De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Prooemium
Disputatio LXX: Utrum Gratia convenienter dividatur in operantem, et cooperantem; in excitantem, et adiuvantem; in praevenientem, et subsequentem.
Utrum Gratia convenienter dividatur in operantem, et cooperantem; in excitantem, et adiuvantem; in praevenientem, et subsequentem.
I. DE hac difficultate agunt ex professo Sanctus Thomas, et eius discipuli, parte secunda, quaest. 111. artic. 2. et 3. et ideo a nobis est breviter absolvenda. Inter haereticos autem Pelagianos quidam dixerunt, nullam esse constituendam gratiam adiuvantem, praevenientem liberum nostrum arbitrium; sed potius e converso, quod opera nostri arbitrii antecedant ipsam gratiam; ita videlicet, ut ideo Deus conferat homini auxilium speciale adiuvantis gratiae; quia homo vult bene operari. In hoc errore fuerunt Pelagiani, ut ex dictis disp. 1. et 2. apertissime constat; et consequenter hi haeretici abnegarunt veram gratiam praevenientem adiuvantem, dum asseruerunt, illam esse pedissequam humanae voluntatis, et secundum merita nostra dari. Hinc etiam non admittunt divisiones gratiae, de quibus procedit nostra dispositio.
Potissimum argumentum eorum erat: quia, si statuatur, tamquam necessaria ad salutem, et piam operationem gratia adiuvans ordine causalitatis praeveniens humanam voluntatem, et conatus illius; nulla relinquitur in nobis libertas arbitrii: non enim posset homo operari, quando ipse vult, sed quando Deus vult sua gratia illum praevenire, et adiuvare. Hoc argumentum innuit Pelagius apud S. Augustinum lib. 1. de gratia Christi, contra Pelag. et Caelest. cap. 7. cuius verba disp. 1. num. 6. adducta sunt. Idem fuit argumentum Iuliani, teste S. August. lib. 1. ad Bon. contra duas epistolas Pelag. cap. 18. ut ex dictis disputatione 1. numero 11. et 13. colligi potest.
II. Ex quibus constat, Iulianum propterea negasse praevenientis gratiae adiuvantis necessitatem, et solum admisisse adiuvantem gratiam consequentem ad creatam voluntatem; quoniam putavit, quod, si gratia adiuvans nostras praeveniret voluntates, et ex nolentibus volentes efficeret, destrueret penitus arbitrii humani libertatem. Idem senserunt reliquiae Pelagianorum in Gallia, praesertim Faustus, et Cassianus, ut disp. 2. num. 16. et disp. 49. num. 1. ostensum est. Quidam recentiores Theologi ad salvandam hominis libertatem dixerunt, Deum regulariter auxilia praevenientis, et excitantis gratiae non conferre, nisi iis, qui prius ex viribus naturae faciunt, quod in se est: facientibus autem ex facultate naturae, quod in se est, infallibiliter, et ex certa lege conferri, ut ea ratione, dum essemus in via, semper in manu liberi arbitrii nostri posita esset salus nostra; per nosque ipsos staret, quod ad Deum non converteremur. Sed contra istam doctrinam egimus ex professo disput. 56. et 58.
III. Gratiae nomine quid intelligatur.— Ut autem divisiones gratiae, iuxta doctrinam S. Augustini, et S. Thomae, communiter receptam, explicemus, notandum, nos in praesenti non loqui de gratia, in ea communissima acceptione, qua significat, vel comprehendit etiam naturam gratis a Deo creatam: in hac enim significatione, ad decipiendas simplices mentes fidelium, usurpavit Pelagius saepissime nomen gratiae, ut advertit S. Aug.1 sed loquimur de gratia in significatione magis speciali, ut distinguitur contra naturam gratis creatam, et significat donum supernaturale, sive sit habituale donum, sicut est gratia iustificans, sive actuale auxilium Dei, movens nos ad bonum. Utrumque enim, ut saepe docet S. Thomas, gratiae nomine significatur.2
Gratia dividitur in gratiam gratum facientem, et gratis datam.— PRima ergo Conclusio sit. Gratia, prima sua divisione, distribuitur in gratiam gratum facientem, et gratiam gratis datam. Conclusio est S. Tho. 1. 2. q. 111. ar. 1. in corp. quam probat, quia: Sicut Apostolus dicit ad Rom. 13. Quae a Deo sunt, ordinata sunt. In hoc autem ordo rerum consistit, quod quaedam per alia in Deum reducuntur, ut Dionys. dicit in lib. cael. hier. Cum igitur gratia ad hoc ordinetur, ut homo reducatur in Deum; ordine quodam hoc agitur, ut scilicet quidam per alios in Deum reducantur. Secundum hoc igitur duplex est gratia. Una quidem, per quam ipse homo Deo coniungitur, quae vocatur gratia gratum faciens. Alia vero, per quam unus homo cooperatur alteri ad hoc, quod ad Deum reducatur. Huiusmodi autem donum vocatur gratia gratis data; quia supra facultatem naturae, et supra meritum personae, homini conceditur. Sed quia non datur ad hoc, ut homo ipse per eam iustificetur, sed potius, ut ad iustificationem alterius cooperetur, ideo non vocatur gratum faciens. Et de hac dicit Apost. 1. ad Corinth. 12. Unicuique datur manifestatio spiritus ad utilitatem, scilicet aliorum.
IIII. Gratia gratum faciens et gratis data qualiter differant3.— Ex quo apparet inter gratiam gratum facientem, et gratiam gratis datam quadruplicem esse differentiam. Prima, et potissima est, quam in verbis inductis assignat S. Thomas: nam gratia gratum faciens, ex natura sua, et secundum se, ordinatur ad utilitatem illius, cui donatur, ut videlicet filius Dei sit, et haeres regni caelestis. Dicitur enim 2. Petr. 1. Magna, et preciosa nobis promissa donavit, ut divinae essemus consortes naturae, Et ad Titum 3. Ut iustificati gratia ipsius, heredes simus secundum spem vitae aeternae. Gratia autem gratis data, per se primo, et immediate, solum ordinatur ad utilitatem aliorum; ut colligitur ex illo 1. ad Corinth. 12. Unicuique datur manifestatio Spiritus ad utilitatem, scilicet aliorum; ut explicat Sanctus Thomas 1. 2. citata. Et ad Ephes. 4. dicitur: Ipse dedit quosdam quidem Apostolos, quosdam autem Prophetas, alios vero Evangelistas, alios autem pastores, et doctores ad consummationem Sanctorum, in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi. Et 1. Petr. 4. Unusquisque sicut accepit gratiam, in alterutrum illam administrantes, idest in utilitatem proximorum.
Secunda differentia est: quod gratia gratum faciens non potest simul esse cum peccato mortali, bene tamen gratia gratis data. Hanc differentiam assignat S. Tho. 2. 2. q. 172. ar. 4. Clemens Alexandrinus, lib. 8. de constitutionibus Apostolicis c. 1. ubi in huius doctrinae confirmationem adducit illud Num. 24. ubi refertur, Balaam fuisse Prophetam; et illud, quod dicitur de Caypha Io. 11. Cum esset Pontifex anni illius, prophetavit: et tamen certum est, illum fuisse magnum peccatorem. Denique S. Greg. hom. 17. in Ezechielem colligit eamdem doctrinam ex illo Matth. 7. Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus? quibus tamen respondit Dominus: Nescio vos, discedite a me operarii iniquitatis.
Tertia differentia est, quod gratia gratum faciens semper est eiusdem rationis in omnibus, licet in aliquibus magis, in aliquibus minus intensa reperiatur: gratia vero gratis data non est in omnibus eadem, secundum speciem, iuxta illud: Divisiones gratiarum sunt, idem autem Spiritus: et divisiones ministrationum sunt, idem autem Dominus: et divisiones4 operationum sunt; idem vero Deus, qui operatur omnia in omnibus.5 Et postquam enumerasset omnes gratias gratis datas, sic concludit: Haec autem omnia operatur unus, atque idem Spiritus, dividens singulis, prout vult. Solus Christus Dominus, qui est fons omnium gratiarum, habuit simul omnes gratias gratis datas, ut docet S. Tho. 3. p. q. 7. art. 7. et August. epist. 57. ad Dardanum.
Quarta differentia est, quod gratia gratum faciens est qualitas inhaerens animae per modum habitus, ut 1. 2. q. 110. ar. 1. dicit S. Thomas: gratia vero gratis data non semper datur per modum habitus; sed aliquando per modum actus, seu motionis, sicut prophetia, ut docet S. Tho. 2. 2. q. 171. art. 2. In Christi anima sanctissima propter unionem ad Verbum fuerunt gratiae gratis datae per modum permanentis, ut in nostris commentariis super c. 3. Isai. nu. 26. ostendimus. Videantur, quae de gratiis gratis datis docet S. Doctor 2. 2. q. 176. et inf. et 3. cont. Gent. cap. 154.
V. Secunda Conclusio. Gratia, sive accipiatur pro habituali dono, sive pro auxilio actuali, convenienter dividitur in gratiam excitantem, et adiuvantem. Conclusio habetur ex sacris litteris, et Conciliis. De gratia enim excitante dicitur Apoc. 3. Ecce ego sto ad ostium, et pulso, si quis aperuerit mihi, introibo, et caenabo cum illo, et ipse mecum. Et Apostolus ait: Surge, qui dormis, et ex surge a mortuis, et illuminabit te Christus.6 De adiuvante autem ait Psalmista: Adiuva nos Deus salutaris noster.7 Et Ps. 118. Adiuva me, et salvus ero. Et Apostolus ad Rom. 8. Spiritus adiuvat infirmitatem nostram. Et alia consimilia habentur in Scriptura quamplurima: propter quae sacrum Conc. Trid. sess. 6. de iustif. cap. 5. gratiam divisit in excitantem, et adiuvantem cum ait: Declarat praeterea ipsius iustificationis exordium in adultis a Dei, per Christum Iesum, praeveniente gratia, sumendum esse: hoc est ab eius vocatione, qua, nullis eorum existentibus meritis, vocantur; ut, qui per peccata a Deo aversi erant, per eius excitantem, atque adiuvantem gratiam ad convertendum se ad suam ipsorum iustificationem, eidem gratiae libere assentiendo, et cooperando, disponantur. Et cap. 6. Disponuntur autem ad ipsam iustitiam, dum, excitati divina gratia, et adiuti, fidem ex auditu concipientes, libere moventur in Deum. Eamdem divisionem tradit S. Aug. tum in lib. 2. de pecc. merit. et remiss. c. 18. Quod a Deo, inquiens, nos avertimus, nostrum est, et haec est voluntas mala: quod vero ad Deum nos convertimus, nisi ipso excitante8, atque adiuvante, non possumus, et haec est voluntas bona: tum etiam in aliis locis disp. 88. allegandis, ubi manifestum fiet, etiam in eo, qui habet habitus infusos, ad eliciendum actum supernaturalem esse necessarium speciale auxilium non solum excitantis gratiae, sed etiam adiuvantis, ubi pro eadem divisione plura adducemus loca Sanctorum.
VI. Et, si fiat argumentum: nam S. Thomas, qui in 1. 2. accuratius omnibus Doctoribus Scholasticis divisit gratiam in sua membra, numquam meminit huius divisionis; respondetur, quod, sicut gratia operans, et gratia cooperans sunt idem, quod gratia praeveniens, et subsequens, ut docet S. Tho. de ver. q. 27. ar. 5. ad 6. ubi ait secundum hos modos idem videtur esse gratia praeveniens, et subsequens, quod operans, et cooperans, et in 2. sent. dist. 26. art. 5. in cor. idem dicit; quod gratia excitans, et gratia adiuvans non differt a gratia praeveniente, et subsequente. Unde S. Thom. dum in 1. 2. q. 111. art. 3. divisit gratiam in praevenientem, et subsequentem; sub hac divisione illam comprehendit, qua Concilium Tridentinum divisit gratiam in excitantem, et adiuvantem.
VII. Tertia Conclusio. Gratia convenienter dividitur in gratiam operantem, et cooperantem. Hanc divisionem etiam constituit S. Tho. 1. 2. citata, et 2. ad Cor. 6. et in 2. sent. dist. 26. ar. 5. et de veritate, q. 27. ar. 5. ad 1. et 2. Colligiturque manifeste ex sacris litteris, et Conciliis. Nam de gratia operante dicitur ad Philip. 2. Deus est enim, qui operatur in nobis et velle, et perficere. Et Isaiae 26. Omnia opera nostra operatus es nobis, Domine. Unde S. Aug. lib. de gratia, et lib. arb. c. 17. ait: Et quis istam, et si parvam, dare coeperat caritatem, nisi ille, qui praeparat voluntatem, et cooperando perficit, quod operando incepit? Quoniam ipse, ut velimus operatur incipiens; qui volentibus cooperatur perficiens. Propter quod ait Apostolus: Certus sum, quoniam qui operatur in vobis opus bonum, perficiet usque in diem Christi Iesu.9 Ut ergo velimus, sine nobis operatur: cum autem volumus, et sic volumus, ut faciamus, nobiscum cooperatur. Tamen sine illo, vel operante, ut velimus, vel cooperante, cum volumus, ad bona pietatis opera nihil valemus. De operante illo, ut velimus, dictum est: Deus est enim, qui operatur in vobis et velle.10 De cooperante illo, cum iam volumus, et volendo, facimus: Scimus, inquit, quoniam diligentibus Deum, omnia cooperantur in bonum.11
Gratia operans, et cooperans quae dicatur.— Rationem huius divisionis, et eius sufficientiam assignat S. Thomas:12 nam operatio alicuius effectus non attribuitur mobili, sed moventi. In illo ergo effectu, in quo mens nostra est mota, et non movens, solus autem Deus movens, operatio Deo attribuitur: et secundum hoc dicitur gratia operans. In illo autem effectu, in quo mens nostra et movet, et movetur; operatio non solum attribuitur Deo, sed etiam animae; et secundum hoc dicitur gratia cooperans. Est autem in nobis duplex actus. Primus quidem interior voluntatis: et quantum ad istum actum, voluntas se habet, ut mota: Deus autem, ut movens, et praesertim cum voluntas incipit bonum velle, quae prius malum volebat. Et ideo secundum quod Deus movet humanam mentem ad hunc actum, dicitur gratia operans. Alius autem actus est exterior; qui cum a voluntate imperetur, consequens est, quod, quantum ad hunc actum, operatio attribuatur voluntati. Et quia etiam ad hunc actum Deus nos adiuvat, et interius confirmando voluntatem, ut ad actum perveniat, et exterius facultatem operandi praebendo; respectu huiusmodi actus dicitur gratia cooperans. Unde post praemissa verba subdit August. Ut autem velimus, operatur: cum autem volumus; ut perficiamus, nobis cooperatur. Si igitur gratia accipiatur, pro gratuita Dei motione, qua movet nos ad bonum meritorium, convenienter dividitur gratia per operantem, et cooperantem. Si vero accipiatur gratia pro habituali dono; sic est duplex gratiae effectus, sicut et cuiuslibet alterius formae: quorum primus est esse; secundus est operatio: sicut caloris operatio est facere calidum, et exterior calefactio. Sic igitur habitualis gratia, inquantum animam sanat, vel iustificat, sive gratam Deo facit, dicitur gratia operans: inquantum vero est principium operis meritorii, quod ex libero arbitrio procedit, dicitur cooperans. Quid autem sit gratia operans, quid cooperans disp. 81. erit ex professo explicandum.
VIII. Quarta Conclusio. Similiter etiam gratia recte dividitur in praevenientem, et subsequentem. Conclusio est S. Thomae 1. 2. q. 111. art. 3. et S. Aug. lib. de natura, et gratia, cap. 32. ubi ait: Praevenit, ut sanemur, subsequitur, ut sanati vegetemur. Praevenit, ut vocemur; subsequitur, ut glorificemur. Et colligitur ex sacris litteris. Nam de gratia praeveniente dicitur Psal. 58. Misericordia eius praeveniet me, et Ps. 20. Quoniam praevenisti eum in benedictionibus dulcedinis. Ex quibus testimoniis praevenientem gratiam probat Sanctus Augustinus, libro 2. contra duas epistolas Pelagianorum, cap. 9. dicens: Avertat Deus hanc amentiam, ut in donis eius nos priores faciamus, posteriorem Deum; quoniam: Misericordia eius praeveniet me:13 et ipse est, cui veraciter, fideliterque cantatur: Quoniam praevenisti eum in benedictionibus dulcedinis.14
De eadem gratia praeveniente ait Caelestinus Primus: Non dubitemus, ab ipsius gratia omnia hominis merita praeveniri, per quem fit, ut aliquid boni et velle incipiamus, et facere.15 Et S. Prosper lib. contra Collat. cap. 38. Cassianum impugnans, qui non omnes, sed quosdam gratia Dei praeveniri astruebat, inquit: Hac ergo discretione, praescripta16 erit, ut definis, in una Ecclesia ista diversitas; ut Dominus noster Iesus Christus, de quo dictum est: Et vocabis nomen eius Iesum;17 ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum:1819 et de quo dictum est: Nec enim est aliud nomen sub caelo datum hominibus, in quo oportet salvos fieri;20 non omnium Christianorum, sed quorumdam salvator, quorumdam vero susceptor sit: ut hi tantum salvati, quos ad percipiendam gratiam Deus aversos, reluctantesque compulerit: hi autem suscepti sint, qui vocationem spontanei cursus fervore praevenerint: et illis quidem conferatur gratuitum donum; istis vero debitum praemium rependatur: illi nullius sint laudis, ac meriti, qui nihil boni habeant, nisi quod acceperint: isti autem et gloria abundent, et remuneratione ditescant, qui propria facultate devoti, quod non acceperant, obtulerunt; atque ita Iesus Christus alios liberos invenerit, alios liberarit; et non ad omnes pertineat, quod ait: Non vos me elegistis, sed ego elegi vos;21 si sunt, a quibus, cum eos non elegisset, electus est: non ad omnes pertineat: Nemo venit ad me, nisi datum ei fuerit a Patre meo;22 si sunt, qui, non dante patre, ad filium venire potuerunt: non ad omnes pertineat, quod ait Evangelista: Erat lumen verum, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum;23 si sunt, qui aut ita in hunc mundum venerunt, ut non essent tenebrae, aut ita lux esse coeperunt, ut illuminatione veri luminis non egerent: nec de omnibus adoptatis accipiendum sit, quod ait Apostolus: Qui eruit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum filii dilectionis suae;24 si quidem ipsi rumpunt vincula sua, et iugo veteris captivitatis excusso, a dominatione Diaboli in regnum Dei, libera alacritate, transcurrunt: ex quibus colligitur, doctrinam, quae asserit, Deum sua gratia non omnes praevenire, sed quosdam: alios vero suis bonis conatibus praevenire ipsam gratiam, petendo, quaerendo, et pulsando, et faciendo totum, quod in se est, ex sola facultate naturae; nullatenus esse admittendam, ut ex dictis disp. 55. constat.
IX. Gratia eadem dicitur praeveniens, et subsequens respectu diversorum.— De gratia vero subsequente dicitur in Psalm. 22. Et misericordia sua25 subsequetur me. Utramque gratiam Concilium Tridentinum his verbis explicavit: Ipse Christus Iesus, tamquam caput in membra, et tamquam vitis in palmites, in ipsos iustificatos iugiter virtutem influit. Quae virtus bona eorum opera antecedit semper, et comitatur, et subsequitur, et sine qua nullo pacto Deo grata, et meritoria esse possent.26 Ubi, nomine virtutis antecedentis, gratiam praevenientem intelligit, de qua in cap. 5. et 6. sermonem fecerat: nomine autem virtutis concomitantis, et subsequentis, gratiam intellexit subsequentem. Ad cuius maiorem explicationem, notandum est cum Sancto Thoma, quod sicut gratia dividitur in operantem, et cooperantem, secundum diversos effectus; ita etiam in praevenientem, et subsequentem, qualitercumque gratia accipiatur.27 Sunt autem quinque effectus gratiae in nobis; quorum primus est, ut anima sanetur: secundus, ut bonum velit: tertius est, ut bonum, quod vult, efficaciter operetur: quartus est, ut in bono perseveret: quintus est, ut ad gloriam perveniat. Et ideo gratia, secundum quod causat in nobis primum effectum, vocatur praeveniens respectu secundi effectus: et prout causat in nobis secundum, vocatur subsequens respectu primi effectus. Et sicut unus effectus est posterior uno effectu, et prior alio, ita gratia potest dici praeveniens, et subsequens secundum eumdem effectum, respectu diversorum. Et hoc est, quod Augustinus dicit in lib. de natura, et gratia: Praevenit, ut sanemur; subsequitur, ut sanati vegetemur; praevenit, ut vocemur; subsequitur, ut glorificemur.28
X. Ex quo infert S. Doctor, quod gratia non diversificatur per hoc, quod est praeveniens, et subsequens secundum essentiam, sed solum secundum effectum, sicut de operante, et cooperante dictum est.2930
Gratia quare dicatur subsequens.— Ex eadem doctrina colligimus, gratiam non ex eo dici subsequentem, quia subsequatur ad opera naturae, ut Pelagiani posuerunt; aut quia in aliquibus hominibus conatus quosdam naturales praesupponat, ut Cassianus sensit; aut quia, regulariter loquendo, hanc gratiam Deus hominibus non conferat, nisi prius ipsi fecerint totum, quod in se est ex sola facultate naturae, ut quidam arbitrati sunt; sed quoniam ad alium priorem effectum gratiae subsequitur, ut hac ratione primum initium gratiae, et nostrae salutis ex Deo sit, et non ex nobis. Alias enim, ut contra Pelagianos arguit Sanctus Augustinus, sequeretur, gratiam secundum merita nostra dari; et consequenter, gratiam non esse gratiam, ut Apostolus colligit dicens: Ei autem, qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Et iterum: Si autem gratia, iam non ex operibus; alioquin gratia iam non est gratia.31 Haec autem omnia amplius patebunt ex iis, quae inferius, de quidditate gratiae excitantis, et adiuvantis; operantis, et cooperantis; praevenientis, et subsequentis dicenda erunt.
XI. AD argumentum autem factum a principio respondetur, quod, ut notavit Sanctus Prosper, multo verius dici potest destrui nomen gratiae, si praeveniatur a libero arbitrio; quam destrui liberum arbitrium, si gratia ipsum praeveniat.32 Non enim est periculum liberi arbitrii gratia Christi, sed salus: nisi quis velit dicere, naturam destrui, cum sanatur. Unde Caelestinus Papa, postquam docuit, a Dei gratia omnia hominis merita praeveniri, subdit: Quo utique auxilio, et munere Dei non aufertur liberum arbitrium, sed liberatur; ut de tenebroso lucidum, de pravo rectum, de languido sanum, de imprudente sit providum. Tanta enim est erga omnes homines bonitas Dei, ut nostra velit esse merita, quae sunt ipsius dona, et pro his, quae largitus est, aeterna praemia sit donaturus.33 Qualiter autem cum hac praeveniente, ac praeoperante gratia adiuvante, integra semper, atque illaesa nostri arbitrii libertas consistat; iam supra a nobis explicatum est abunde; et inferius erit amplius declarandum, praesertim inter disputandum de legitima, et antiqua nostri arbitrii cum auxilii divinae gratiae concordia.34