfectus respectu unius; et perfectus respectu alterius; sicut actus fidei informis est imperfectus, comparatione fidei formatae; sed comparatione aliorum actuum, qui fidem etiam informem regulariter antecedunt; sicut est, accedere ad Ecclesiam animo audiendi verbum Dei: attentas aures praebere his, quae a praedicatoribus dicuntur: expendere ea, quae credenda sunt, etc. censendus est actus perfectus, et idem proportionabiliter de aliis actibus sentiendum est.
Ad quartum respondetur. Gratiam excitantem non esse omnibus modis sufficientem ad perfectam conversionem, sed in genere gratiae, quae tribuit homini posse pie operari, si velit, sicut disput. 23. nu. 32. de gratia sufficiente dictum est, et disput. 79. nu. 2. dicetur latius.