De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Prooemium
Disputatio LXX: Utrum Gratia convenienter dividatur in operantem, et cooperantem; in excitantem, et adiuvantem; in praevenientem, et subsequentem.
Disputatio LXXI: Utrum Auxilium gratiae convenienter dividatur in auxilium sufficiens, et auxilium efficax.
Disputatio LXXII: Utrum in ea divisione, qua auxilium gratiae dividitur in auxilium efficax, et auxilium inefficax immediatum divisum, sit auxilium sufficiens.
Disputatio LXXIII: Utrum divisio auxilii praevenientis gratiae in auxilium efficax, et inefficax, solum ab effectu, qui simul a libera cooperatione arbitrii pendet, desumatur; an etiam ex reali virtute ipsius auxilii.
Utrum divisio auxilii praevenientis gratiae in auxilium efficax, et inefficax, solum ab effectu, qui simul a libera cooperatione arbitrii pendet, desumatur; an etiam ex reali virtute ipsius auxilii.
I. TOTA difficultas huius quaestionis in hoc consistit: Utrum auxilium efficax addat saltem intentionaliter aliquam realem virtutem antecedentem piam operationem supra auxilium sufficiens; an vero nihil reale addat, sed idemmet auxilium, extrinseca dumtaxat denominatione, dicatur efficax, quando homo cum illo vult cooperari; et similiter dicatur inefficax, quando non vult cooperari.
Quidam dixerunt, divisionem auxilii praevenientis gratiae, in auxilium efficax, et auxilium inefficax, ab effectu, qui simul ab arbitrii libertate pendet sumi, atque adeo, quod efficax, aut inefficax ad conversionem, seu iustificationem sit, pendere a libero consensu, et cooperatione arbitrii cum illo.
Probant suam sententiam. Primo: nam auxilium efficax, inquantum efficax, formaliter loquendo, non est praeveniens liberum consensum nostri arbitrii, sed solum concomitans, et pariter cum eo influens in piam operationem: ex eo enim dicitur efficax, quia efficit nobiscum eamdem operationem; ergo solum ab effectu dicitur efficax; quia videlicet nobiscum cooperatur, et eadem ratione dicitur inefficax, quia nihil nobiscum cooperatur.
Secundo: nam, ut docet S. Tho. 1. 2. q. 111. ar. 3. ad 2. Gratia non diversificatur per hoc, quod est praeveniens, et subsequens secundum essentiam, sed solum secundum effectum, sicut et de operante, et cooperante dictum est: quia etiam secundum quod gratia subsequens ad gloriam pertinet, non est alia numero a gratia praeveniente, per quam nunc iustificamur. ergo similiter gratia non diversificatur secundum essentiam, vel secundum realem, et intrinsecam virtutem per hoc, quod est efficax, vel sufficiens: sed solum secundum effectum: ergo solum ab effectu gratia dicetur efficax, quia liberum arbitrium cooperatur cum illa; et similiter dicetur inefficax: quia pro sua innata libertate noluit cum ea cooperari.
Tertio. Nullum auxilium praevenientis gratiae est ex natura sua inefficax: ergo similiter nullum auxilium praevenientis gratiae erit ab intrinseco, et ex natura sua efficax. Probatur consequentia: nam in divisione per se, quando unum membrum competit ex natura sua alicui subiecto, alterum etiam membrum debet per se convenire alteri, sicut in divisione, qua dividitur animal in hominem, et equum, etc. necessario debet assignari aliquod animal, cui per se, et ex natura sua competat esse equum; sicut assignatur animal, cui per se competit esse hominem. Antecedens autem probatur: nam, si daretur aliquod auxilium praevenientis gratiae, quod per se, et ex natura sua esset inefficax; sequeretur, quod repugnaret eidem auxilio effectum habere, ac per consequens, liberum arbitrium revera non posset per illud auxilium operari, et ita nullum relinqueretur auxilium sufficiens; etenim, ut patebit infra, auxilium sufficiens illud dicitur, cum quo liberum arbitrium potest operari. Relinquitur ergo, divisionem gratiae in sufficientem, et efficacem solum ab effectu, qui simul a liberi arbitrii cooperatione pendet, esse desumendam.
Quarto. Idem omnino auxilium invariatum in seipso manens, potest esse sufficiens, et efficax: ergo haec divisio non desumitur ex natura, aut virtute intrinseca ipsius auxilii, sed ab extrinseco, scilicet ab effectu, quem habet, vel non habet. Antecedens probatur: nam, possibili posito in esse, nullum sequitur inconveniens, sed si hoc possibile, homo per auxilium sufficiens potest pie operari, ponatur in esse; et de facto pie operetur, in tali casu idem auxilium, quod dicebatur sufficiens, erit revera efficax, nulla facta reali mutatione ex parte eiusdem auxilii: ergo idem prorsus auxilium absque aliqua sua mutatione, erit sufficiens, et efficax; et ita solum ab extrinseco dicetur sufficiens, vel efficax auxilium. Idem argumentum fieri potest de auxilio efficaci: nam, signato quocunque auxilio, quantumvis efficaci, adhuc liberum arbitrium potest cum illo operari, et non operari; consentire, et dissentire, ut definit Concilium Tridentinum.1 Ponatur ergo, quod non operetur, sed dissentiat, tunc idem auxilium praevenientis gratiae, quod dicebatur efficax, erit inefficax; siquidem effectum non haberet: ergo idem, quod prius.
Contrariam sententiam veram esse existimo, et ad mentem SS. Aug. et Thomae, ac sacris litteris, et Conciliis valde conformem. Pro cuius explicatione sit
II. Auxilii divisio in auxilium sufficiens, et efficax non sumitur tantum ab effectu.— PRima Conclusio. Divisio auxilii praevenientis gratiae in auxilium sufficiens, sive inefficax, et auxilium efficax, non est desumenda solum ab effectu, qui simul a liberi arbitrii cooperatione pendet, sed etiam ex reali, et intrinseca virtute eiusdem auxilii, quam habet, ut venit a Deo, quatenus videlicet est instrumentum voluntatis divinae. Itaque auxilium efficax praeoperantis gratiae semper habet intentionaliter aliquam realem virtutem ad efficiendum, ut liberum arbitrium cooperetur; quam tamen in seipso non habet auxilium sufficiens. Probatur primo haec sententia auctoritate S. Augustini epistola 107. ad Vitalem, ubi eius referens sententiam circa gratiam sufficientem, quae dat posse, et illam, quae operatur in nobis velle et perficere, quae est gratia efficax; inquit: Quomodo dicis, quod te audio dicere; ut recte credamus in Deum, et Evangelio consentiamus, non esse donum Dei, sed hoc nobis esse a nobis, id est ex propria voluntate, quam nobis in nostro corde non operatus est ipse? Et ad hoc, cum audieris; quid est ergo, quod ait Apostolus: Deus in nobis operatur et velle, et perficere? respondes, per legem suam, per scripturas suas, Deum operari, ut velimus, quas vel legimus, vel audimus; sed eis consentire, vel non consentire ita nostrum est, ut, si velimus, fiat: si autem nolimus, nihil in nobis operatione Dei valere faciamus. Operatur quippe ille, dicis, quantum in ipso est, ut velimus, cum nobis nota fiunt eius eloquia: sed, si eis acquiescere nolumus, nos, ut operatio eius nihil in nobis prosit, efficimus. Quibus verbis, Vitalis Carthaginensis constituisse videtur divisionem gratiae inefficacis, et efficacis solum ab effectu, qui simul a liberi arbitrii cooperatione dependet. Quod indicant illa eius verba: Sed eis consentire, vel non consentire ita nostrum est, ut si velimus, fiat; si autem nolimus, nihil in nobis operationem Dei valere faciamus. Quod idem est, ac si diceret: Gratia praeveniens, quae, accedente nostro consensu, est efficax; redditur inefficax, si pro nostra libertate contineamus consensum. Quam sententiam impugnans S. Augustinus subdit: Quae, si dicis, nostris orationibus contradicis. Quod inferius confirmat multis testimoniis Scripturae. Si dicatur Vitalem, nullam admisisse praevenientem gratiam interiorem, sed solam legem externam, atque doctrinam; contra hoc est: quia non solum Massilienses, sed etiam Pelagius in tertio statu suae haeresis tandem admisit illuminationem per doctrinam internam, et suasionem, sive excitationem stupentis voluntatis, ut disput. 1. num. 6. ostensum est, et patebit amplius disput. 95. semper tamen negavit adiutorium gratiae efficacis, quo Deus ex nolentibus volentes efficeret, ut ex disputatione prima, numero 13. et 14. liquido constat.
Secundo probatur: nam, ut supra dictum est, auxilium sufficiens illud est, quo potest quis operari, si velit: auxilium autem efficax est illud, quo quis actualiter operatur; sed maioris virtutis est principium tribuens actualiter operari, quam principium tribuens solum posse, eo quod actus secundus nobilior est, quam actus primus, ut infra patebit:23 ergo auxilium efficax habet aliquam realem virtutem ad efficiendum hominem pie operari, quam tamen non habet auxilium sufficiens: ergo divisio auxilii praevenientis gratiae in efficax, et sufficiens non desumitur solum ab effectu, qui simul a liberi arbitrii cooperatione pendet, sed etiam ex reali virtute ipsius auxilii.
III. Auxilium efficax continet intentionaliter, virtutem voluntatis divinae.— Tertio. Ut docet S. Thomas, in auxilio efficaci est intentionaliter virtus Dei, voluntate absoluta, volentis, ut homo, cuius cor movet, convertatur, vel pie operetur,4 quod etiam disput. 22. et 23. latius ostendimus. Haec autem virtus intentionalis non est in auxilio sufficienti, seu inefficaci: ergo aliqua realis virtus est in auxilio efficaci, quam tamen auxilium sufficiens non habet: ergo praedicta divisio non sumitur tantum ab effectu, qui simul a nostri arbitrii cooperatione pendet, sed etiam ex reali, et intrinseca virtute ipsius auxilii. Confirmatur. Quando agens, praesertim si habeat infinitam virtutem, utitur instrumento ad aliquid efficiendum, tribuit ei, in ipso actuali usu, virtutem intentionalem ad effectum illum producendum, ut patet in sacramentis novae legis, quae, virtute divina, gratiam efficiunt, quam significant. Sed Deus utitur auxilio efficaci, tamquam instrumento, ad efficiendum, ut nostrum liberum arbitrium actualiter cooperetur Deo excitanti, et vocanti: ergo tribuit illi intentionalem virtutem ad huiusmodi effectum infallibiliter producendum, quam non tribuit auxilio sufficienti, quo Deus efficaci voluntate solum intendit tribuere libero arbitrio posse operari; non autem actualiter operari; ac per consequens, praedicta divisio attenditur secundum realem virtutem ipsius auxilii praevenientis gratiae: non ergo desumenda est solum ab effectu.
Si dicatur, quod idem auxilium sufficiens, cum subordinatione, et respectu ad Deum, volentem efficaciter cum illo convertere hominem; redditur efficax, absque eo quod tribuatur illi aliqua realis virtus etiam intentionalis, per quam ab auxilio tantum sufficienti distinguatur; contra hoc est: nam S. Thom. in 4. sent. dist. 1. q. 1. ar. 4. quaestiunc. 1. in corp. ex eo probat, Deum, cum utitur sacramentis novae legis ad causandam gratiam, tribuere illis intentionaliter quamdam realem virtutem causativam gratiae: nam alias ipsa sacramenta revera non causarent gratiam, sed solus Deus ad eorum praesentiam gratiam produceret: ergo, si Deus, cum utitur auxilio creato ad convertendum hominem, non tribuit illi intentionaliter aliquam realem virtutem, qua faciat hominem consentire, quae non est in auxilio sufficienti, sequitur, quod solus Deus converteret hominem ad praesentiam auxilii efficacis, et consequenter ipsum auxilium gratiae revera nihil operaretur, aut efficeret ad conversationem5 hominis: et ita ipsa conversio non esset in Dei gratiam referenda. Confirmatur hoc, quia sola relatio, cum non sit activa, tribuere non potest virtutem aliquam efficiendi, sed habitudo auxilii sufficientis ad decretum efficax Dei, volentis hominem ad se convertere, est relatio: ergo haec sola non tribuit virtutem auxilio ad convertendum hominem: ergo praeter istam habitudinem debet auxilium efficax habere intentionaliter aliquam realem virtutem sibi communicatam ab eodem decreto, qua hominem infallibiliter convertat.
Quarto probari potest haec sententia omnibus argumentis, quibus supra ostensum est, et constabit infra,6 auxilium efficax praevenientis gratiae non solum moraliter, sed etiam physice praedeterminare nostrum liberum arbitrium ad consentiendum, et cooperandum Deo excitanti, et vocanti. Cum enim auxilium sufficiens, sive inefficax vim non habeat, qua sic praedeterminet liberum arbitrium ad pie operandum; relinquitur, aliquam realem virtutem esse in auxilio efficaci, quam revera non habet auxilium sufficiens. Confirmari potest eadem sententia rationibus, quibus disput. 90. manifestum fiet, auxilium praevenientis gratiae esse efficax independenter a cooperatione nostri arbitrii, eamque ordine naturae praevenire. Ex hoc enim, per evidentem consequentiam deducitur, idem auxilium non dici efficax solum ab effectu; alias enim, inquantum efficax, non esset praeveniens, sed subsequens liberam determinationem eiusdem arbitrii, ab eaque in sua efficacia dependeret.
Secunda Conclusio. Praedicta divisio sumitur ex reali, et intrinseca virtute, quam habet auxilium, ut venit a Deo. Haec conclusio probanda erit ex professo disp. 83. et 90. ubi ostendemus, auxilium efficax non pendere in sua efficacia ex influxu liberi arbitrii cum illo; sed eam habere a solo Deo. Cum enim auxilium, quod est solum sufficiens, hanc realem efficaciam non habeat, relinquitur, in auxilio efficaci esse aliquam realem virtutem ad permovendum liberum arbitrium, quae non est in auxilio sufficienti; ac per consequens, divisionem, seu distinctionem auxilii in auxilium sufficiens, et auxilium efficax, sumendam esse ex reali, et intrinseca virtute, quae intentionaliter est in uno auxilio, et non in alio. Idem constat ex iis, quae in conclusione praecedenti dicta sunt.
IIII. Auxilium efficax habet aliquam realem virtutem, quae non est in auxilio sufficienti.— AD primum ergo respondetur, auxilium efficax, inquantum efficax, esse praeveniens, ut ex praemissis patet: non enim ex eo solum dicitur efficax, quoniam nobiscum efficit piam operationem; sed etiam quia efficit, ut liberum arbitrium secum cooperetur, ad libere consentiendum ipsum arbitrium praedeterminando.
Auxilium efficax continet eminenter omnem perfectionem sufficientis auxilii.— Ad secundum negatur consequentia, et ratio discriminis est: nam gratia cooperans per se habet, quod simul etiam cooperetur nobiscum. Ceterum gratia sufficiens non habet per se, quod tribuat actualiter operari actum illum, cuius comparatione dicitur sufficiens; unde non est simile. Et si fiat argumentum: nam, cum peccator subito ad Deum perfecte convertitur, absque dispositionibus tempore antecedentibus infusionem gratiae;7 idem auxilium, quod tribuit actualiter operari, tribuit etiam posse operari: cum in illo non constituantur duo auxilia diversa, aliud tribuens posse, aliud tribuens operari: ergo in eo casu, auxilium sufficiens, et efficax solum distinguuntur secundum diversos effectus, sicut gratia operans, et cooperans; ac per consequens, auxilium gratiae solum ab effectu dicetur sufficiens, vel efficax; non autem propter realem distinctionem ipsius auxilii; Respondetur, quod auxilium efficax continet eminenter omnem perfectionem sufficientis auxilii, sicut omne perfectum alicuius generis eminenter continet, quidquid perfectionis est in quolibet imperfecto eiusdem generis. Unde non oporteret, quod auxilium, quod est formaliter efficax, et eminenter sufficiens, ad invicem distinguantur realiter. Ceterum, quando auxilium est ita formaliter sufficiens, ut solum tribuat posse; non autem actualiter operari actum illum, comparatione cuius dicitur sufficiens; tunc necesse est, ut realiter ab auxilio efficaci distinguatur, hoc est, ex aliqua reali virtute existente intentionaliter in auxilio efficaci; ut venit a Deo, et ut est instrumentum Dei absolute volentis, hominem, cuius cor movet, ad se convertere; quam tamen virtutem in se non habet auxilium sufficiens.
V. Auxilium gratiae in quo sensu dicatur efficax ex natura sua.— Ad tertium respondetur, quod auxilium gratiae potest dupliciter dici efficax ex natura sua. Primo, ita, ut illud verbum ex natura sua, solum importet physicam entitatem, quam habet in genere entis; qua vere ex natura sua, idest naturaliter determinet liberum arbitrium ad operandum. Et in hoc sensu nullum auxilium gratiae dicitur efficax ex natura sua. Alio modo potest auxilium gratiae dici efficax ex natura sua, quam habet, ut est instrumentum divinae voluntatis, ita ut verbum, ex natura sua, accipiatur, ut condistinguitur contra auxilium quod solum dicitur efficax ab effectu qui simul dependet ex libera cooperatione nostri arbitrii. Et in hoc sensu datur auxilium efficax ex natura sua, hoc est, ex se, et ex reali virtute intentionali, quam habet a Deo independenter ex libera cooperatione nostri arbitrii. Et in eodem sensu datur auxilium sufficiens ex natura sua; quia videlicet, ut est instrumentum divinae voluntatis, solum tribuit posse; non autem actualiter operari actum illum, comparatione cuius dicitur sufficiens. Et ad impugnationem respondetur, auxilium gratiae non propterea dici inefficax, quia non possit habere effectum, comparatione cuius dicitur inefficax; sed quia de facto non est illum habiturum, culpa eius, cui confertur. Cum enim revera possit per illud auxilium ad Deum converti, aut pie operari; ex culpa sua procedit, quod non operetur, ut ex supradictis patet.
VI. Possibili posito in esse absolute loquendo nullum sequitur inconveniens.— Ad quartum negatur antecedens. Ad probationem respondetur, quod, quando aliquid est possibile non solum in sensu diviso, sed etiam in sensu composito, nullum sequitur inconveniens ex eo, quod ponatur in esse. Ceterum, quando est possibile solum in sensu diviso, non autem in sensu composito, tunc sequitur magnum inconveniens, si de facto ponatur in esse, supposito aliquo, cum quo est incompossibilis talis positio; sicut patet in quolibet praedestinato, qui dum est in via, potest absolute, et in sensu diviso damnari: quia tamen id est impossibile in sensu composito; sequeretur magnum inconveniens, si poneretur in esse, posito, prout ponitur, illum esse praedestinatum. Sequeretur enim, praedestinationem non esse certam, quantum ad assequutionem effectus; quod est impossibile8, ut ex supradictis patet. Quia ergo liberum arbitrium motum a Deo auxilio efficaci, non potest illi dissentire in sensu composito, sed in sensu diviso, ut inferius patebit;9 ideo esset magnum inconveniens, si hoc possibile poneretur in esse. Sequeretur enim, quod voluntas Dei esset inefficax, et impedibilis per hominis voluntatem, quod, ut Augustinus dicit, et nos supra ostendimus, est impossibile.
Consequenter agendum est, in particulari, de auxilio gratiae excitantis, et sufficientis, a quo praedestinatorum iustificatio primo incipit, secundum illud Apost. Quos autem praedestinavit, hos et vocavit, cui consonat Conc. Trid. sess. 6. cap. 5. dicens: Ipsius iustificationis exordium in adultis a Dei, per Christum Iesum, praeveniente gratia sumendum esse, hoc est, ab eius vocatione, qua, nullis eorum existentibus meritis, vocantur. Et circa hoc se offerunt quinque disputanda.
I. Utrum gratia excitans sit formaliter aliquis actus vitalis liberi arbitrii; an vero aliquid antecedens omnem actum vitalem.
II. Quis sit proprius effectus gratiae excitantis, inquantum est formaliter excitans.
III. Utrum gratia excitans sit idem, quod gratia sufficiens.
IIII. Utrum gratia excitans, quae secundum communem modum hominibus confertur, dependeat a ministris Ecclesiae.
V. Utrum dependeat a propria industria, et conatu eius, qui excitatur.