Compendium Theologiae Dogmaticae Tomus I: De Christo Legato Divino, De Ecclesia Christi, De Fontibus Theologicis

ARTICULUS I.

DE MAGISTERIO COLLEGII EPISCOPORUM.

Cf. Bellarminus, De conciliis; D. Bouix, De papa, ubi et de concilio oecumenico, Paris 1868—1870; L. Hefele, Konziliengeschichte, Introductio (etiam gallice, Paris 1907); Wilmers, De ecclesia 391 sqq; J. M. A. Vacant, Le magistère ordinaire de l'église et ses organes, Paris 1887.

Prop. XXXVII. Doctrina fidei infallibiliter proponitur cotidiano exercitio magisterii ecclesiastici, cum episcopi per orbem sparsi, iuncti cum summo pontifice, unanimiter docent, quid firmo assensu tenendum sit.

304. Stat. quaest. Episcopi sub summo pontifice constituunt magisterium apostolicum, semper in ecclesia vivum (supra n. 270 sqq). Nihilominus singuli episcopi, quamvis in suis dioecesibus sint magistri authentici, non tamen sunt infallibiles, sed integra ecclesia docens simul sumpta est infallibilis (supra n. 280).

Iamvero dupliciter fieri potest, ut episcopi munus docendi exerceant. Aut ordinario modo in sua quisque dioecesi fideles docet sive immediate per se sive mediate per parochos et alios adiutores suos; aut episcopi extraordinario modo conveniunt ad consultandum et decernendum de rebus fidei et morum, quemadmodum fit in conciliis. Imprimis igitur quaerendum est, num episcopi ordinarium magisterium in suis dioecesibus exercentes, sint infallibiles, si omnes simul cum romano pontifice idem docent ut omnibus tenendum assensu firmo. Coniunctio cum romano pontifice requiritur, quia sine hac non habetur magisterium a Christo institutum. Consensus omnium requiritur, quia, si inter se dissentiunt, non constituunt auctoritatem. Sufficit tamen moralis consensus plurimorum cum pontifice, quia hi sunt ecclesia docens, non vero pauci a collegio et capite dissentientes. Oportet etiam doctrinam proponi ut certam et absoluto assensu tenendam; nam sola probabilitas non excludit veritatem doctrinae oppositae.

Consensus episcoporum circa aliquam doctrinam potest esse aut expressus aut tacitus. Expressus consensus manifestatur: a) litteris pastoralibus vel similibus scriptis publicis, quibus episcopi doctrinam veram populo proponunt vel doctrinam falsam notant; b) editione vel approbatione catechismorum et aliorum librorum doctrinalium; c) contionibus et instructionibus ab episcopo habitis. Alii modi iam sunt magis extraordinarii: d) celebratione synodi provincialis, cuius acta promulganda non sunt nisi prius Romae approbata; unde sunt quidem magnae auctoritatis, non tamen documenta infallibilia; sed ex collatione variorum conciliorum provincialium facile constare potest de consensu ecclesiae. e) Interdum episcopi rogati a summo pontifice, sententiam promunt de quaestione dogmatica, ut e. g. factum est in praeparatione definitionis de immaculata conceptione B. Virginis, qui modus proxime accedit ad actionem conciliarem, a qua differt, quatenus hoc modo episcopi non accipiunt iurisdictionem in universam ecclesiam.

Tacitus consensus habetur, si episcopi sciunt aliquam doctrinam communiter tradi in suis dioecesibus neque contradicunt. Debent enim doctrinae theologicae resistere, quam principiis fidei contrariam censent. Potest quidem ex prudenti dispensatione tolerari ad tempus error nondum late diffusus neque periculosus; sed hoc minime fieri potest, si error tam late serpit, ut fiat periculosus, nisi ei resistatur (cf. S. August., Ep. 55, c. 19, n. 35).

305. Arg. 1. Ex institutione Christi.

Christus magisterium apostolicum ita instituit, ut illud miserit in universum mundum ad praedicandum, et omnes obligaverit ad eius doctrinam admittendam. Atqui non possunt omnes obligari ad doctrinam magisterii per orbem sparsi admittendam, nisi hoc magisterium esset infallibile. Ergo magisterium per orbem sparsum est infallibile saltem collegialiter sumptum; et cum constet singulos episcopos non esse infallibiles, saltem omnes simul, consentientes de doctrina sacra, sunt infallibiles.

306. Arg. 2. Ex persuasione ecclesiae.

Ecclesiae semper persuasum fuit episcopos unanimiter docentes esse infallibiles in doctrina sacra tradenda et explicanda. Atqui non potuit ecclesia in hac fundamentali doctrina errare. Ergo haec persuasio vera est.

Prob. mai. Testibus SS. Patribus doctrina apostolica servatur integra in ecclesia per successionem non interruptam episcoporum. S. Ignatius M.: «Episcopi, per tractus terrae constituti, in sententia Iesu Christi sunt; unde oportet vos in episcopi sententiam concurrere, quod et facitis» (Eph. 3, 2 sqq). S. Irenaeus: Episcopis in unitate ecclesiae manentibus «obaudire oportet, his, qui successionem habent ab apostolis, qui cum episcopatus successione charisma veritatis certum secundum placitum Patris acceperunt» (Contra haer. 4, 26). Tertullianus: Apostoli condiderunt ecclesias, «a quibus traducem fidei et semina doctrinae ceterae exinde ecclesiae mutuatae sunt, et cotidie mutuantur, ut ecclesiae fiant». Quomodo ergo probabunt singulae ecclesiae veritatem doctrinae suae? «Evolvant ordinem episcoporum suorum» usque ad apostolos. Illae vero ecclesiae, «quae licet nullum ex apostolis vel apostolicis auctorem suum proferant, ut multo posteriores, quae denique cotidie instituuntur, tamen in eadem fide conspirantes, non minus apostolicae deputantur pro consanguinitate doctrinae» (De praescr. 20 32). Totum opus de praescriptionibus nititur hac suppositione non posse ab ecclesia per orbem sparsam tradi aliam doctrinam nisi veram et apostolicam. Ex hac persuasione factum est, ut veteres tam diligenter in successiones episcoporum inquirerent (supra n. 271). «Perstat enim», inquit S. Simplicius papa, «in successionibus suis haec et eadem apostolicae norma doctrinae» (Denz. n. 160).

Neque aliter sentit ecclesia nostrae aetatis. De qua re Pius IX: «Etiamsi ageretur de illa subiectione, quae fidei divinae actu est praestanda, limitanda tamen non esset ad ea, quae expressis oecumenicorum conciliorum aut romanorum pontificum huiusque sedis decretis definita sunt, sed ad ea quoque extendenda, quae ordinario totius ecclesiae, per orbem dispersae, magisterio tamquam divinitus revelata traduntur» (Denz. n. 1683). Idem docet concilium Vaticanum (sess. 3, c. 3; Denz. n. 1792).

Itaque nisi tota ecclesia circa normam fidei erravit, quod est impossibile, magisterii ecclesiastici exercitio cotidiano infallibiliter proponitur fidei doctrina.

307. Arg. 3. Ex absurditate contrariae opinionis.

Si tota ecclesia in ordinario magisterio posset errare, tribus primis saeculis non fuisset infallibilis, sed potuisset corrumpere doctrinam apostolicam; nam primum concilium universale anno 325 Nicaeae habitum est. Etiam posterioribus temporibus inter singula concilia saepe saecula interiacent, e. g. inter concilium octavum, anno 870 Constantinopoli habitum, et nonum, anno 1120 in Laterano habitum; inter Tridentinum, anno 1563 finitum, et Vaticanum, anno 1870 finitum. Non semper fieri possunt concilia. Intermediis igitur temporibus ecclesia posset errare, dein vero concilium esset convocandum, ut damna resarcirentur. Hoc sane fingere fas non est; neque enim sic impleretur promissio Christi: «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi» (Mt 28, 20).

Natura et finis ecclesiae postulant, ut in ordinario exercitio magisterii sit infallibilis, quia semper debet homines ad agnitionem veritatis adducere et haereticas doctrinas arcere. Propterea ecclesia sibi semper ius attribuit etiam extra concilium oecumenicum definitive iudicandi de haeresibus, ut e. g. de doctrina Pelagii, Berengarii, Iansenii. Haeretici vero, contra damnationem suam provocantes ad concilium, saepe reiecti sunt, sicut iam S. Augustinus dicit pelagianis ad eorum damnationem nullum requiri concilium (Contra duas epist. pelag. 4, 12, n. 34).

308. Obi. I. Singuli episcopi non sunt infallibiles. Atqui multiplicatione seu additione non mutatur qualitas rerum. Ergo etiam multi et omnes episcopi non sunt infallibiles.

Resp. Conc. mai. Dist. min.: Nuda additione non mutatur rerum qualitas, conc. min.; si cum additione iungitur aliud elementum, quod in singulis non habetur, neg. min. Et dist. conseq.: Solo numero episcoporum per se sumpto non mutatur eorum qualitas doctrinalis, conc. conseq.; non mutatur, quatenus in collegio episcoporum habetur aliquod elementum, quod in singulis non est, neg. conseq.

Elementum istud est principaliter assistentia Spiritus Sancti, qua non singuli episcopi fiunt infallibiles, sed integrum collegium, moraliter unum in proponenda doctrina, fit infallibile.

Ceterum etsi res mere naturaliter consideratur, verum non est testimonium multorum hominum sive historicum sive doctrinale esse aeque fallibile atque testimonium singulorum. Nam si hoc verum esset, rueret certitudo moralis omnis, quippe quae praecise multitudine testium consentientium nititur. Itaque etsi physica qualitas rerum sola additione non mutatur, hoc tamen non simpliciter transferendum est ad ordinem moralem, ut in philosophia exponitur. Recte de nostra quaestione Tertullianus: «Age nunc, omnes [ecclesiae] erraverint; deceptus sit apostolus…; nullam respexerit Spiritus Sanctus… sinens ecclesias aliter interim intellegere, aliter credere, quam ipse per apostolos praedicabat: ecquid verisimile est, ut tot ac tantae in unam fidem erraverint? Nullus inter multos [disparatos] eventus unus est exitus; variasse debuerat error doctrinae ecclesiarum. Ceterum quod apud multos unum invenitur, non est erratum, sed traditum» (De praescr. 28).

309. Obi. II. Episcopi non sunt collegium apostolicum nisi uniti cum romano pontifice. Atqui episcopi possunt se separare a romano pontifice. Ergo saltem in hac suppositione ecclesia per orbem sparsa non iam esset infallibilis.

Resp. Conc. mai. Neg. min., saltem si sic accipitur, quasi omnes episcopi vel tanta eorum pars posset se separare a summo pontifice, ut reapse ecclesia docens non iam exsisteret; nam ecclesia est indefectibilis et magisterium apostolicum usque ad finem mundi docebit homines. Singuli episcopi possunt fieri schismatici, sed non tanta eorum pars, ut magisterium apostolicum esse desinat. Sed quanta haec pars sit, non potest exacte determinari.

310. Obi. III. Convenit non singulis tantum hominibus sed etiam toti generi humano, ut non in solis rebus profanis sed etiam, et maxime, in re religiosa per multos errores et opiniones variabiles magis magisque accedant ad veritatem; non vero, ut veritatem immutabilem ab initio possideant et tamquam rem sterili admiratione contemplandam de manu ad manum transmittant. Ergo eodem modo ecclesia per orbem sparsa, non episcopi tantum sed integer populus christianus, doctrinam dogmaticam evolvit relative veram, quae continuo emendanda et perficienda est.

Resp. Haec est doctrina modernistarum, ab ecclesia damnata (Denz. n. 2006 2083 2095), estque commentum, a quo vel ipse sanus sensus abhorret, quasi nulla sint vera immutabilia, sed omnia constanter fluant. Multo magis absurda est haec opinio, si agitur de veritate a Deo revelata, quia quod Deus dixit verum, numquam potest fieri falsum. Neque tamen ideo christiani veritatem a Deo revelatam otiose contemplantur, sed singuli pro sua condicione eam magis magisque perfecte perspicere et in usum vitae religiosae convertere student. Sic habebitur progressus verus, qui non consistit in evertendis vel pervertendis iis, quae tradita sunt, sed in augendo eorum intellectu et perficiendo eorum usu.

Prop. XXXVIII. Concilia oecumenica infallibiliter docent non in solis canonibus contra haereticos factis sed etiam in capitibus, quatenus in iis doctrinam omnibus tenendam proponunt, non vero quoad disputationes et argumentationes, quae solum explicationis gratia adduntur.

311. Stat. quaest. a) Si episcopi ex toto orbe (ἐκ τῆς οἰκουμένης), a summo pontifice convocati, conveniunt ad deliberandum et definiendum de rebus ad fidem et mores pertinentibus, talis conventus est concilium oecumenicum seu universale. Talia concilia viginti numerantur: 1. nicaenum I (325); 2. constantinopolitanum I (381); 3. ephesinum (431); 4. chalcedonense (451); 5. constantinopolitanum II (553); 6. constantinopolitanum III (680—681); 7. nicaenum II (787); 8. constantinopolitanum IV (869—870); 9. lateranense I (1123); 10. lateranense II (1139); 11. lateranense III (1179); 12. lateranense IV (1215); 13. lugdunense I (1245); 14. lugdunense II (1274); 15. viennense 1311—1312); 16. constantiense (1414—1418); 17. florentinum (1438 ad 1445); 18. lateranense V (1512—1517); 19. tridentinum (1545 ad 1563); 20. vaticanum (1869—1870). Ex his conciliis lateranensia I, II, III et lugdunense I non agunt de rebus dogmaticis. Concilium carthaginiense anni 418 (milevitanum) et concilium arausicanum II anni 529 per se sunt provincialia; attamen eorum canones eandem vim habent atque doctrina conciliorum oecumenicorum, quia universaliter recepti sunt.

b) Ut sit concilium universale ratione convocationis, invitandi sunt omnes episcopi, qui actu regunt ecclesias particulares, non necessario ii, qui consecrati sunt episcopi sed non habent actu iurisdictionem, quia hi non sunt actu pastores gregis Christi. Si unius provinciae vel regionis episcopi vocantur, patet concilium non esse oecumenicum. Sufficit, ut moraliter omnes invitentur, etsi nonnulli ob aliquod impedimentum invitari non possunt. Neque necessario singuli speciatim invitandi sunt, sed per se sufficit invitatio publica et universalis, quae singulis innotescere potest, etsi per accidens ad quosdam non pervenit, quia ex talibus accidentibus exercitium magisterii ecclesiastici secundum Dei voluntatem pendere non potest.

c) Ius convocandi concilium est penes solum summum pontificem, tum quia illi soli subsunt omnes episcopi totius orbis, tum quia ille solus episcopis concedere potest iurisdictionem in universam ecclesiam. Nihil impedit, quominus exsecutionem huius negotii aliis demandet, etiam principibus saecularibus. Veteres imperatores christiani plura concilia oecumenica convocarunt. Si hoc fecerunt consentiente summo pontifice, recte egerunt; si non consentiente summo pontifice, male egerunt, neque tunc illa concilia ratione convocationis erant oecumenica, sed facta sunt oecumenica per sequentem acceptationem et approbationem summi pontificis. Hae quaestiones potius pertinent ad historiam ecclesiasticam. Dogmatica quaestio indubie soluta est (cf. Denz. n. 740). Potest summus pontifex etiam cardinalibus, qui non sunt episcopi, et aliis clericis concedere ius veniendi ad concilium et ibi exercendi iurisdictionem quasi episcopalem.

d) Ratione celebrationis concilium est oecumenicum, si tot episcopi adsunt, ut tota ecclesia docens vere repraesentetur. Ad hoc praecipue pertinet, ut praesideat summus pontifex vel per se vel per legatos suos. Sed legati eatenus tantum repraesentant pontificem, quatenus eius instructiones exsequuntur. Si numerus episcoporum est minor quam quo repraesentetur tota ecclesia, possunt decreta tamen fieri universalia, si alii episcopi ea acceptant. Non necessario omnes episcopi in concilio unanimiter consentire debent, ut definitio sit infallibilis. Nam cum singuli episcopi non sint infallibiles, possunt inter eos esse diversae sententiae. Ex altera parte interdum quaestio aliqua necessario decidenda est. Ergo opposita sententia quorundam episcoporum non potest reddere impossibilem definitionem. Secus ecclesia, sive per orbem sparsa sive in concilium collecta, vix umquam posset quaestionem dogmaticam decidere et errorem contrarium efficaciter evellere. Quae igitur pars in concilio est ecclesia infallibiliter docens? Sine dubio summus pontifex cum episcopis sibi consentientibus, quia ceteri sunt sine illo capite, quod essentiale est magisterio apostolico. In multis conciliis erant episcopi dissentientes. Ita in nicaeno Secundus et Theonas, in constantinopolitano I triginta sex macedoniani. In tridentino plus quam quinquaginta patribus decretum de invaliditate matrimoniorum clandestinorum displicuit, in vaticano sat multi episcopi restiterunt definitioni infallibilitatis summi pontificis. Nihilominus horum conciliorum decreta ut valida agnita sunt a tota ecclesia. Ceterum optimi theologi semper docebant validam esse definitionem, etiamsi minor tantum pars episcoporum cum summo pontifice in definiendo consentiret (e. g. Canus, De loc. theol. 5, 9, 2; Bellarm., De conc. I, 18, § «Obiciunt secundo»; Benedict. XIV, De syn. 13, 2, 3).

e) Decreta et definitiones concilii a summo pontifice approbari debent, quia solum cum capite collegium episcoporum constituit magisterium apostolicum et in universam ecclesiam iurisdictionem exercere potest. Confirmat vero pontifex acta concilii: a) aut ferendo sententiam in ipso concilio sive voce sive scripto, sive per se sive per legatos, determinatam sententiam pontificis deferentes; b) aut postea addendo actis concilii disertam confirmationem; c) aut simpliciter recipiendo et promulgare sinendo acta concilii.

312. Prob. pars I. Concilium oecumenicum est infallibile in definienda doctrina omnibus tenenda. Nam magisterium a Christo institutum est collegialiter infallibile. Atqui episcopi in concilio collegialiter definiunt aliquam doctrinam omnibus necessario esse tenendam. Ergo in hoc iudicio infallibiles sunt, quia secus Christus et Spiritus Sanctus ecclesiam reliquissent, et in errorem inducto toto magisterio ecclesiastico portae inferi praevaluissent adversus ecclesiam, et ecclesia cessasset esse columna et firmamentum veritatis.

Haec semper fuit persuasio ecclesiae. S. Athanasius de concilio nicaeno: «Domini verbum, per oecumenicam nicaenam synodum prolatum, in aeternum manet» (Ep. ad afr. n. 2). S. Leo M. de decretis conciliorum oecumenicorum ait: Deus haec «universae fraternitatis irretractabili firmavit assensu» (Ep. 120, c. 1). «Unde si qui sunt, qui ab his, quae caelitus sunt constituta, dissentiant, suis opinionibus relinquantur, et ab unitate ecclesiae cum ea, quam elegerunt, perversitate discedant» (Ep. 162, c. 2). S. Gregorius M. de quinque conciliis usque ad sua tempora habitis: «Sicut sancti evangelii quattuor libros, sic quattuor concilia suscipere et venerari me fateor: nicaenum scilicet, in quo perversum Arii dogma destruitur; constantinopolitanum quoque, in quo Eunomii et Macedonii error convincitur; ephesinum etiam primum, in quo Nestorii impietas iudicatur; chalcedonense vero, in quo Eutychis Dioscorique pravitas reprobatur, tota devotione complector, integerrima approbatione custodio, quia in his velut in quadrato lapide sanctae fidei structura consurgit, et cuiuslibet vitae atque actionis exsistat, quisquis eorum soliditatem non tenet, etiamsi lapis esse cernitur, tamen extra aedificium iacet. Quintum quoque concilium pariter veneror… Quisquis ergo aliud sapit, anathema sit» (l. I, ep. 25).

Eandem persuasionem concilia ipsa habent, quia anathemate afficiunt eos, qui doctrinam definitam nolunt recipere, i. e. ab universali ecclesia separant, ut e. g. nicaenum ait: «Hos anathematizat catholica ecclesia» (Denz. n. 54). Anathema quidem etiam interdum pronuntiatur a conciliis particularibus, sed hoc per se solum hunc sensum habet: Solvimus communionem ecclesiasticam cum iis, qui aliter docent. Concilia autem oecumenica anathemate perculsum eiciunt ex ecclesia, quod certe fieri non deberet, si ipsa possent in definitionibus errare (cf. Denz. n. 658).

Concilia sunt infallibilia per se, non per consensum ecclesiae audientis, ut olim gallicani et alii voluerent (cf. Collect. Lac. VII, 1520 sqq). Ecclesia enim audiens non est constituta ad docendum sed ad discendum. Ideo illi, qui definitiones conciliorum recipere nolebant, semper habiti sunt haeretici. Hic valet illud S. Cypriani: «Etsi contumax ac superba obaudire nolentium multitudo discedat, ecclesia tamen a Christo non recedit, et illi sunt ecclesia: plebs sacerdoti adunata et pastori suo grex adhaerens» (Ep. 66, n, 8; [ed. Hartel]). Supra (n. 235) iam audivimus ecclesiam regi a solis episcopis.

Concilium est infallibile per assistentiam Spiritus Sancti (cf. supra n. 285). Novas quidem revelationes non accipit, sed ex traditione haurit doctrinam definiendam. Ideo requiritur inquisitio in doctrinam traditam. At neque hoc studium neque eruditio vel ingenium episcoporum est fundamentum infallibilitatis sed Spiritus Sanctus, qui episcopos iuvat et dirigit, ut verum inveniant, inventumque definiant. Unde definitio indubitanter recipienda est, quia Spiritus Sanctus non permittit definitionem nisi absolute veram, etsi forte rationes, ob quas singuli episcopi consenserint, erant insufficientes. Ecclesia non vult credi, quantum argumenta fortasse proposita probant, sed quantum auctoritas infallibilis postulat.

313. Prob. pars II. Concilia infallibiliter docent non in solis canonibus, sed etiam in capitibus, quatenus in iis proponunt doctrinam omnibus tenendam. Quidam recentes theologi, et quod mirum est, ipse quoque Denzinger in praefatione Enchiridii (p. VII), censent capita et generatim omnia praeter canones non cadere sub definitionem neque infallibilem doctrinam continere. Quae opinio est manifeste contra ipsam mentem conciliorum. Tridentinum in prooemio decreti de iustificatione ait: Synodus «exponere intendit omnibus christifidelibus veram sanamque doctrinam ipsius iustificationis, quam sol iustitiae Christus Iesus, fidei nostrae auctor et consummator, docuit, apostoli tradiderunt, et catholica ecclesia Spiritu Sancto suggerente perpetuo retinuit, districtius inhibendo, ne deinceps audeat quisquam aliter credere, praedicare aut docere, quam praesenti decreto statuitur ac declaratur». Item in prooemio decreti de ss. eucharistia: «Sacrosancta synodus sanam et sinceram illam de venerabili hoc et divino eucharistiae sacramento doctrinam tradens, quam semper catholica ecclesia, ab ipso Iesu Christo Domino nostro et eius apostolis erudita atque a Spiritu Sancto, illi omnem veritatem in dies suggerente, edocta, retinuit et ad finem usque saeculi conservabit, omnibus christifidelibus interdicit, ne posthac de sanctissima eucharistia aliter credere, docere aut praedicare audeant, quam ut est hoc praesenti decreto explicatum et definitum.» Similia concilium saepe repetit (cf. Denz. n. 810 882 910). Eodem modo loquitur Vaticanum, e. g. in sess. 4, c. 3: «Haec est catholicae veritatis doctrina, a qua deviare salva fide atque salute nemo potest» (Denz. n. 1827).

Ceterum idem theologi semper tam communiter docuerunt, ut paucorum contraria opinio pro nihilo habenda sit. Quam opinionem Scheeben vocat absurdam (Dogmatik l. I, n. 562), Kleutgen plane arbitrariam, ipso modo procedendi conciliorum manifeste refutatam (Theologie der Vorzeit, I², n. 50), alii eam simpliciter ut falsam reiciunt (e. g. Tanquerey, De eccl. ¹³ n. 966; Wilmers, De eccl. prop. 68). Ceterum patet a Christo infallibilitatem ecclesiae nullo speciali modo loquendi alligatam esse; neque natura rei aliud postulat, nisi ut concilium mentem definiendi indubie manifestet. In symbolis ab ecclesia receptis et in magisterio ecclesiastico cotidiano, etsi non adduntur anathematismi, doctrina tamen necessario omnibus admittenda est. Florentinum in decreto unionis cum graecis non utitur canonibus, et tamen definit doctrinam omnibus tenendam (cf. Denz. n. 691 sqq). Itaque dicendum est concilium tum definire, cum hoc perspicuis verbis significat.

314. Prob. pars III. Disputationes et argumentationes et similia, quae leguntur in actis conciliorum, non sunt definitiones infallibiles, etsi non ideo spernenda sunt. Nam qui argumentatur, non utitur auctoritate, sed rationibus studet intellectum alterius convincere. Similiter qui obiter aliquid dicit vel alteri vult sensum alicuius doctrinae variis illustrationibus aperire, non censetur uti tota auctoritate, quam in re illa habet. Potest utique concilium definire argumentum aliquod, ex fontibus revelationis haustum, omnibus ut validum admittendum esse. Sed si hoc intendit, verbis claris haec intentio manifestanda est. Unde quando nihil tale declarat, neque talis intentio adesse censenda est.

Communem theologorum sententiam clare proponit Bellarminus: «In conciliis maxima pars actorum ad fidem non pertinet. Non enim sunt de fide disputationes, quae praemittuntur, neque rationes, quae adduntur, neque ea, quae ad explicandum et illustrandum afferuntur, sed tantum ipsa nuda decreta, et ea non omnia, sed tantum quae proponuntur tamquam de fide. Interdum enim concilia aliquid definiunt non ut certum sed ut probabile, ut concilium viennense, quod decrevit tenendum ut probabilius infantibus in baptismo infundi gratiam et virtutes [Denz. n. 483]… Quando autem decretum proponatur tamquam de fide, facile cognoscitur ex verbis concilii. Semper enim dicere solent se explicare fidem catholicam, vel haereticos habendos, qui contrarium sentiunt, vel quod est communissimum, dicunt anathema et ab ecclesia excludunt eos, qui contrarium sentiunt. Quando autem nihil horum dicunt, non est certum rem esse de fide. Denique in ipsis decretis de fide non verba sed sensus tantum ad fidem pertinet; non enim est haereticum dicere in canonibus conciliorum aliquod verbum esse supervacaneum aut non recte positum, nisi forte de ipso verbo sit decretum formatum, ut cum in concilio nicaeno decreverunt recipiendam vocem ὁμοούσιον, et in ephesino vocem θεοτόκον» (De conc. 2, 12, § «Quartum est»). Similiter docent Melchior Canus (De loc. theol. 5, 5), Caietanus (In I, q. 61, a. 3 ad 3), Gregorius a Valentia (I, disp. 4, q. 12, punct. 2), Suarez (De angelis I, 3, 14), alii, quorum verba leguntur apud Wilmers (De eccl. 400 sqq).

315. Obi. I. S. Gregorius Naz. haec scribit: «Ego, si vera scribere oportet, ita animo affectus sum, ut omnem episcoporum conventum fugiam, quoniam nullius concilii finem laetum et faustum vidi, nec quod depulsionem malorum potius quam accessionem et incrementum habuerit» (Ep. 130 ad Procop.). Ergo S. Gregorius non videtur censuisse concilia infallibiliter definire res dogmaticas.

Resp. Conc. antec. Et neg. conseq. Nam S. Gregorius omnino non loquitur de definitionibus dogmaticis conciliorum oecumenicorum sed de variis conventibus, in quibus ariani conabantur doctrinam a concilio nicaeno definitam vi et fraude pervertere et contra episcopos catholicos machinari; quales conventus fuerunt tyrensis, seleucensis, ariminensis, mediolanensis, alii. Eiusmodi igitur conventus respicit Gregorius, in quibus propter interventum imperatorum, arianis faventium, vere conciliariter agi non poterat.

316. Obi. II. S. Augustinus ait: «Ipsa concilia, quae per singulas regiones vel provincias fiant, plenariorum conciliorum auctoritati, quae fiunt ex universo orbe christiano, sine ullis ambagibus cedunt; ipsaque plenaria saepe priora posterioribus emendantur, cum aliquo experimento rerum aperitur, quod clausum erat, et cognoscitur, quod latebat» (De bapt. 2, 3). Atqui concilia plenaria, quae emendari possunt, non sunt infallibilia. Ergo secundum S. Augustinum concilia plenaria non sunt infallibilia.

Resp. Conc. mai. Dist. min.: Concilia plenaria non sunt infallibilia, si eorum definitiones dogmaticae postea everti possunt, conc. min.; sed nego hunc esse sensum S. Augustini. Si ea, quae antea dubia vel indefinita relicta erant, postea definiuntur, vel si novae leges disciplinares statuuntur, neg. min.

Ante Augustini tempora duo tantum concilia plenaria habita erant, nicaenum (325) et constantinopolitanum I (381), quibus, si placet, addi potest sardicense (343). Iamvero constantinopolitanum non emendavit, i. e. correxit doctrinam nicaeni, sed eam confirmavit, et praeterea diserte definivit divinitatem Spiritus Sancti contra macedonianos, de qua nicaenum nihil expresse dixerat (cf. Denz. n. 54 85 sq). Sardicense autem nihil de fide definivit, sed deponendos esse episcopos arianos statuit (Kirch, Enchir. n. 464). In his igitur conciliis factae non sunt emendationes dogmaticae priorum conciliorum, nisi emendatio intellegitur magis explicita definitio. Sed quia Augustinus dicit saepe emendari concilia, videtur potius cogitasse de illis conventibus, de quibus in praecedenti obiectione diximus, qui possunt concilia plenaria vocari, quatenus ad ea multi episcopi ex Oriente et Occidente conveniebant. Ex his conciliis utique saepe posteriora emendarunt priora, usquedum omnes formulae falsae et ambiguae remotae erant. Sed haec non erant concilia oecumenica secundum sensum in thesi expositum.

317. Obi. III. Vincentius Lirinensis ait: «In ipsa catholica ecclesia magnopere curandum est, ut id teneamus, quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est» (Commonit. 2, 5; Kirch n. 742). Ergo si in concilio episcopi quidam contradicunt, nihil definiri potest.

Resp. Conc. antec. Et neg. conseq. Vincentius non exponit, quomodo conciliorum definitiones fieri debeant, sed quomodo singulis catholicis agendum sit, si dubitatio oriatur de vero sensu S. Scripturae; et ait non esse audiendos haereticos, qui novas doctrinas invehant contra id, quod semper, quod ubique, quod ab omnibus creditum est. Statuit igitur normam positivam, non eo sensu exclusivam, quasi veritas non possit alia via inveniri. Nam pergit: Quid si deest universitas? «Tunc providebit, ut antiquitati inhaereat.» Quid si in ipsa antiquitate quidam dissentiunt? «Tunc omnino curabit, ut paucorum temeritati vel inscitiae… universalis concilii decreta praeponat.» Quid si nihil tale inveniatur? Tunc adeat probabiles magistros, «in unius tamen ecclesiae catholicae communione et fide permanentes… et quidquid… omnes pariter uno eodemque consensu aperte, frequenter, perseveranter tenuisse, scripsisse, docuisse cognoverit, id sit sibi quoque intellegat absque ulla dubitatione credendum» (Kirch n. 743 sqq). Itaque inter media cognoscendae veritatis sine ulla restrictione universalis concilii decreta commemorantur. Hoc patet ex iis quoque, quae in fine Commonitorii dicit de concilio ephesino, in quo a ducentis patribus Nestorius damnatus sit ut «vetustati contrarius», Cyrillus approbatus ut «antiquitati consentaneus». Provocat ibidem ad «apostolicae sedis auctoritatem», ad Sixtum et Caelestinum pontifices, qui sanctam vetustatem defenderint.

318. Obi. IV. Secundum doctrinam catholicam summus pontifex infallibiliter definire potest quaestiones dogmaticas. Ergo concilia oecumenica sunt superflua.

Resp. Conc. antec. Et neg. conseq. Nam non obstante infallibilitate summi pontificis multiplex est conciliorum utilitas: 1. Omnes episcopi simul aptiores sunt ad veritatem revelatam investigandam; nam cum assistentia Spiritus Sancti non liberet a necessitate inquirendi in traditionem, episcopi ex toto orbe convenientes valde apti sunt ad hanc praeviam quaestionem decidendam. 2. Episcopi ex actionibus et disceptationibus concilii pleniorem rerum notitiam hauriunt, et paratiores fiunt ad doctrinas definitas proponendas et tuendas. 3. Licet definitio conciliaris non sit magis infallibilis vel magis obliget quam definitio pontificia, est tamen in illa maius quoddam robur externum, quia cum maiore sollemnitate fit et magis ad oculos demonstrat sensum totius ecclesiae, et sic ex natura rei maiorem quandam vim habet ad procurandam pacem et unitatem ecclesiae et ad profligendos adversarios. Hac externa ratione potest dici sententia pontificis confirmari consensu concilii.

Schol. Sitne unum an duplex subiectum infallibilitatis.

319. De hac re sunt duae probabiles sententiae theologorum. Alii censent assistentiam Spiritus Sancti ita adesse summo pontifici, ut ab hoc se extendat ad episcopos cum ipso consentientes, ita ut reapse unum tantum sit subiectum immediatum infallibilitatis. Ita e. g. Wilmers (De eccl. 438). Alii censent esse duplex subiectum, inadaequate distinctum, ita ut episcopi sub summo pontifice constituant subiectum infallibilitatis per assistentiam Spiritus Sancti toti collegio concessam, independenter ab infallibilitate pontificis per se solum definientis. Ita e. g. Franzelin (De Trad. et Script.⁴ 109 sq). Haec altera sententia praeferenda videtur. Nam: a) Vaticanum docet summum pontificem «ea infallibilitate pollere, qua divinus Redemptor ecclesiam suam in definienda doctrina de fide vel moribus instructam esse voluit» (Sess. 4, c. 4; Denz. n. 1839). Hic igitur comparatur infallibilitas pontificis cum infallibilitate totius ecclesiae docentis, quae comparatio minus apta esset, si etiam in tota ecclesia docente solus pontifex esset subiectum immediatum infallibilitatis. b) Ante definitam infallibilitatem summi pontificis haec infallibilitas sine haeresi negari poterat et a multis negabatur; infallibilitatem autem totius ecclesiae docentis negare etiam tum erat haereticum. Ergo videtur esse duplex subiectum infallibilitatis. c) Distinctae etiam sunt promissiones Christi, factae collegio apostolorum (Mt 28, 20) et factae S. Petro (Mt 16, 18). — Ceterum non est magna differentia inter duas illas sententias. Nam qui unum tantum subiectum infallibilitatis admittunt, proxime solum intendunt excludere opinionem eorum, qui volunt episcopos separatos a summo pontifice infallibiles esse, vel qui considerant episcopos et pontificem ut coordinatos. Quam opinionem etiam illi excludunt, qui duplex subiectum, inadaequate distinctum, esse censent.

Inter omnes convenit episcopos in conciliis esse veros iudices et auctoritative sententiam ferre, quod patet ex illa formula antiquis usitata: «Definiens subscripsi.» Hoc etiam tum valet, cum res iam antea definita rursus definitur, id quod saepius in conciliis factum est. Nam ad auctoritative loquendum non requiritur, ut quis sit independens a veritate, sed ut possit sua sententia aliis imponere obligationem acceptandi ea, quae statuuntur. Si theologus aliquam doctrinam probat ex definitionibus conciliorum, nemo officium habet admittendi doctrinam propter auctoritatem theologi. Si vero concilium posterius rursus definit doctrinam prioris concilii, omnes debent hanc doctrinam admittere non minus propter auctoritatem posterioris quam prioris concilii.

ARTICULUS II.

DE MAGISTERIO SUMMI PONTIFICIS.

Cf. Bellarminus, De rom. pont. l. 4; Cl. Schrader, De unitate romana, Parisiis 1878; Palmieri, De rom. pont. thes. 25 sq; J. M. A. Vacant, Études théologiques sur les constitutions du concile du Vatican, Paris 1895; Wilmers, De ecclesia 409 sqq.

Prop. XXXIX. Romanus pontifex e cathedra loquens eadem infallibilitate pollet, qua ecclesia docens.

320. Stat. quaest. Haec thesis in concilio vaticano sess. 4, c. 4 non solum definita sed etiam explicata est: «Docemus et divinitus revelatum dogma esse definimus: romanum pontificem, cum ex cathedra loquitur, i. e. cum omnium christianorum pastoris et doctoris munere fungens, pro suprema sua apostolica auctoritate doctrinam de fide vel moribus ab universa ecclesia tenendam definit, per assistentiam divinam, ipsi in B. Petro promissam, ea infallibilitate pollere, qua divinus Redemptor ecclesiam suam in definienda doctrina de fide et moribus instructam esse voluit, ideoque eiusmodi romani pontificis definitiones ex sese, non autem ex consensu ecclesiae, irreformabiles esse» (Denz. n. 1839).

Itaque: a) Romani pontificis definitiones ex se infallibiles sunt, non ideo, quia episcopi vel omnes fideles consentiunt, sed quia pontifex ipse per assistentiam Spiritus Sancti infallibilis est in definiendo (cf. quae supra n. 312 dicta sunt de concilio). Obiective quidem consensus ecclesiae numquam deest, quia non aliud sentit ecclesia, aliud caput eius, tamen infallibilitas pontificis non derivatur in ipsum ab ecclesia sed a Spiritu Sancto.

b) Pontifex est infallibilis, si ex cathedra loquitur (cf. Mt 23, 2), i. e. si auctoritate doctoris pro summo gradu utens, universae ecclesiae officium imponit doctrinam definitam assensu absoluto tenendi. Summus pontifex semper quidem habet supremam docendi auctoritatem in ecclesia, sed non necessario ea semper utitur, quando doctrinam aliquam proponit. Complures pontifices, ut e. g. Benedictus XIV, opera theologica in lucem ediderunt, ut alii doctores privati. Haec igitur ut aliorum theologorum opera consideranda sunt. Maiore auctoritate utitur pontifex, quando contiones habet, quia pars muneris episcopalis est doctrinam revelatam praedicare. Maiore etiam auctoritate utitur, si interrogatus de doctrina ab episcopo, responsum dat; neque tamen eo ipso totam ecclesiam obligare vult. Immo etiamsi summus pontifex encyclicas mittit ad totam ecclesiam et in iis agit de quaestionibus dogmaticis, censendum non est eum velle omnes has quaestiones infallibiliter definire. Intentio definiendi ipsis verbis indubie manifestari debet, quamquam certae formulae non requiruntur (cf. Franzelin, De trad.⁴, 110 sq; Choupin, Valeur des décisions doctrinales et disciplinaires du Saint-Siège, Paris 1907, 24 sqq).

c) Summus pontifex est personaliter infallibilis, non quia ad eius personalem utilitatem data est haec praerogativa, cum subiectum utilitatis sit tota ecclesia, sed quia ipsi soli competit et in alios delegari nequit, et quia non convenit sedi romanae, ut distinguitur a sedente, sed singulis pontificibus pro tempore regnantibus (cf. supra n. 296). Sedes igitur apostolica ratione infallibilitatis idem est ac singuli pontifices. De qua re ait Vaticanum: «Huic pastorali muneri ut satisfacerent praedecessores nostri indefessam semper operam dederunt, ut salutaris Christi doctrina apud omnes terrae populos propagaretur, parique cura vigilarunt, ut, ubi recepta esset, sincera et pura conservaretur. Quocirca totius orbis antistites, nunc singuli, nunc in synodis congregati, longam ecclesiarum consuetudinem et antiquae regulae formam sequentes, ea praesertim pericula, quae in negotiis fidei emergebant, ad hanc sedem apostolicam retulerunt, ut ibi potissimum resarcirentur damna fidei, ubi fides non potest sentire defectum. Romani autem pontifices, prout temporum et rerum condicio suadebat, nunc convocatis oecumenicis conciliis aut explorata ecclesiae per orbem dispersae sententia, nunc per synodos particulares, nunc aliis, quae divina suppeditabat providentia, adhibitis auxiliis, ea tenenda definiverunt, quae Sacris Scripturis et apostolicis traditionibus consentanea Deo adiutore cognoverant. Neque enim Petri successoribus Spiritus Sanctus promissus est, ut eo revelante novam doctrinam patefacerent, sed ut eo assistente traditam per apostolos revelationem seu fidei depositum sancte custodirent et fideliter exponerent» (sess. 4, c. 4; Denz. n. 1836).

Quae supra (n. 314) diximus de rebus, in quibus concilia non infallibiliter definiunt, applicanda sunt ad definitiones pontificias.

321. Arg. 1. Ex S. Scriptura.

Summus pontifex habet illas praerogativas, quae a Christo collatae sunt S. Petro ut primati. Atqui S. Petro ut primati collata est praerogativa infallibilitatis in docendo. Ergo summus pontifex ut successor S. Petri in primatu eandem praerogativam infallibilitatis habet.

Maior probata est supra (n. 286 sqq). Petrus quidem ut apostolus habuit varias praerogativas communes cum ceteris apostolis, quae extraordinariae et temporariae erant, sicut ipsum munus apostolatus stricte dictum. Hae igitur non transierunt in romanos pontifices, ut accipere novas revelationes, habere donum linguarum et alia charismata. Sed ea, quae pertinent ad Petrum ut fundamentum ecclesiae et pastorem totius gregis Christi, constituunt munus ordinarium et perpetuo in ecclesia mansurum (supra n. 193 sqq 220).

Prob. min. a) Mt 16, 18 sq Christus constituit Petrum futurum fundamentum ecclesiae, ut portae inferi non possint praevalere adversus eam; et Petro promittit claves regni caelorum, ut qui Petrum non sequantur, exclusi sint a regno. Atqui Petrus, si utens suprema hac sua auctoritate, posset inducere totam ecclesiam in errorem quoad doctrinas revelatas, non esset fundamentum firmum, sed posset subvertere ecclesiam, quae ita superaretur per portas inferi. Ergo Petrus non potest ecclesiam inducere in errorem, sed est infallibilis in docendo. Item si Petrus, utens clavibus regni caelorum, posset ecclesiae imponere officium tenendi doctrinam falsam, Christus omnes sub poena perdendae salutis obligasset ad sequendam doctrinam falsam. Atqui hoc repugnat. Ergo Petrus non potest uti supremo clavium potestate ad docendum errorem, sed infallibiliter docet verum.

b) Io 21, 15 sqq. Christus instituit Petrum vicarium suum pastorem supremum ad pascendum totum gregem suum, quem omnes oves sequi debent ut Christum ipsum. Atqui repugnat Christum ita tradidisse gregem suum pastori, qui posset eum pascere veneno erroris. Ergo Petrus non potest pascere gregem Christi nisi sano pabulo veritatis, seu est infallibilis in docendo.

c) Lc 22, 32 Christus ait ad Petrum: «Ego rogavi pro te, ut non deficiat fides tua, et tu aliquando conversus confirma fratres tuos.» Unde arguitur ita: Christus Petro dedit mandatum confirmandi fratres in fide, et rogavit pro eo, ut in hoc munere exercendo non deficeret fides eius. Atqui mandatum et oratio Christi fuerunt efficacia. Ergo Petrus ita confirmat fratres in fide, ut fides eius numquam deficiat, seu infallibilis est in tradenda doctrina fidei. Nam si erraret, non confirmaret fratres, sed a fidei veritate eos abduceret et ipsius fides deficeret.

Voluit Christus, ut apostoli exercitium magisterii apostolici non incoharent nisi post acceptum Spiritum Sanctum (Lc 24, 49. Act 1, 8). Ergo Petrus quoque a die tantum Pentecostes ordinarium suum munus supremi magistri orsus est; quae vero antea dixit vel fecit, ad hoc ordinarium munus non pertinent. A capite 2 usque ad caput 12 Actuum videmus Petrum exercentem hoc suum docendi et regendi munus.

Non recens inventa est explicatio, secundum quam illa verba Christi apud Lucam referuntur ad Petrum ut ad caput ecclesiae. S. Cyrillus Alex. ea ita circumscribit: «Et tu aliquando conversus confirma fratres tuos, i. e. firmamentum atque magister esto illorum, qui per fidem ad me accedunt» (In Luc. 22, 32). S. Leo M. de iisdem verbis ait: «Rationabiliter laetamur, gratias agentes sempiterno regi, Redemptori nostro, quod tantam potentiam dedit ei, quem totius ecclesiae principem fecit, ut si quid etiam nostris temporibus recte per nos agitur recteque disponitur, illius operibus, illius gubernaculis sit deputandum, cui dictum est: Et tu conversus confirma fratres tuos» (Sermo 4, 4). S. Theodorus Studita scribit ad S. Paschalem pontificem: «Tibi dixit Christus Deus noster: Et tu aliquando conversus confirmabis fratres tuos. Ecce tempus, ecce locus; opitulare nobis, qui es a Deo ad hoc ordinatus» (M PG 99, 1153).

322. Arg. 2. Ex consensu ecclesiae.

Inde a primis saeculis multi viri catholici insignes, ipsi summi pontifices, tandem etiam concilia oecumenica implicite vel explicite agnoverunt Romanos pontifices in definiendis quaestionibus fidei et morum errare non posse. Atqui hic constans ecclesiae consensus est certum veritatis argumentum. Ergo romani pontifices infallibiles sunt, cum ex cathedra res fidei et morum definiunt.

Prob. mai. a) S. Irenaeus ait: «Maximae et antiquissimae et omnibus cognitae, a gloriosissimis duobus apostolis Petro et Paulo Romae fundatae et constitutae ecclesiae, eam quam habet ab apostolis traditionem et annuntiatam hominibus fidem, per successiones episcoporum pervenientem usque ad nos, indicantes, confundimus… [haereticos]. Ad hanc enim ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire ecclesiam, hoc est eos, qui sunt undique fideles, in qua semper ab his, qui sunt undique, conservata est ea, quae est ab apostolis traditio» (Contra haer. 3, 3, 2). S. Cyprianus de quibusdam schismaticis ait: «Navigare audent et ad Petri cathedram atque ad ecclesiam principalem, unde unitas sacerdotalis exorta est, ab schismaticis et profanis litteras ferre, nec cogitare eos esse Romanos, quorum fides apostolo praedicante laudata est, ad quos perfidia non possit habere accessum» (Ep. 59, n. 14 [ed. Hartel]). S. Ambrosius ait: «Ubi Petrus, ibi ecclesia; ubi ecclesia, ibi nulla mors sed vita aeterna» (In Ps. 40, n. 30). Laudat fratrem suum Satyrum, quod noluit cum episcopo communicare, nisi «cum romana ecclesia conveniret» (De excessu fratris sui 1, 47). Scribit ad Siricium papam: «Recognovimus litteris Sanctitatis Tuae boni pastoris excubias, qui fideliter commissam Tibi ianuam serves et pia sollicitudine Christi ovile custodias, dignus, quem oves Domini audiant et sequantur… Quos Sanctitas Tua damnavit, scias apud nos quoque secundum iudicium tuum esse condemnatos» (Ep. 42). S. Augustinus dicit suum et conciliorum provincialium iudicium de causa Pelagii perfectam firmitatem accepisse per sedem apostolicam: «Iam enim de hac causa duo concilia missa sunt ad sedem apostolicam. Inde etiam rescripta venerunt. Causa finita est; utinam aliquando finiatur error» (Sermo 131, n. 16; Kirch, Enchir. n. 672). S. Hieronymus ad Damasum papam scribit: «Non novi Vitalem, Meletium respuo, ignoro Paulinum. Quicumque tecum non colligit, spargit; hoc est, qui Christi non est, Antichristi est» (Ep. 15, 16). E posterioribus saeculis audiatur S. Thomas: «Ad illius auctoritatem pertinet editio symboli, ad cuius auctoritatem pertinet finaliter determinare ea, quae sunt fidei, ut ab omnibus inconcussa fide teneantur. Hoc autem pertinet ad auctoritatem summi pontificis, ad quem maiores et difficiliores ecclesiae quaestiones referuntur» (2, 2, q. 1, a. 10).

b) S. Bonifacius I ait: «Numquam licuit de eo rursus, quod semel statutum est ab apostolica sede, tractari» (Ep. 13; Denz. n. 110; cf. 109). S. Caelestinus I provocat ad «apostolicae sedis inviolabiles sanctiones» (Ep. 21, n. 11; Denz. n. 139; cf. 129). S. Leo M. epistula ad Flavianum data damnaverat errorem Eutychetis, de qua re scribit ad patres concilii chalcedonensis huic suo iudicio esse standum, cum «planissime et lucidissime per litteras, quas ad beatae memoriae Flavianum episcopum misimus, fuerit declaratum, quae sit de sacramento incarnationis Domini nostri Iesu Christi pia et sincera confessio» (Ep. 93, 2). Eutyches quidem studuerat S. Petrum Chrysol. in suas partes trahere; sed hic respondet: «In omnibus hortamur te, frater honorabilis, ut his, quae a beatissimo papa romanae civitatis scripta sunt, oboedienter attendas, quoniam iam beatus Petrus, qui in propria sede et vivit et praesidet, praestat quaerentibus fidei veritatem» (Ep. 25 inter S. Leonis M. ep.). Ad finiendum schisma Acacianum, S. Hormisdas praescripsit professionem fidei, quae recepta est ab omnibus episcopis orientalibus et a concilio oecumenico VIII act. 1. In qua professione haec dicuntur: «Prima salus est rectae fidei regulam custodire et a constitutis Patrum nullatenus deviare. Et quia non potest Domini nostri Iesu Christi praetermitti sententia dicentis: ‚Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam’, haec, quae dicta sunt, rerum probantur effectibus, quia in sede apostolica citra maculam semper est catholica servata religio… Suscipimus autem et probamus epistulas beati Leonis papae universas, quas de christiana religione conscripsit, sicut praediximus, sequentes in omnibus apostolicam sedem et praedicantes eius omnia constituta. Et ideo spero, ut in una communione vobiscum, quam sedes apostolica praedicat, esse merear, in qua est integra et verax christianae religionis et perfecta soliditas» (Denz. n. 171 sq.). S. Leo IX ad Michaelem Caerularium, citatis Mt 16, 18 et Lc 22, 31, sic pergit: «Erit ergo quisquam tantae dementiae, qui orationem illius, cuius velle est posse, audeat in aliquo vacuam putare? Nonne a sede principis apostolorum, romana videlicet ecclesia, tam per eundem Petrum quam per successores suos reprobata et convicta atque expugnata sunt omnium haereticorum commenta, et fratrum corda in fide Petri, quae hactenus nec defecit nec usque in finem deficiet, sunt confirmata?» (Denz. n. 351). — Cum vero quidam coepissent negare infallibilitatem romani pontificis, haec negans doctrina pluries damnata est. Sixtus IV damnavit propositionem 7 Petri Oxomensis: «Ecclesia urbis Romae errare potest» (Denz. n. 730). Alexander VIII damnavit hanc propositionem: «Futilis et toties convulsa est assertio de pontificis romani supra concilium oecumenicum auctoritate atque in fidei quaestionibus decernendis infallibilitate» (Denz. n. 1319).

c) Patres concilii ephesini acceptis litteris Caelestini papae, quibus Nestorius damnabatur, dixerunt: «Coacti per sacros canones et epistulam sancti patris nostri et comministri Caelestini, romanae ecclesiae episcopi, lacrimis subinde perfusi, ad lugubrem hanc contra eum [Nestorium] sententiam necessario venimus» (Hardouin I, 1471). In concilio chalcedonensi* lecta epistula dogmatica Leonis papae episcopi dixerunt: «Omnes ita credimus, orthodoxi ita credunt; anathema ei, qui non ita credit. Petrus per Leonem ita locutus est» (Hardouin II, 306). In concilio constantinopolitano III episcopi de Agathone papa dixerunt: «Summus nobiscum concertabat apostolorum princeps; illius enim imitatorem et sedis successorem habuimus fautorem et divini sacramenti illustrantem per litteras… Et per Agathonem Petrus loquebatur» (Denz. n. 288 nota 2). Concilium constantinopolitanum IV recepisse formulam Hormisdae papae modo audivimus. Concilium lugdunense II acceptavit professionem fidei in qua haec habentur: «Ipsa quoque sancta romana ecclesia summum et plenum primatum et principatum super universam ecclesiam catholicam obtinet… Et sicut prae ceteris tenetur fidei veritatem defendere, sic et si quae de fide subortae fuerint quaestiones, suo debent iudicio definiri» (Denz. n. 466). Concilium florentinum: «Diffinimus sanctam apostolicam sedem et romanum pontificem in universum orbem tenere primatum… et ipsi in beato Petro pascendi, regendi ac gubernandi universalem ecclesiam a Domino nostro Iesu Christo plenam potestatem traditam esse» (Denz. n. 694). Atqui romanus pontifex non habet plenam pascendi potestatem, nisi habet eandem potestatem definiendi res dogmaticas, quam habet concilium oecumenicum. Ergo concilium vaticanum solemni tantum definitione stabilivit doctrinam iam diu ab ecclesia agnitam.

Merito igitur Alexander VIII damnavit articulum quartum cleri gallicani: «In fidei quoque quaestionibus praecipuas summi pontificis esse partes, eiusque decreta ad omnes et singulas ecclesias pertinere, nec tamen irreformabile esse iudicium, nisi ecclesiae consensus accesserit» (Denz. n. 1325). Quare Tournely, cui propter «libertates gallicanas» non licebat infallibilitatem pontificis romani docere, ait: «Non dissimulandum difficile esse in tanta testimoniorum mole, quae Bellarminus (De rom. pont. 4, I sqq) et alii congerunt, non recognoscere apostolicae sedis seu romanae ecclesiae certam et infallibilem auctoritatem; at longe difficilius esse ea conciliare cum declaratione cleri gallicani, a qua recedere nobis non permittitur» (De rom. pont. q. 5, a. 3).

323. Obi. I. A verbis, quae Christus in evangeliis refertur dixisse ad S. Petrum, usque ad infallibilitatem romani pontificis, est via tam longa, ut nulli homini, qui illos textus simpliciter legit, veniat ulla suspicio sermonem esse de infallibilitate romani pontificis. Atqui argumenta tam longe petita inefficacia sunt. Ergo argumentum illud biblicum aut nihil aut non multum valet.

Resp. Dist. mai.: In illis verbis non est explicite sermo de romano pontifice, conc. mai.; in illis verbis non implicite continetur infallibilitas romani pontificis, subdist. mai.: Nisi ex evangeliis constaret Christum fundasse regnum spirituale, in quo munera ordinaria permanere debent usque ad finem mundi, conc. mai.; si perpetuitas ecclesiae et munerum ordinariorum ecclesiasticorum a Christo instituta agnoscitur, neg. mai. Dist. min.: Argumenta, quae petuntur ex implicite dictis, sunt inefficacia pro iis, qui non habent sufficientem intellectum vel sufficientem notitiam ad ea penetranda, conc. min.; secus neg. min. Rationalistae et modernistae ideo tantum irrident haec argumenta, quia ipsi ut certum supponunt Christum non cogitasse de fundanda ecclesia in multa futura saecula permansura. Nos e contra supponimus cum tota traditione christiana perpetuitatem ecclesiae in Scriptura clare doceri.

324. Obi. II. Argumenta, quae ex traditione primorum saeculorum afferuntur ad probandam infallibilitatem romani pontificis, sunt satis ambigua; contra vero manifestum est multos rebellasse contra decisiones romanorum pontificum et ita practice negasse eorum infallibilitatem, ut Hippolytum, Tertullianum, Novatianum, Cyprianum, alios. Ergo nequaquam adest consensus ecclesiae de infallibilitate romani pontificis.

Resp. Dist. antec.: Testimonia prima sunt ambigua, i. e. non tam explicita quam testimonia posteriorum saeculorum; et multi rebellarunt contra decisiones pontificum, et facti sunt haeretici aut schismatici, si erant pertinaces, conc. antec.; testimonia illa non sufficienter testantur infallibilitatem pontificis pro condicione rerum et temporum, et illi, qui pertinaciter rebellarunt contra pontifices, manserunt catholici, neg. antec. Dist. conseq.: Non adest consensus ecclesiae, si nomine ecclesiae etiam comprehenduntur haeretici et schismatici, conc. conseq.; si intelleguntur soli catholici, subdist. conseq.: Non fuit semper consensus aeque explicitus, conc. conseq.; non fuit semper consensus verus et sufficienter manifestatus, neg. conseq.

Progressum in intellectu et applicatione doctrinae concedimus, mutationem substantialem doctrinae negamus. Ex iis, qui contra pontificem romanum rebellarunt, alii pertinaces fuerunt, alii non fuerunt. Hippolytus ante mortem reconciliatus est cum ecclesia. Novatianus et novatiani eiecti sunt ex ecclesia, similiter Tertullianus et montanistae. Cyprianus non erat mente haeretica vel schismatica animatus, sed censebat in re dubia, in qua doctrinalis decisio facta non erat, singulis episcopis relinquendam esse libertatem suam sententiam sequendi; ceterum reconciliatus est cum Sixto papa, sed singula facta ad nos non pervenerunt (cf. Praelect. dogm. VI, 234 sqq). Auctoritas summi pontificis agnita est ab ecclesia, e. g. in condemnatione pelagianismi, nestorianismi, monophysitismi (cf. Wilmers, De eccl. 417 sqq).

325. Obi. III. Infallibilitas romani pontificis est potestas exorbitans, qua omnis libera inquisitio, omnis veri nominis scientia perimitur. Atqui talem potestatem Deus censendus non est dedisse homini. Ergo admittenda non est infallibilitas romani pontificis.

Resp. Dist. antec.: Infallibilitas esset potestas exorbitans, si pontifex posset pro arbitrio definire, quidquid vellet, conc. antec.; si pontifex sub assistentia Spiritus Sancti potest solam veritatem a Deo revelatam recte proponere et explicare, neg. mai.; et nego hoc modo perimi scientiam et scientificam inquisitionem; nam de ratione scientiae non est effrenate errare et vero vel divinitus revelato vel aliunde certo obloqui posse. Dist. min.: Deus censendus non est dedisse homini potestatem definiendi pro arbitrio, quidquid placet, conc. min.; Deus censendus non est in negotio salutis aeternae dedisse hominibus doctorem, qui sub assistentia Spiritus Sancti infallibiliter iis exhibeat normam veri et honesti, neg. min. Et neg. conseq. Illi soli, qui respuunt omnem revelationem divinam, consequenter declamare possunt contra infallibilitatem pontificis ut inimicam libertatis scientiae. Illi autem, qui credunt Deum dedisse nobis revelationem, eo ipso concedunt limitatam esse licentiam errandi; nam sive S. Scripturam sive consensum ecclesiae sive definitiones pontificias agnoscunt infallibilem veri normam, subduntur auctoritati, a qua salva fide recedere non licet. Ceterum definitiones ex cathedra factae relative tam paucae sunt, ut etiam in inquisitionibus theologicis amplissimus campus industriae scientificae relinquatur.

326. Obi. IV. Romani pontifices varios errores docuerunt. Ergo non sunt infallibiles.

Resp. Dist. antec.: Romani pontifices umquam errorem ex cathedra definiverunt, neg. antec.; errarunt, quando ex cathedra non definierunt, trans. antec., quia ad rem nostram non pertinet. Dist. consequ.: Romani pontifices non sunt infallibiles, quando ex cathedra definiunt, neg. consequ.; quando non definiunt, trans. consequ.

Iuverit breviter recensere errores, qui communiter pontificibus obici solent.

1. Liberius papa dicitur subscripsisse formulae sirmiensi, arianae vel semiarianae.

Resp. Si subscripsit, nihil definivit, sed coactus tantum id fecit, ut se iniustis vexationibus subtraheret (S. Athan., Hist. arian. 41; Kirch, Enchir. n. 377). At certe non subscripsit primae formulae anni 351; secus retentus non esset in exsilio usque ad annum 358. Non subscripsit secundae formulae, quae sola est manifeste haeretica, sed eam diserte damnavit (Sozom., H. E. 4, 15; Kirch n. 846). Ergo si omnino subscripsit, tertiae formulae subscripsit, quae est quidem ambigua, sed catholice intellegi potest (tres formulas vide apud Hardouin I, 702 706 710). Liberius ab arianis ad ecclesiam revertentibus semper postulavit, ut fidem nicaenam profiterentur (Socrates, H. E. 4, 12; Kirch n. 777 sqq.). Quae Hieronymus et alii narrant de lapsu Liberii, explicantur ex calumniis, quae ab arianis de eo sparsae erant. Fragmenta vero Hilarii (Kirch n. 497) a plerisque spuria habentur. Iudicium S. Anastasii I de Liberio apud Denz. n. 93.

2. Vigilius papa prius damnationi «trium capitulorum» restitit, postea ea damnavit, damnationem retraxit, in fine damnationi consensit. Ergo in uno aut altero casu erravit.

Resp. In quaestione de tribus capitulis non iam agebatur de damnando aut non damnando nestorianismo, qui iam damnatus erat, sed de damnandis tribus scriptis Theodori, Theodoreti, Ibae, quibus ille error continebatur. Quaestio erat, essetne opportunum illa scripta damnare necne, qua in quaestione practica solvenda Vigilius quandam inconstantiam ostendit, sed nullam doctrinam falsam ex cathedra definivit. Haec res plane non pertinet ad quaestionem de infallibilitate romani pontificis.

3. Honorius papa docuit in Christo unam tantum esse voluntatem, ob quem errorem inter haereticos damnatus est.

Resp. Honorius nihil ex cathedra definivit. «Non nos oportet unam vel duas operationes definientes praedicare» (Denz. n. 252). Praeterea nihil falsi docuit; nam statuit duas naturas inconfusas, «in uno Christo unitate naturali copulatas, cum alterius communione operantes atque operatrices, et divinam quidem quae Dei sunt operantem, et humanam quae carnis sunt exsequentem, non divise neque confuse aut convertibiliter Dei naturam in hominem et humanam in Deum conversam edocentes sed naturarum differentias integras confitentes» (ibid.). Unitatem voluntatum docet non physicam sed moralem, quatenus humana Christi voluntas non repugnat contra divinam, «quia profecto a divinitate assumpta est nostra natura, non culpa, illa profecto, quae ante peccatum creata est, non quae post praevaricationem vitiata» (Denz. n. 251).

Damnatus quidem est Honorius in actione 13 concilii III constantinopolitani, ubi damnatis Sergio et aliis sic pergitur: «Cum his vero simul proici a sancta Dei catholica ecclesia simulque anathematizari praevidimus et Honorium, qui fuerat papa antiquae Romae, eo quod invenimus per scripta, quae ab eo facta sunt ad Sergium, quia in omnibus eius mentem secutus est et impia dogmata confirmavit» (Kirch n. 976).

Sed hoc concilium nactum non est dignitatem concilii oecumenici nisi per confirmationem Leonis II; hic autem non damnat Honorium, quod haeresim docuerit, sed quod ei non fortiter restiterit, «qui flammam haeretici dogmatis non, ut decuit apostolicam auctoritatem, incipientem exstinxit, sed neglegendo confovit» (Kirch n. 979). Ioannes IV, qui fuerat familiaris Honorii, dicit errorem monotheletismi fuisse «a mente catholici patris penitus alienum» (M PL 80, 603; cf. Denz. n. 253).

4. Felix III papa damnavit formulam: «Unus de Trinitate crucifixus est», Ioannes II eam approbavit.

Resp. Felix eam reiecit intellectam sensu haeretico, quia Petrus Fullo et alii ea utebantur ad profitendum monophysitismum (M PL 58, 903 sqq). Cum vero postea quidam monachi eam impugnabant sensu nestoriano, Ioannes II. eam approbavit sensu catholico (Denz. n. 201; cf. 222 255 1463).

5. Zacharias papa damnavit doctrinam de exsistentia antipodum.

Resp. Nulla facta est de hac re definitio ex cathedra, sed cum Virgilius quidem accusatus esset, quod doceret sub terra exsistere alium mundum cum aliis hominibus, alio sole et alia luna, ita ut ibi esset prorsus diversum genus humanum, scripsit S. Zacharias ad S. Bonifacium, episcopum Moguntinum, ut inquireret in hanc causam, et «si clarificatum fuerit ita eum confiteri, quod alius mundus et alii homines sub terra sint, seu sol et luna, hunc habito consilio ab ecclesia pelle, sacerdotii honore privatum». Ceterum se scripsisse, ut ad se mitteretur Virgilius et responderet de doctrina sua (M PL 89, 946 sq). Nihil mali accidit Virgilio, sed factus est episcopus salzburgensis, et post mortem a Gregorio IX inter sanctos relatus est.

6. Nicolaus III docuit Christum Dominum nihil omnino possidendo exemplar perfectae paupertatis fuisse. «Dicimus, quod abdicatio proprietatis omnium rerum, non tam in speciali, quam etiam in communi, propter Deum meritoria est et sancta, quam et Christus, viam perfectionis ostendens, verbo docuit et exemplo firmavit» (Const. «Exiit, qui seminat» in 6 Decret. l. 5, tit. 12, c. 3). Contra vero Ioannes XXII: Assertionem «Redemptorem nostrum ac Dominum Iesum Christum eiusque apostolos in speciali non habuisse aliqua nec in communi etiam… deinceps erroneam fore censendam et haereticam de fratrum nostrorum consilio hoc perpetuo declaramus edicto» (Const. «Cum inter nonnullos»; Denz. n. 494).

Resp. Non est vera inter hos duos pontifices de hac re dissensio; nam etiam Nicolaus III docet Christum possedisse quaedam. Etenim post verba citata prosequitur: «Nec his quisquam putet obstare, quod interdum dicitur Christum loculos habuisse… Egit namque Christus et docuit opera perfectionis, egit etiam infirma, sicut interdum et in fuga patet et loculis, sed utrumque perfecte, perfectus exsistens, ut perfectis et imperfectis se viam salutis ostenderet.» Est autem inter illos pontifices diversitas opinionum circa rem, quae ad fidem non pertinet sed ad philosophiam speculativam: de dominio rerum usu consumptibilium. Hoc nihil ad nostram quaestionem.

7. Stephanus VI reordinari iussit ordinatos a Formoso papa.

Resp. Stephanus nihil de hac re definivit, sed male egit. Infallibilitas autem pontificum non excludit male facta.

8. Benedictus XII definivit a beatis caelestibus videri essentiam Dei ante diem iudicii. Hoc autem antea negaverat Ioannes XXII.

Resp. Ioannes XXII ipse declaravit se nihil de hac re definivisse, sed locutum tantum esse «conferendo et non determinando nec etiam tenendo, et sic et non aliter volumus esse dicta» (cf. Praelect. dogm. IX, 585).

9. Sixtus V in constitutione «Aeternus ille» statuit «de apostolicae potestatis plenitudine» authenticam editionem Vulgatae «sine ulla dubitatione aut controversia censendam esse hanc ipsam, quam nunc, prout optime fieri potuit, emendatam… in omnibus christiani orbis ecclesiis legendam evulgamus, decernentes eam… pro vera, legitima, authentica et indubitata in omnibus publicis privatisque disputationibus, lectionibus, praedicationibus et explanationibus recipiendam et tenendam esse». Haec autem editio erat mendosa, ut mox retractata sit et multis correctionibus factis denuo in lucem prodierit.

Resp. Haec constitutio Sixti V numquam publicata est et ideo canonica authenticitate caret, ut ostendit X. Le Bachelet (Études 126 [Paris 1910] 752 sqq, vel in libro: Bellarmin et la Bible Sixto-Clémentine, Paris 1911). Neque Sixtus V affirmat editionem suam esse tam perfectam, ut nullae imposterum emendationes cum auctoritate apostolicae sedis fieri possint, sed simpliciter eam esse authenticam editionem. Statim post opus impressum coepit ipse varias correctiones facere, sed morte praeventus opus ad exitum perducere non potuit. Neque aliam authenticitatem editioni attribuit quam Tridentinum Vulgatae. Unde si qui textus sunt, quorum genuinitas ex decreto tridentino certe probari nequit, ut Comma Ioanneum, neque ex constitutione Sixti V certo probari potest.

10. Tandem Paulus V et Urbanus VIII approbando decreta inquisitionis de systemate Galilaei insigniter erraverunt, putantes de fide esse solem circa terram moveri.

Resp. Cum decreta congregationum romanarum, etiam approbata a summo pontifice, non sint definitiones ipsius pontificis ex cathedra loquentis, hac re non tangitur infallibilitas pontificia; neque ullus theologus catholicus umquam docuit congregationes romanas esse infallibiles. Historia causae Galilaei non est tractanda in theologia dogmatica (cf. A. Müller, Der Galilei-Prozeß, Freiburg 1909).

Haec exempla sufficiant. Multas alias obiectiones proponit et discutit Bellarminus (De rom. pont. 4, 8 sqq), quarum aliae falsis nituntur documentis, aliae tam leves sunt, ut commemorationem non mereantur. Multae nunc non iam repetuntur, multae quoque solutiones progressu scientiae faciliores et simpliciores factae sunt, quam temporibus Bellarmini erant.

327. Coroll. De Syllabo Pii IX. Si incertum est, utrum documentum pontificium contineat definitionem ex cathedra necne, non oritur obligatio credendi vel firmissimo assensu tenendi ea, quae dicuntur. Exemplo sit Syllabus Pii IX. Quidam dicunt eum esse definitionem ex cathedra. Ita Card. Mazzella (De relig. et eccl. 822). Alii censent non esse per se definitionem, sed singulas eius propositiones aliis occasionibus esse damnatas a summo pontifice ex cathedra loquente. Ita Rinaldi (Il valore del Sillabo, Roma 1888, 7 sqq). Alii censent eum factum esse normam infallibilem vi adhaesionis episcoporum catholicorum moraliter omnium. Ita Hurter (Comp. theol. I, n. 513). Alii censent esse normam, etsi non infallibilem, tamen authenticam, a summo pontifice toti ecclesiae praeceptam, quam omnes sequi debeant. Ita Choupin (Valeur des décisions doctrinales et disciplinaires du Saint-Siège, Paris 1907, 121 sqq). Hoc ultimum esse minimum, quod admittendum sit, convenit inter theologos (cf. De Groot, Summa apologet.³, 634 sqq).

Schol. De auctoritate congregationum romanarum.

328. Congregationes sunt collegia cardinalium, certis negotiis dirigendis, discutiendis, et in forma sive administrativa sive iudiciali decidendis designata. Totum hoc institutum per constitutionem «Immensa» Sixti V suam formam accepit, sed per constitutionem «Sapienti consilio» Pii X in novam formam redactum est. Ex congregationibus principalis est «sanctum officium» (olim «inquisitio»), quod est summum fidei tribunal et iudicat de haeresibus, de doctrinis suspectis, de criminibus cum haeresi nexis. Praeses eius est ipse summus pontifex, qui solis sessionibus feriae V praesidet. Votum decisivum soli cardinales, non vero consultores vel alii habent. Congregatio indicis est quasi vicaria sancti officii; eius est examinare libros eosque prohibere, qui quomodocumque sunt contra sanam doctrinam vel bonos mores. Sanctum officium potestate ordinaria, a summo pontifice accepta, potest intra certos limites universae ecclesiae dare leges in rebus fidei et morum. Sed quia non est infallibile, eius decisiones non sunt per se irreformabiles, nisi summus pontifex eas sollemni modo suas facit, i. e. ex cathedra definit, aut nisi ita ubique recipiuntur, ut in professionem totius ecclesiae transeant. Ut fiat decretum infallibile, non sufficit simplex approbatio, i. e. mandatum, ut decretum sancti officii promulgetur.

Itaque decisiones sancti officii neque fide divina neque ullo assensu absolute firmo teneri possunt. Neque vero ex altera parte simpliciter respui possunt; immo neque sufficit solum silentium obsequiosum; sed quia congregatio cum auctoritate canonica docet, assensus internus praebendus est (Denz. n. 1684). Nam non solis infallibilibus auctoritatibus sed omnibus, quae sunt verae et legitimae auctoritates, assentiendum est eo gradu assensus interni, qui respondet gradui auctoritatis. Sanctum autem officium est auctoritas religiosa supremi gradus infra infallibilem auctoritatem. Ergo eius decisionibus assentiendum est assensu religioso, i. e. assensu, cuius motivum est auctoritas, non divina sed humana, attamen auctoritas religiosa summa, in ecclesia legitime constituta, cui resistere est Deo resistere, cui se subicere est Deo se subicere; ideo haec subiectio dicitur fieri per assensum religiosum. Hic assensus eatenus est condicionatus, quatenus tacitam condicionem includit: Nisi decisio postea cognoscatur erronea. Ergo si apparent solida et sufficientia motiva dubitationis, prudenter suspenditur assensus; sed seclusis talibus motivis standum est decisionibus sancti officii. Unde merito damnata est haec propositio modernistarum, quae est octava decreti «Lamentabili»: «Ab omni culpa immunes existimandi sunt, qui reprobationes, a sacra congregatione indicis aliisve sacris romanis congregationibus latas, nihili pendunt» (Denz. n. 2008).

Haec eadem applicanda sunt ad decreta, quae summus pontifex non pro suprema sua auctoritate edit, et ad decreta aliorum superiorum ecclesiasticorum, qui sunt doctores authentici sed non infallibiles (cf. supra n. 280). Oboedientia enim intellectualis multo latius patet quam provincia fidei divinae et infallibilis certitudinis (cf. Wilmers, De eccl. 441 sqq; Choupin, Valeur des décisions 24 sqq 56 sqq).

ARTICULUS III.

DE OBIECTO MAGISTERII ECCLESIASTICI.

Cf. Franzelin, De tradit. thes. 12, schol. 1, princip. 2; Wilmers, De ecclesia prop. 73 sqq; L. Choupin, Valeur des décisions doctrinales et disciplinaires du Saint-Siège, Paris 1907; Palmieri, in proleg. operis: De rom. pont. § XL, et alii auctores in tractatu de ecclesia.

Prop. XL. Ecclesia est infallibilis in definienda doctrina revelata.

329. Stat. quaest. Magisterium ecclesiasticum non iam accipit a Deo novas revelationes publicas, quales apostoli acceperunt, sed officium habet doctrinam apostolis revelatam et ab ipsis propositam fideliter servandi et exponendi. S. Paulus monet Timotheum: «Formam habe sanorum verborum, quae a me audisti… Bonum depositum custodi… Quae audisti a me per multos testes, haec commenda fidelibus hominibus, qui idonei erunt et alios docere… Tu assecutus es meam doctrinam… Permane in iis, quae didicisti et credita sunt tibi, sciens, a quo didiceris» (2 Tim 1, 13 sq; 2, 2; 3, 10 14). «Licet nos aut angelus de caelo evangelizet vobis praeterquam quod evangelizavimus vobis, anathema sit. Sicut praediximus, et nunc iterum dico: Si quis vobis evangelizaverit praeter id, quod accepistis, anathema sit» (Gal 1, 8 sq). Soli apostoli erant organa divinae revelationis immediate accipiendae; aliis omnibus discendum erat ab apostolis et permanendum in iis, quae didicerant, ut ita sint «superaedificati super fundamentum apostolorum et prophetarum» (Eph. 2, 20). Kerygma apostolicum continet integram doctrinam revelatam (cf. Rom. 16, 17; Col. 2, 7; Iud v. 3).

Ecclesia semper docuit non esse post mortem apostolorum novas revelationes exspectandas sed perseverandum in doctrina tradita. S. Irenaeus: «Non oportet adhuc quaerere apud alios veritatem, quam facile est ab ecclesia sumere, cum apostoli, quasi in depositorium dives, plenissime in eam contulerint omnia, quae sint veritatis, ut omnis, quicumque velit, sumat ex ea potum vitae. Haec est enim vitae introitus, omnes autem reliqui fures sunt et latrones. Propter quod oportet devitare quidem illos, quae autem sunt ecclesiae, cum summa diligentia diligere et apprehendere veritatis traditionem» (Contra haer. 3, 4, 1) S. Augustinus: Episcopi «quod invenerunt in ecclesia, tenuerunt; quod a patribus acceperunt, hoc filiis tradiderunt» (Contra Iulian. 2, 34). Vincentius Lirinensis: «Depositum custodi, i. e. quod tibi creditum est, non quod a te inventum; quod accepisti, non quod excogitasti; rem non ingenii sed doctrinae, non usurpationis privatae sed publicae traditionis» (Commonit. 22). S. Caelestinus I: Fides «plene et manifeste tradita ab apostolis nobis, nec augmentum nec immunitionem requirit» (Ep. ad Nest.; Mansi IV, 1027 sq). Cf. supra n. 306. Idem unanimiter docent theologi, e. g. S. Thomas: «Innititur fides nostra revelationi apostolis et prophetis factae, qui canonicos libros scripserunt, non autem revelationi, si qua fuit aliis doctoribus facta» (I, q. 1, a. 8 ad 2). Idem post alia concilia docuerunt Tridentinum et Vaticanum (Denz. n. 783 1787 1798 1800). Damnata vero est propositio modernistarum: «Revelatio, obiectum fidei catholicae constituens, non fuit cum apostolis completa» (Decr. «Lamentabili» 21; Denz. n. 2021).

Hac re supposita patet, quid sit definitio dogmatica. Nihil enim aliud est nisi authentica et sollemnis declaratio doctrinam aliquam pertinere ad divinam revelationem ab apostolis traditam. Ad dogma enim sensu stricto acceptum duo requiruntur: a) revelatio divina, b) sollemnis propositio ecclesiae. Quae a Deo revelata sunt, semper aut explicite aut implicite in praedicatione ecclesiastica continebantur. At pro temporum necessitate modo hae modo illae veritates magis efferebantur, aliis interim magis e luce recedentibus. Praeterea multa prius simpliciter credebantur, postea vero factae sunt obiectiones, dubitationes, opinionum varietates, donec ecclesia definivit, quid in revelatione contineretur. Itaque progressus hic fit praecipue in certitudine de facto revelationis quantum ad has vel illas speciales doctrinas.

330. Arg. 1. Ex promissione Christi.

Christus promisit ecclesiae infallibilitatem in proponenda doctrina revelata (supra n. 188 220 280 c). Atqui ecclesia in definienda doctrina revelata modo maxime sollemni et graviter omnes obligante fungitur munere sibi a Christo commisso. Ergo si umquam, tum maxime infallibiliter docet; idque valet, sive definitio fit conciliariter sive a solo summo pontifice. Neque refert, utrum proponatur doctrina pure theoretica, quae solum credenda definitur, an agatur de stabilienda doctrina practica, quae ad mores pertinet. Nam etiam morum doctrina revelata est; et si ecclesia id quod est inhonestum et vitandum, proponeret ut honestum et observandum, eo ipso erraret in fide. Neque solum ecclesia infallibilis est, quatenus docet, quid tenendum sit, sed etiam quatenus errores oppositos damnat; nam qui potest infallibiliter docere, quid secundum revelationem divinam sit verum, eo ipso infallibiliter docere potest contradictorium esse falsum.

331. Arg. 2. Ex persuasione ecclesiae.

Ecclesia ipsa scire debet, quando sit infallibilis; nam inutile esset, si ecclesia sciret se esse infallibilem, sed nesciret, quando et quibus in rebus. Atqui ecclesia maxime iudicat se esse infallibilem, quando definit, quid sit a Deo revelatum, quid vero veritati revelatae contrarium. Nam declarat ad salutem necessarium esse credere, quae ita definiuntur, et anathemate afficit eos, qui credere nolunt (cf. supra n. 313). Ergo ecclesia est infallibilis in definienda doctrina revelata. Hoc SS. Patres, hoc theologi semper agnoverunt, ut patet ex iis, quae dicta sunt supra in Prop. XXXVIII et XXXIX. Damnata vero est haec thesis: «Romani pontifices et concilia oecumenica… etiam in rebus fidei et morum definiendis errarunt» (Denz. n. 1723).

332. Arg. 3. Ex forma fidei tridentina.

Omnes episcopi et multi alii, qui indicantur in Tridentino (sess. 25, c. 2 de reform.), in bulla Pii IV «Iniunctum nobis», in bulla Pii V «In sacrosancta» cum iuramento profitentur: «Omnia a sacris canonibus et oecumenicis conciliis, ac praecipue a sacrosancta tridentina synodo tradita, definita et declarata indubitanter recipio atque profiteor; simulque contraria omnia atque haereses quascumque, ab ecclesia damnatas et reiectas et anathematizatas, ego pariter damno, reicio et anathematizo» (Denz. n. 1000). Atqui totus episcopatus seu tota ecclesia docens non potest se cum iuramento obligare ad definita indubitanter recipienda et ad anathematizandas doctrinas contrarias damnatas, nisi definitiones sunt infallibiliter verae. Ergo ecclesia infallibiliter definit veritates revelatas et damnat contrarios errores.

333. Obi. I. Si ea, quae ecclesia definivit, sunt in perpetuum immutabiliter stabilita, non iam remanet nisi nuda et infructuosa rerum definitarum consideratio et repetitio. Atqui hoc pugnat cum indole intellectus humani, semper ad ulteriora nitentis. Ergo tam immutabiles definitiones admittendae non sunt.

Resp. Neg. mai. Nam duplex est utilitas definitionum immutabilium: a) Res definitas credentes, meremur apud Deum et crescimus in fide; b) remota dubitatione habemus firmum solum, quo tuto progredi possimus tum ad plura cognoscenda, tum, si agitur de veritatibus practicis, ad mores recte conformandos.

Modernistarum est haec mentis aberratio, quod putant in vita, quae vere vita sit, omnia necessario esse fluxa, nihil stabile et permanens. Certe Deus ipse simul summa vita est et summe stabilis, et si quod principium divinum est in ecclesia, participabit ecclesia et de vita Dei et de eius immutabilitate. Vitam manifestabit fide, spe, caritate ceterisque virtutibus annexis; immutabilitatem habebit inhaerendo primo vero et summo bono. Sic praecise definitiones ecclesiasticae incitamento fuerunt fidelibus ad scientiam theologicam maiore cum fervore expoliendam et sanctitatem securius prosequendam, quemadmodum e. g. factum est post concilium tridentinum. Fides divina postulat, ut id, quod creditur, obiective verum sit; quod autem obiective verum est, semper verum est. Quare concilium vaticanum (sess. 3, de fide et ratione can. 3) ait: «Si quis dixerit fieri posse, ut dogmatibus ab ecclesia propositis, aliquando secundum progressum scientiae sensus tribuendus sit alius ab eo, quem intellexit et intellegit ecclesia, A. S.» (Denz. n. 1818. Errores modernistarum ibid. n. 2079 sq 2094).

334. Obi. II. Quod antea sufficiebat ad salutem, etiam nunc sufficit ad salutem. Atqui antea ad salutem necessarium non erat ea omnia explicite credere, quae a posterioribus conciliis definita sunt. Ergo ne nunc quidem hoc ad salutem necessarium est.

Resp. Dist. mai.: Quae antea ex necessitate medii sufficiebant ad salutem, etiam nunc sufficiunt ad salutem ex necessitate medii, conc. mai.; non possunt postea ex praecepto esse necessaria, quae antea non erant necessaria, neg. mai. Conc. min. Et dist. conseq.: Non omnia, quae concilia definierunt, credenda sunt ex necessitate medii, conc. conseq.; non omnia credenda sunt ex necessitate praecepti, subdist. conseq.: Non omnia omnibus explicite, conc. conseq.; non omnia omnibus saltem implicite, neg. conseq.

Quaedam principales veritates, ut exsistentia Dei remuneratoris bonorum et malorum, omnibus adultis credendae sunt, quia haec fides est medium absolute necessarium ad salutem consequendam. Alia vero ex praecepto divino necessario credenda sunt, ut qui culpabiliter hoc praeceptum neglegit, propter peccatum commissum poena dignus sit. De singulis obiectis, quae haec duplex necessitas respicit, agitur in tractatu de fide et in theologia morali. Plurima, quae a conciliis definita sunt, creditu necessaria sunt necessitate praecepti. Haec necessitas praecepti tum tantum adest, cum de praecepto constat. Quamdiu de praecepto disputabatur et dubitabatur relate ad speciales doctrinas, hae doctrinae non erant necessario explicite credendae. Adest vero praeceptum, si per definitionem concilii dubitatio tollitur. At ne omnia quidem definita omnibus explicite credenda sunt; nam inter ea non pauca subtiliora sunt, quae eos nosse oportet, qui officium docendi in ecclesia habent, non vero communem populum. Itaque statim ab initio ecclesiae omnes debebant explicite credere quasdam fundamentales veritates, implicite vero omnia, quae Deus revelavit et ecclesia credenda proponit. Haec obligatio eadem semper fuit et est; sed quaedam postea explicite proponebantur, quae antea implicite credebantur, et sic quaedam extensio obiecti materialis facta est. Hoc est incrementum intellectus et progressus cognitionis, quod est magnum bonum intellectuale, quocum comparari nequit onus credendi plura explicite, si tamen onus dici meretur.

De hac re inter alia ait Vincentius Lirinensis in Commonitorio: «O rerum mira conversio! Auctores eiusdem opinionis catholici, consectatores vero haeretici iudicantur; absolvuntur magistri, condemnantur discipuli; conscriptores librorum filii regni erunt, assertores vero gehenna suscipit» (c. 6). Sed idem praedicat hanc rerum conversionem ut aliquid gratulandum, exponens verba Pauli ad Timotheum: «Intellegatur te [Timotheo] exponente illustrius, quod ante obscurius credebatur; per te posteritas intellectum gratuletur, quod ante vetustas non intellectum venerabatur» (c. 22). «Fas est, ut prisca illa caelestis philosophiae dogmata processu temporis excurentur, limentur, poliantur; sed nefas est, ut detruncentur, ut mutilentur. Accipiant licet evidentiam, lucem, distinctionem, sed retineant necesse est plenitudinem, integritatem, proprietatem» (c. 23). «Nullusne ergo in ecclesia profectus habebitur religionis? Habeatur plane, et maximus. Nam quis ille est tam invidus hominibus, tam exosus Deo, qui istud prohibere conetur? Sed ita tamen, ut vere profectus sit ille fidei, non permutatio… Crescat igitur oportet, et multum vehementerque proficiat tam singulorum quam omnium, tam unius hominis quam totius ecclesiae, aetatum ac saeculorum gradibus, intellegentia, scientia, sapientia, sed in suo dumtaxat genere, in eodem scilicet dogmate, eodem sensu eademque sententia» (c. 23; cf. Denz. n. 1800).

335. Obi III. Si per definitiones ecclesiae infallibiliter certa fiunt, quae antea dubia erant, christiani nostrae aetatis meliorem cognitionem rerum revelatarum habent quam theologi medii aevi, hi theologi meliorem quam SS. Patres, SS. Patres meliorem quam apostoli. Atqui hoc modo ab initio cognitio revelationis fuisset valde ieiuna et imperfecta, id quod non videtur admittendum.

Resp. Dist. mai.: Christiani nunc meliorem cognitionem habent quam apostoli, neg. mai.; quam alii, qui post apostolos vixerunt, subdist. mai.: Speciales quasdam doctrinas cum maiore certitudine ut revelatas cognoscunt, conc. mai.; integram rationem et vim religionis revelatae theoretice et practice melius penetramus et applicamus, quam SS. Patres et ecclesiae Doctores, neg. mai. Unde patet responsum ad minorem.

Fuit unus alterve theologus recentior, qui putabat apostolos et primos christianos praeter pauca dogmata fundamentalia vix ullam profundiorem notitiam religionis revelatae habuisse, ut hac ratione potuerint multa discere a SS. Patribus, et Patres rursum a sequentibus theologis (cf. Kleutgen, Theologie der Vorzeit V, n. 583). Sed haec opinio est falsa, et nititur falso supposito, quasi profundior intellegentia rerum revelatarum in ecclesia sit unice fructus virium naturalium et laborum humanorum. At ecclesiae promissus est Spiritus Sanctus, qui eam introduceret in omnem veritatem. Spiritus autem Sanctus modo plane singulari, postea numquam repetito, illuminavit apostolos, dein, etsi inferiore gradu, SS. Patres et ecclesiae Doctores.

Itaque haec statuenda sunt: a) Plurima dogmata statim ab initio proposita esse patet ex S. Scriptura Novi Testamenti. In theologia positiva dogmata omnia probantur ex Scriptura et Patribus. Ergo certe ab initio non fuit ieiuna notitia revelationis. b) Quod apostolos attinet, eorum scripta ostendunt, et ecclesiae semper persuasum fuit eos sub influxu Spiritus Sancti melius perspexisse res revelatas quam ullum alium post eos, etsi forte inter se differebant maiore vel minore gradu luminis infusi, et licet ipsi nondum habuerint terminos technicos posteriorum temporum neque systema theologiae scientifice excultum. Ergo in rebus fidei et morum apostoli nihil discere potuissent a SS. Patribus vel theologis nisi quandam externam formam et methodum (cf. Ioann. Chrysost., Hom. 26 in 2 Cor.; S. Ambros., Sermo 5 in Ps. 118, n. 38; S. Aug., In Io. tract. 18 36 97; Suarez, De fide disp. 2, sect. 6, n. 10; De Lugo, De fide disp. 3, sect. 5, n. 67; Franzelin, De trad. thes. 25, n. III).

Ex dictis efficitur aliquid posse esse dogma in se seu verum divinitus revelatum, quod non sit dogma quoad nos, quia nobis non certo constat, num sit revelatum. Si dogma aliquod in S. Scriptura vel in aliis fontibus theologicis tam clare continetur, ut sine definitione ecclesiae de hac re dubitari non possit, est dogma fidei divinae. Illud vero dogma, quod definitione concilii vel summi pontificis explicite credendum proponitur, est dogma fidei definitae. Latiore sensu omnia, quae ecclesia absolute tenenda proponit, dogmata dici possunt, sed ex usu dogma dicitur sola veritas formaliter revelata. In S. Scriptura voce dogmatis significatur lex sive divina sive humana (Act 16, 4; 17, 7; Lc 2, 1; Eph 2, 15; Col 2, 14 in textu graeco).

Prop. XLI. Ecclesia est infallibilis in statuendis conclusionibus theologicis.

336. Stat. quaest. Iam in ipsis definitionibus dogmaticis stricte dictis non raro obiectum definitum eatenus non est pure divinitus revelatum, quatenus ad rem revelatam convenienter exprimendam eliguntur certi termini technici, qui ut tales a Deo non sunt revelati sed sub assistentia divina ab ecclesia electi, e. g. ὁμοούσιος, transubstantiatio. Etenim quia sine recta dicendi ratione recta doctrina servari nequit, ecclesia, ut depositum fidei integrum custodiat, infallibiliter eligat necesse est convenientem loquendi modum, quo fideles verum revelatum debito modo profiteantur, quia «per verba, quae quis loquitur, suam fidem profitetur, et ideo, si sit inordinata locutio circa ea, quae sunt fidei, sequi potest ex hoc corruptio fidei» (S. Thomas 2, 2, q. 11, a. 2 ad 2). Itaque termini ab ecclesia definiti, etsi non sunt a Deo revelati, sunt tamen infallibiliter recti (cf. Denz. n. 1529).

Magis etiam intercedit elementum humanum in conclusionibus theologicis. In his enim non termini tantum ab hominibus inventi sunt, sed veritas quoque intercedit non a Deo revelata sed naturaliter cognita. Propositio a Deo revelata potest adhiberi ut maior alicuius syllogismi, et in minore poni verum naturaliter notum, ut ex principio altero non revelato sed naturaliter certo fiat conclusio. Talis est conclusio theologica, quae a Deo non est immediate et formaliter sed mediate et virtualiter revelata. E. g. Deus Filius est Verbum Patris. Atqui verbum procedit ex intellectu. Ergo Filius procedit ex intellectu Patris. Maior est revelata; minor non est revelata sed naturaliter certa. Ergo conclusio est theologica.

Conclusiones theologicae fieri possunt aut a doctoribus privatis aut ab auctoritate ecclesiastica. Hic agimus de conclusionibus ab ecclesia statutis, sive positive statuuntur tales veritates tenendae, sive negative reprobantur falsae doctrinae, cum veritate revelata mediate pugnantes. Positive e. g. statuitur haec thesis: «Ratiocinatio Dei exsistentiam, animae spiritualitatem, hominis libertatem cum certitudine probare potest» (Denz. n. 1650). Plerumque reprobantur errores philosophici, fidei inimici.

Infallibilitatis subiectum idem est, quod supra (n. 304 sqq) indicavimus, et condiciones eaedem.

337. Arg. 1. Ex munere ecclesiae integrum servandi depositum fidei.

Ecclesia ad hoc accepit infallibilitatem, ut integrum servet fidei depositum (supra n. 187 sq 220 280 c 329). Atqui ecclesia non potest efficaciter integrum servare depositum fidei, nisi infallibiliter statuere potest conclusiones theologicas. Ergo ecclesia est infallibilis in statuendis conclusionibus theologicis.

Prob. min. Depositum fidei destrui vel laedi potest per errores ordinis naturalis. Fac enim a philosopho affirmari naturalem potentiam intellectus investigandi omne verum cuiuslibet ordinis; consequenter negatur doctrina revelata de mysteriis fidei. Vel suppone philosophum negare exsistentiam Dei posse ratiocinando certo cognosci; hac assertione destruitur possibilitas fidei supernaturalis. Reapse decursu temporum a philosophis permulti errores prolati sunt, cum quibus veritates revelatae plane consistere nequeunt. Ergo nisi ecclesia infallibiliter iudicare potest de veritate aut falsitate doctrinarum naturalium, cum veritatibus revelatis cohaerentium, impar est deposito fidei integro custodiendo et tradendo.

338. Arg. 2. Ex doctrina et praxi ecclesiae.

Ecclesia saepe theoretice et practice manifestavit persuasionem se posse infallibiliter iudicare de doctrinis cum revelatione mediate conexis. Atqui ecclesia scit, quousque extendatur infallibilitas sua. Ergo ecclesia in diiudicandis conclusionibus theologicis est infallibilis.

Prob. mai. Adrianus I damnavit adoptianismum (Denz. n. 299 309 sqq), de quo nihil est immediate revelatum. Martinus V iussit interrogari suspectos errorum Wiclif et Hus, utrum credant veram et catholicam esse damnationem articulorum Wiclif et Hus, «scilicet, quod supradicti quadraginta quinque articuli Ioannis Wiclif et Ioannis Hus triginta non sunt catholici, sed quidam ex iis sunt notorie haeretici, quidam erronei…» (Denz. n. 661). Ergo ecclesia habet potestatem non solum damnandi articulos haereticos, qui immediate veritati revelatae opponuntur, sed etiam erroneos, qui mediate tantum opponuntur. Porro ecclesia damnavit traditionalismum (Denz. n. 1622 sqq 1649 sqq 1634 1790), ontologismum (Denz. n. 1659 sqq), falsa systemata Hermesii, Guentheri et aliorum (Denz. n. 1634 sqq 1655 sqq). Decretis autem suis contra haec falsa systemata latis absolutam oboedientiam intellectualem postulavit, id quod etiam patet ex iurisiurandi formula contra modernismum praecepta. Ergo nisi velimus dicere ecclesiam in his rebus limites auctoritatis suae transgressam esse, fatendum est auctoritatem eius ad haec obiecta extendi. Etsi varia ex his iudiciis ecclesiasticis non prodierunt a tribunalibus per se infallibilibus, tamen propter consensum subsequentem totius ecclesiae docentis facta sunt infallibilia.

Pius IX docet viris catholicis satis non esse, ut «ecclesiae dogmata recipiant ac venerentur, verum etiam opus esse ut se subiciant… iis doctrinae capitibus, quae communi et constanti catholicorum consensu retinentur ut theologicae veritates et conclusiones ita certae, ut opiniones iisdem doctrinae capitibus adversae, quamquam haereticae dici nequeant, tamen aliam theologicam mereantur censuram» (Denz. n. 1684). Concilium vaticanum sess. 3, c. 4 docet: «Porro ecclesia, quae una cum apostolico munere docendi mandatum accepit fidei depositum custodiendi, ius etiam et officium divinitus habet falsi nominis scientiam proscribendi, ne quis decipiatur per philosophiam et inanem fallaciam. Quapropter omnes christiani fideles huiusmodi opiniones, quae fidei doctrinae contrariae esse cognoscuntur, maxime si ab ecclesia reprobatae fuerint, non solum prohibentur tamquam legitimas scientiae conclusiones defendere, sed pro erroribus potius, qui fallacem veritatis speciem prae se ferant, habere tenentur omnino» (Denz. n. 1798). Intellegi autem hic non solas conclusiones doctrinae revelatae immediate contrarias sed etiam mediate repugnantes, patet ex fine canonum de fide et ratione, ubi haec leguntur: «Quoniam vero satis non est haereticam pravitatem devitare, nisi ii quoque errores diligenter fugiantur, qui ad illam plus minusve accedunt, omnes officii monemus servandi etiam constitutiones et decreta, quibus pravae eiusmodi opiniones, quae isthic diserte non enumerantur, ab hac sancta sede proscriptae et prohibitae sunt» (Denz. n. 1820). Tandem damnatae sunt variae propositiones modernistarum huc pertinentes. 5: «Cum in deposito fidei veritates tantum revelatae contineantur, nullo sub respectu ad ecclesiam pertinet iudicium ferre de assertionibus disciplinarum humanarum.» 7: «Ecclesia, cum proscribit errores, nequit a fidelibus exigere ullum internum assensum, quo iudicia a se edita complectantur.» 24: «Reprobandus non est exegeta, qui praemissas adstruit, ex quibus sequitur dogmata historice falsa aut dubia esse, dummodo dogmata ipsa directe non neget» (Denz. n. 2005 2007 2024).

Itaque haec nostra thesis nondum quidem sollemniter est definita, etsi in concilio vaticano praeparatus erat hic can. 9 schematis de ecclesia Christi: «Si quis dixerit ecclesiae infallibilitatem ad ea tantum restringi, quae divina revelatione continentur, nec ad alias etiam veritates extendi, quae necessario requiruntur, ut revelationis depositum integrum custodiatur, A. S.» (Collect. Conc. Lac. VII, 577). Perventum non est ad definitionem. Unde interim thesis nostra consideranda est saltem ut conclusio theologica, quae non solum a theologis ut certa agnoscitur, sed etiam doctrina et praxi auctoritatis ecclesiasticae non quidem definita sed approbata et confirmata est. In concilio vaticano diserte declaratum est patres interim nolle decidere quaestionem, utrum infallibilitas ecclesiae in his rebus esset dogma fidei an solum veritas theologice certa (Collect. Lac. VII, 414 sqq).

339. Obi. I. Ecclesia non est infallibilis nisi intra ambitum rerum revelatarum, quae sunt obiectum eius proprium. Atqui iudicando de rebus non revelatis sed ad naturalem tantum cognitionem pertinentibus non manet intra ambitum obiecti proprii. Ergo in iudicando de his rebus non est infallibilis.

Resp. Dist. mai.: Ecclesia non est infallibilis nisi circa obiecta revelata, si intelleguntur sola immediate et formaliter revelata, neg. mai.; si intelleguntur etiam mediate et virtualiter revelata, conc. mai. Dist. min.: Ecclesia iudicando de rebus naturalibus cum revelatione non cohaerentibus non maneret intra ambitum obiecti proprii, conc. min.; sed de his ecclesia non iudicat; iudicando de rebus naturalibus, quae et quatenus cum revelatis cohaerent, non manet intra ambitum obiecti proprii, neg. min. Et sub data distinctione, neg. conseq.

340. Obi II. Non potest quidquam credi fide divina, nisi quod a Deo formaliter revelatum est vel explicite vel implicite. Atqui si ecclesia infallibiliter definit conclusiones theologicas, hae conclusiones, quamvis non sint formaliter revelatae, tamen fide divina credendae essent. Ergo ecclesia non potest infallibiliter definire conclusiones theologicas.

Resp. Conc. mai. Neg. min.: Est quidem de hac re disputatio inter theologos, sed praeferenda videtur eorum sententia, qui dicunt has conclusiones non esse fide divina credendas sed fide ecclesiastica tenendas (cf. Praelect. dogm. VIII, n. 256). Etsi Spiritus Sanctus praeservat ecclesiam ab errore in definiendis conclusionibus theologicis, hoc non fit per novam revelationem. Itaque cum Deus ab initio non proposuerit has conclusiones ut sua testimonia, et cum ecclesia eas inveniat ope ratiocinii naturalis, non possunt hae doctrinae accenseri verbo Dei formaliter revelato, sed sunt medium quid inter veritatem revelatam et veritatem naturalem. Si theologus iis assentit, quia ipse perspicit vim argumenti, est assensus scientificus. Si assentimus, quia ecclesia has conclusiones auctoritative proponit, est fides ecclesiastica, cuius proximum motivum est auctoritas humana ecclesiae, per assistentiam divinam infallibilis. Propterea theologi solent sic distinguere: Revelata creduntur, conclusiones theologicae tenentur, etsi in quaestionibus theologicis verbum credendi modo latius modo strictius sumitur.

341. Obi. III. Disciplinae naturales habent sua propria principia et normas. Atqui ecclesia iudicans de disciplinis naturalibus, fieret earum principium et norma. Ergo ecclesia de iis iudicare nequit.

Resp. Conc. mai. Dist. min.: Ecclesia fit norma interna et positiva, neg. min.; fit norma externa et negativa, subdist. min.: In omnibus, neg. min.; in quibusdam, quae cohaerent cum revelatis, conc. min. Et dist. conseq.: Ecclesia de disciplinis naturalibus iudicare nequit in omnibus et ut norma interna, conc. conseq.; in iis, quibus revelatio tangitur, et ut norma externa, neg. conseq.

Haec est doctrina concilii vaticani: Ecclesia «nec sane ipsa vetat, ne huiusmodi disciplinae in suo quaeque ambitu propriis utantur principiis et propria methodo; sed iustam hanc libertatem agnoscens, id sedulo cavet, ne divinae doctrinae repugnando errores in se suscipiant, aut fines proprios transgressae, ea quae sunt fidei, occupent et perturbent» (sess. 3, c. 4; Denz. n. 1799).

Schol. De censuris doctrinalibus.

342. Quia in praecedentibus saepius mentio facta est censurarum doctrinalium, quaedam de his addere iuvat.

a) Censura doctrinalis est qualificatio, qua propositio aliqua notatur ut fidei vel bonis moribus aliquo modo opposita. Si censura a magisterio ecclesiastico procedit, est iudicialis; si a privatis theologis, est pure scientifica. Ceterum non licet theologis censuram inurere iis propositionibus, quarum discussio libera theologis catholicis permittitur ab auctoritate ecclesiastica (Denz. n. 1216). Censurae pontificiae, quia pronuntiantur ut perpetuo valiturae pro universa ecclesia, efficiunt, ut propositiones censuratae censendae sint falsae, etsi hoc verbis censurae non exprimitur. Nam supponendum non est ecclesiam in perpetuum prohibere, ne doctrina obiective vera umquam proponatur ut vera. Solum cum propositiones censurantur unice ob modum loquendi (censura oeconomica), accidere potest, ut postea eas defendere liceat, quia modus loquendi varius est variis temporibus.

Interdum censurae ita feruntur, ut singulis propositionibus singulae censurae appendantur (e. g. Denz. n. 1501 sqq). Interdum multae propositiones in globo damnantur, i. e. adduntur variae censurae, ex quibus saltem una singulis propositionibus conveniat, non tamen dicitur, quae, sed hoc concludendum est ex subiecta materia (e. g. Denz. n. 1080). Interdum uni propositioni multae censurae appenduntur, quae habendae non sunt ut synonymae, sed significant illas propositiones multiplici modo peccare contra sanam doctrinam (censura cumulativa vel categorica; e. g. Denz. n. 1092 sqq).

b) Sensus singularum censurarum:

Propositio haeretica est, quae immediate adversatur veritati revelatae et ab ecclesia propositae. Non requiritur, ut qui eam protulit, sit subiective haereticus.

Haeresi proxima dicitur propositio, quam non omnino sed fere certum est repugnare veritati revelatae, seu cuius contraria unanimi fere consensu habetur ut revelata.

Haeresim sapiens dicitur propositio, quae, quamvis absolute bonum sensum admittat, tamen potius sensum haereticum prae se fert, maxime attentis circumstantiis personarum et temporum. Si indicium minus grave est, dicitur suspecta de haeresi.

Erronea vel error in fide dicitur propositio, quae vel adversatur doctrinae obiective revelatae, sed neque ab ecclesia definitae neque communi consensu receptae ut revelatae, qualis olim erat doctrina de immaculata conceptione B. Virginis; vel adversatur conclusioni theologicae unanimiter receptae. Vocatur errori proxima, si contradictoria probabilissime est vera.

Male sonans dicitur propositio, quae verbis aequivocis vel incongruis utens, facile male intellegi potest. Propositio captiosa verbis recte sonantibus sensum falsum ingerere nititur, in qua arte Iansenius et iansenistae eminebant (cf. Denz. n. 1517).

Propositio temeraria stricte ut censura ecclesiastica ea est, quae in re non certa recedit a communi sententia Patrum et theologorum sine sufficiente ratione sive asserendo sive negando. Temeritas in eo est, quod in rebus theologicis gravis auctoritas neglegitur. Si quis vero solummodo novam sententiam profert, quae fortasse habet solidum fundamentum, sed nondum est satis perpensa, haec est mere negativa vel respectiva temeritas, quae non est censura ecclesiastica.

Scandalosa est propositio, quae occasionem praebet ruinae spiritualis, ut si quis diceret ex frequenti usu sacramentorum evenire plura incommoda quam utilitates.

Piarum aurium offensiva est propositio, quae per modum loquendi reverentiam rebus sanctis debitam laedit.

Quid sit propositio blasphema, schismatica, seditiosa, iniuriosa satis per se patet.

c) Ut inveniantur verae doctrinae, opinionibus censuratis oppositae, attendendum est, utrum propositio reiecta sit absolute an modaliter (cf. Denz. n. 1080), utrum sit propositio universalis an particularis, utrum damnatio facta sit in sensu complexo an in sensu distributivo (cf. Denz. n. 1184 1186), utrum doctrina ipsa notata sit an verba tantum. Non raro vi solius artis logicae opposita sententia certo erui nequit. Tunc recurrendum est ad documenta, quae pertinent ad illustrandas has censuras ut e. g. ad allocutiones Pii IX pro interpretando eius Syllabo (Denz. n. 1700; cf. Schiffini, De virt. infus. n. 193 sqq).

Prop. XLII. Ecclesia est infallibilis in diiudicandis factis dogmaticis.

343. Stat. quaest. Sensu latiore factum dogmaticum est factum ita nexum cum dogmate, ut stante facto dogma stet, ruente facto dogma ruat. E. g. definitiones alicuius concilii oecumenici solum valent, si concilium fuit legitimum, unde legitimitas concilii est factum dogmaticum.

Strictiore sensu est factum doctrinale, in eo consistens, quod in certo libro continetur doctrina orthodoxa aut heterodoxa. Iudicium ecclesiae de hoc facto dogmatico circa duas quaestiones versatur: a) num doctrina, de qua agitur, in libro vel verbis quibusdam contineatur (sensus qui seu quaestio facti); b) utrum haec doctrina sit conformis rectae fidei necne (sensus qualis seu quaestio iuris). Ecclesia non iudicat de sensu pure subiectivo, quem auctor libri habuit in mente, sed de sensu, qui verbis expressus est. De hoc facto dogmatico quaeritur. Sensus igitur propositionis est ecclesiam posse infallibiliter iudicare, quem sensum verba habeant, et utrum hic sensus sit orthodoxus an heterodoxus.

344. Arg. 1. Ex historia iansenismi.

Contra iansenistas suprema auctoritas ecclesiastica declaravit se posse damnare propositiones alicuius libri in sensu ab auctore intento et omnibus officium imponere hanc decisionem interno et irrevocabili mentis assensu acceptandi. Atqui hac ratione ecclesia declaravit se esse infallibilem in diiudicandis factis dogmaticis. Ergo est in hac re infallibilis.

Prob. mai. Innocentius X constitutione «Cum occasione» (1653) damnavit quinque propositiones libri Iansenii, qui inscribitur «Augustinus» (Denz. n. 1092 sqq). Tum iansenistae dixerunt, eas propositiones esse quidem merito damnatas, at non inveniri in libro Iansenii vel saltem non esse damnatas in sensu a Iansenio intento. At Alexander VII in constitutione «Ad sacram beati Petri sedem» (1656) declaravit: «Quinque illas propositiones… in sensu ab eodem Cornelio [Iansenio] intento damnatas fuisse declaramus et definimus» (Denz. n. 1098). In constitutione vero «Regiminis apostolici» (1664) hanc formulam subscribendam praescripsit: «Ego N. constitutioni apostolicae Innocentii X, datae die 31 Maii 1653, et constitutioni Alexandri VII, datae die 16 Octobris 1656, summorum pontificum, me subicio, et quinque propositiones ex Cornelii Iansenii libro, cui nomen ‚Augustinus', excerptas, et in sensu ab eodem auctore intento, prout illas per dictas constitutiones sedes apostolica damnavit, sincero animo reicio ac damno, et ita iuro» (Denz. n. 1099). Tunc iansenistae dixerunt se utique vi harum constitutionum teneri ad «obsequiosum silentium», non vero ad internum assensum. Hoc effugium destruxit Clemens XI constitutione «Vineam Domini» (1705) declarando, «oboedientiae, quae praeinsertis apostolicis constitutionibus debetur, obsequioso illo silentio nequaquam satisfieri, sed damnatum in quinque praefatis propositionibus Iansenii libri sensum, quem illarum verba prae se ferunt, ut praefertur, ab omnibus christifidelibus ut haereticum, non ore solum sed et corde reici ac damnari debere, nec alia mente, animo aut credulitate supradictae formulae subscribi licite posse» (Denz. n. 1350). Post has apostolicas constitutiones tota ecclesia catholica illas quinque propositiones in sensu a Iansenio intento haereticas semper habuit et habet. Ergo ecclesia evidenter manifestavit suam persuasionem infallibilitatem extendi ad diiudicanda facta dogmatica; et quia in hac re ecclesia errare non potest, revera ecclesia, i. e. summus pontifex vel concilium oecumenicum, in tali iudicio ferendo est infallibilis.

345. Arg. 2. Ex perpetua ecclesiae traditione.

Multis saeculis ante iansenismum auctoritas ecclesiastica non raro variorum scriptorum dicta aut ut orthodoxa approbavit aut ut heterodoxa damnavit, et ita quidem, ut omnes deberent huic iudicio se submittere. Atqui haec agendi ratio ostendit ecclesiae semper fuisse persuasum se posse infallibiliter iudicare de doctrina alicuius scriptoris, qualis in eius scriptis legitur, seu de factis dogmaticis.

Prob. mai. E. g. concilium ephesinum approbavit anathematismos S. Cyrilli Alex. contra Nestorium (Denz. n. 113 sqq); concilium constantinopolitanum II damnavit scripta Theodori, Theodoreti, Ibae pro Nestorio (Denz. n. 224 sqq); concilium lateranense IV damnavit tractatum abbatis Ioachim et approbavit opposita dicta Petri Lombardi de Trinitate (Denz. n. 431 sq); concilium constantiense praescripsit, ut quilibet suspectus errorum Wiclif et Hus interrogaretur: «utrum credat, quod condemnationes Ioannis Wiclif, Ioannis Hus et Hieronymi de Praga, factae de personis eorum, libris et documentis per sacrum generale constantiense concilium, fuerint rite et iuste factae et a quolibet catholico pro talibus tenendae et firmiter asserendae» (Denz. n. 659). Multa similia afferri possunt, quibus mens ecclesiae de hac re clare manifestatur (cf. Wilmers, De eccl. 464 sqq).

346. Arg. 3. Ex fine magisterii infallibilis.

Infallibilitas ecclesiae concessa est ad hoc, ut integrum servetur depositum fidei. Atqui hic finis obtineri nequit, nisi ecclesia infallibilis est in diiudicandis factis dogmaticis. Ergo ecclesia est in hac re infallibilis.

Prob. min. Si ecclesia in hac re non est infallibilis, quivis potest impune spargere doctrinas revelationi oppositas et iudicium ecclesiae effugere, eo quod ecclesia non sit infallibilis in sensu verborum suorum diiudicando. Ergo hoc modo ecclesia non potest efficaciter cavere, ne homines falsas doctrinas pro veris addiscant et teneant, quia verbis et scriptis homines docentur. Revera quotiescumque fit iudicium de veritate vel falsitate alicuius doctrinae, etiam fit iudicium de verbis, quibus doctrina exprimitur, quia humano modo aliter doctrina exponi nequit. Unde qui non potest iudicare de rectis verbis, non potest iudicare de recta doctrina (cf. 1 Tim 6, 20; 2 Tim 1, 13; 2, 16; S. Thomas 2, 2, q. 11, a. 2 ad 2).

347. Obi. I. Supposita infallibilitate ecclesiae in iudicando de ipsa doctrina sufficit, ut ecclesia indicet libros suspectos et ideo fidelibus non legendos. Ergo non requiritur, ut ecclesia sit infallibilis in quaestione facti, utrum doctrina in libro proposita sit falsa an vera.

Resp. Neg. antec. Etsi saepe sufficere potest, ut liber aliquis in indicem librorum prohibitorum referatur, tamen saepe, ubi agitur de gravissimis fidei dogmatis, hoc non sufficit ad unitatem fidei servandam. Nam multi homines, quamquam ex oboedientia non legent libros prohibitos, tamen sibi intus servabunt iudicium doctrinam libro traditam esse bonam, et fortasse etiam ore hoc iudicium proferent, ut multis factis constat. Sic autem non servaretur necessaria fidei unitas. Propterea ecclesia communiter quidem libros fidei periculosos solum refert in indicem librorum prohibitorum; sed si agitur de maiore periculo et de erroribus fundamentalibus, etiam ultra procedit et doctrinam in libris contentam sollemni definitione reprobat.

348. Obi. II. Quis sit sensus propositionis alicuius, est res pertinens ad artem grammaticam, non ad fidem et mores. Atqui obiectum infallibilitatis ecclesiasticae sunt solae res fidei et morum. Ergo sensus propositionis alicuius non pertinet ad infallibilitatem ecclesiae.

Resp. Dist. mai.: Sensus propositionis, si mera compositio verborum consideratur, pertinet ad solam artem grammaticam, conc. mai.; si consideratur sensus theologicus vel alius, qui verbis exprimitur, pertinet ad solam grammaticam, et non potest pertinere ad fidem et mores, neg. mai. Dist. min.: Ecclesiasticae infallibilitatis obiectum sunt solae doctrinae nulla habita ratione verborum, quibus exprimuntur, neg. min.; sunt doctrinae et simul rectus modus eas enuntiandi, conc. min.; et sub data distinctione, neg. conseq. Nisi hoc ita esset, ecclesia ne sciret quidem, num verba, quibus ipsa doctrinam exprimit, recta essent. Sed sicut Spiritus Sanctus eam assistentia sua iuvat, ut in definiendo rectam doctrinam recto modo exprimat, ita eam etiam iuvat, ut infallibiliter iudicet, utrum doctrina alterius verbis exposita, sit vera an falsa.

349. Obi. III. Quidam SS. Patres et veteres theologi docuerunt concilia esse infallibilia in rebus fidei, sed errare posse in quaestione facti. Ergo saltem illi Patres et theologi nostram thesim non admiserunt.

Resp. Dist. antec.: Illi Patres et theologi docuerunt ecclesiam errare posse circa facta non dogmatica, conc. antec.; circa facta dogmatica, neg. antec.

Quaedam, quae praecipue allegari solent, sunt haec:

a) Pelagius II papa in epistula 5, quae est 3 ad episcopos Istriae, qui rebellabant contra damnationem trium capitulorum, provocantes ad epistulam Leonis Magni de concilio chalcedonensi, ait n. 19: «Aperte nobis licentia tribuitur, ut quidquid illic [Chalcedone] extra fidei causas de personis gestum est, retractetur. Specialis quippe synodalium conciliorum causa est fides. Quidquid ergo praeter fidem agitur, Leone docente ostenditur, quia nihil obstat, si ad iudicium revocetur» (MPL 72, 733). Attamen quia tota Pelagii papae epistula scripta est ad ostendendum recte factam esse damnationem trium capitulorum, haec epistula potius est argumentum pro thesi nostra. Leo M. recusaverat ea approbare, quae legati ultra mandatum fecissent. Pelagius vero ait post sessionem sextam in concilio chalcedonensi non iam actum esse de rebus fidei sed de privatis personarum negotiis: «Si igitur in actione sexta professio fidei consummatur,… si beatus Leo negotiis, quae illic private mota sunt, contradicit,… cur nos… reprehendimur?» Itaque haec obiectio non est ad rem.

b) S. Thomas ait: In rebus fidei ecclesia non errat; «in aliis vero sententiis, quae ad particularia facta pertinent… possibile est iudicium ecclesiae errare propter falsos testes» (Quodl. 9, a. 16). Sed sufficit addere exempla, quae S. Thomas ibidem apponit, ut statim appareat eum non loqui de factis dogmaticis: «ut cum agitur de possessionibus vel criminibus vel de huiusmodi».

c) Bellarminus de damnatione Honorii in concilio constantinopolitano III facta prius suam mentem exponit, dein pergit: Si quis hac solutione contentus non est, «accipiat alteram solutionem, quae est Ioannis a Turrecremata l. 2 de ecclesia c. 93, qui docet patres sextae synodi damnasse quidem Honorium, sed ex falsa informatione, ac proinde in eo iudicio errasse. Quamvis enim generale concilium legitimum non possit errare, ut neque erravit hoc sextum, in dogmatibus fidei definiendis, tamen errare potest in quaestione de facto. Itaque tuto dicere possumus hos patres deceptos ex falsis rumoribus et non intellectis Honorii epistulis, immerito cum haereticis conumerasse Honorium» (De rom. pont. l. 4, c. 11). Fatendum est Bellarminum minus accurate loqui; nam debuit dicere, concilium illud ut approbatum a summo pontifice, solum ideo damnasse Honorium, quia hic neglegenter se habuit adversus haeresim (supra n. 326, 3). Ceterum verum est posse concilium falsis rumoribus decipi, quia hoc non est factum dogmaticum.

Prop. XLIII. Ecclesia infallibilis est in decretis disciplinaribus, in approbatione ordinum religiosorum, in canonizatione sanctorum.

350. Stat. quaest. a) Restant quaedam consideranda, in quibus ecclesia directe non facit ullum iudicium doctrinale, sed potius praxim quandam praescribit aut approbat. Huc pertinent imprimis leges ecclesiasticae, universam ecclesiam spectantes, quibus fideles diriguntur ad vitam recte instituendam et Deum debito modo colendum. Tales leges summus pontifex aut concilium oecumenicum dare, mutare, abrogare possunt (cf. supra n. 204 sqq 270 sqq 290). Non sunt ergo immutabiles veritates. Sed quia intime cohaerent cum doctrina et moribus, dicimus ecclesiam per assistentiam Spiritus Sancti adiuvari, ne umquam statuat leges universales rectae fidei vel bonis moribus oppositas. Non dicimus tales leges omnium, quae excogitari possint, semper esse optimas, quia rectoribus ecclesiae non est promissus summus gradus prudentiae sed is saltem, qui sufficiat, ut fides et mores intacta serventur.

b) Ad res disciplinares revocari potest approbatio ordinum religiosorum. Ordo religiosus est societas hominum, qui per observationem votorum perpetuorum paupertatis, castitatis, oboedientiae secundum certam vivendi regulam studio perfectionis christianae incumbunt (cf. Praelect. dogm. VIII, n. 684 sqq). Possunt alia vota addi, sed haec tria sunt essentialia. Praeterea fieri non potest, ut homines societatem religiosam constituant quin certis quibusdam legibus tum vita communis tum modus servandi vota tum alii fines, quos sibi proponere solent, tum media ad hos fines determinentur. Approbatio non versatur circa honestatem votorum, quia haec ab ipso Christo Domino approbata sunt (cf. Praelect. dogm. IX, 383 392), sed circa honestatem regulae et specialium institutorum. Itaque quaestio est: Potestne ecclesia ultimo et definitivo iudicio approbare instituta alicuius ordinis, quae sint contraria fidei vel bonis moribus aut inepta ad assequendam perfectionem? Negativa responsio secundum theologos est certa (cf. Bellarm., De monach. 4; Suarez, De statu relig. 2, 17, 17 sqq).

c) Canonizatio sanctorum est ultima et definitiva sententia summi pontificis, qua servus Dei in ecclesiam triumphantem receptus esse declaratur et omnibus fidelibus colendus proponitur, ita ut omnes fideles debeant illum indubitanter pro sancto habere, qui cultu publico dignus sit. Beatificatio est praevium iudicium, quo cultus permittitur (cf. Benedict. XIV, De serv. Dei beatif. I, 38 sq). Olim cultus sanctorum, praecipue martyrum, permittebatur ab episcopis post examinata acta martyrii. Dein nomina et acta martyrum mittebantur ab altera ecclesia ad alteram, maxime ad ecclesiam romanam; et sic consentientibus episcopis et romano pontifice cultus alicuius sancti poterat propagari per totam ecclesiam, et habebatur canonizatio aequipollens. Species quaedam talis canonizationis habetur nunc, quando romanus pontifex «cultum immemorialem» approbat omissis consuetis formalitatibus processus. Post Alexandrum III totum negotium beatificationis et canonizationis reservatum est summo pontifici (cf. Benedict. XIV l. c. 1, 2 sqq). Inscriptio nominum sanctorum in martyrologio non est canonizatio neque formalis neque aequipollens.

351. Prob. pars I. Ecclesia est infallibilis in decretis disciplinaribus.

a) Ecclesia, si omnibus fidelibus aliquid praeciperet contra fidem et bonos mores, practice errorem profiteretur, quasi Deus praeciperet, quod reapse vetat, vel vetaret, quod reapse praecipit, quia per constantem agendi modum homines non minus sententiam suam manifestant quam per verba. Atqui ecclesia non potest lege universali errorem profiteri. Ergo in universalibus legibus ferendis ecclesia est infallibilis.

b) Apostoli statuentes legem universalem, aiunt: «Visum est Spiritui Sancto et nobis» (Act. 15, 28). Eadem persuasio viget in ecclesia. E. g. concilium tridentinum anathemate afficit eos, qui dicunt ritus ab ecclesia praeceptos in sacramentorum administratione et missae celebratione posse contemni ut inutiles et bonis moribus oppositos (sess. 7, c. 13; sess. 22, c. 7; Denz. n. 856 954). Pius VI de prop. 78 pistoriensium ait: Haec doctrina «quatenus pro generalitate verborum comprehendat et praescripto examini subiciat etiam disciplinam ab ecclesia constitutam et probatam, quasi ecclesia, quae spiritu Dei regitur, disciplinam constituere posset non solum inutilem et onerosiorem, quam libertas christiana patiatur, sed et periculosam, noxiam, inducentem in superstitionem et materialismum: falsa, temeraria, scandalosa, perniciosa, piarum aurium offensiva, ecclesiae ac Spiritui Dei, quo ipsa regitur, iniuriosa, ad minus erronea» (Denz. n. 1578).

352. Prob. pars II. Ecclesia est infallibilis in approbatione ordinum religiosorum.

a) Summi pontifices in approbandis ordinibus utuntur formulis, quibus interdicitur omnibus fidelibus, ne sub ullo praetexto audeant impugnare tales approbationes. Atqui si approbationes possunt esse malae, immerito statueretur tam severa et universalis prohibitio. Ergo summi pontifices censent se in hac re esse infallibiles.

Formula communis haec est: «Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae approbationis infringere vel ei ausu temerario contraire; si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei ac beatorum Petri et Pauli, apostolorum eius, se noverit incursurum.» Interdum etiam poena excommunicationis additur, ut e. g. in bulla Gregorii XIII «Ascendente Domino», qua confirmatur institutum Societatis Iesu: «Praecipimus in virtute sanctae oboedientiae ac sub poenis excommunicationis latae sententiae necnon inhabilitatis ad quaevis officia et beneficia saecularia et quorumvis ordinum regularia, eo ipso absque alia declaratione incurrendis, ne quis, cuiuscumque status, gradus et praeeminentiae exsistat, dictae societatis institutum, constitutiones vel etiam praesentes aut quemvis eorum vel supradictorum articulum vel aliud quid supradicta concernens, quovis disputandi vel etiam veritatis indagandae quaesito colore, directe vel indirecte impugnare vel iis contradicere audeat.» Iamvero admitti nequit summum pontificem posse tali vel simili modo pro suprema sua auctoritate tueri res fidei vel bonis moribus contrarias.

b) Idem ratio suadet. Nam pontifex, quando ordinem approbat, toti ecclesiae hoc vitae institutum proponit ut viam tutam non virtutis tantum sed etiam perfectionis acquirendae. Atqui Spiritus Sanctus permittere nequit, ut res mala vel inutilis pro virtute et perfectione universae ecclesiae a summo pontifice auctoritative proponatur. Ergo in approbatione ordinum pontifex est infallibilis.

353. Prob. pars III. Ecclesia est infallibilis in canonizatione sanctorum.

a) Pontifices tum ut infallibiles doctores agunt, cum toti ecclesiae aliquid tenendum praescribunt. Atqui hoc fit in canonizatione. Ergo summus pontifex in canonizatione agit ut doctor infallibilis. Formula, qua in canonizatione summus pontifex utitur, haec est: «Auctoritate Domini nostri Iesu Christi, beatorum apostolorum Petri et Pauli ac nostra… beatum N. sanctum esse decernimus et definimus ac sanctorum catalogo adscribimus, statuentes ab ecclesia universali illius memoriam quolibet anno die eius natali… pia devotione recoli debere» (Benedict. XIV, De serv. Dei beatif. I, 36, 21).

b) Summi pontifices interdum disertis verbis mentem suam de hac re manifestarunt. Ita Sixtus V in oratione habita ante canonizationem S. Didaci, ut refert Benedictus XIV (l. c. I, 43, 2), dixit «romanum pontificem… pro quo oravit Christus Dominus, ne eius fides deficeret, eundemque verum caput ecclesiae, quae est firmamentum et columna veritatis, quaeque a Spiritu Sancto regitur et gubernatur, in sanctorum canonizatione errare et falli non posse. Idque non modo pie sed necessario et certissima fide credendum affirmavit». Ipse Benedictus XIV (l. c. I, 45, 28) ita censet: «Si non haereticum, temerarium tamen, scandalum toti ecclesiae afferentem, in sanctos iniuriosum, faventem haereticis negantibus auctoritatem ecclesiae in canonizatione sanctorum, sapientem haeresim, utpote viam sternentem infidelibus ad irridendum fideles, assertorem erroneae propositionis et gravissimis poenis obnoxium dicemus eum, qui auderet asserere pontificem in hac aut illa canonizatione errasse, huncque aut illum sanctum ab eo canonizatum non esse cultu duliae colendum.»

c) Argumentum rationis inde petitur, quod macularetur cultus religiosus, si homo damnatus ut colendus et ut exemplar vitae recte instituendae a summo pontifice tam sollemni modo toti ecclesiae proponeretur. Atqui ecclesiae adeo¹ data est infallibilitas, ut sit magistra fide digna in re religiosa et morali. Ergo in canonizatione sanctorum est infallibilis.

Theologorum quidem iudicia de certitudine huius doctrinae sunt satis diversae, quia secundum quosdam est «pia», secundum alios est de fide (cf. Benedict. XIV l. c. I, 45). Communius censent eam esse theologice certam, cui iudicio standum est.

354. Obi. I. Ecclesia iubet sacerdotes omnes in lectionibus secundi nocturni Breviarii recitare quasdam narrationes veritate historica destitutas. Atqui hoc est contra bonos mores. Ergo ecclesia non est infallibilis in decretis disciplinaribus.

Resp. Dist. mai.: Ecclesia iubet illas narrationes recitare quasi absoluto assensu pro veris habendas, neg. mai.; ut pias quasdam et humanas traditiones non leviter despiciendas, conc. mai. Dist. min.: Contra bonos mores est pro absolute certo affirmare, quod certum non est, conc. min.; contra bonos mores est reverenter tractare antiquas traditiones, neg. min. Et neg. conseq. Ecclesia saepe quaestionibus melius discussis lectiones mutavit, et parata est audire rationes, si quae solidae contra lectiones proferuntur; at non ob quosvis clamores et audaces assertiones praecipitanter agit, sed exspectat, dum docti ad unanimem et bene fundatam sententiam pervenerint.

355. Obi. II. Ecclesia interdum ordines approbavit et postea suppressit. Ergo prius censuit eos bonos, et postea censuit eos esse malos, et consequenter non cum infallibilitate iudicavit.

Resp. Dist. antec.: Ecclesia umquam idem institutum in se consideratum, quod antea approbaverat ut bonum, postea reprobavit ut malum, neg. antec.; ecclesia aliquando iudicavit aliquod institutum in se bonum propter mutatas circumstantias melius supprimi, conc. antec. Ratio supprimendi aliquod institutum antea approbatum potest esse, aut quia non iam sunt homines satis multi, qui velint illud amplecti, aut quia membra eius plurima a sanctitate instituti defecerunt, aut quia propter mutatas rerum condiciones non iam est opportunum, e. g. quia finis eius primitivus non iam exsistit, ut accidit in ordinibus equestribus. Evidens autem est ecclesiam non corrigere iudicium suum prius, eo quod nunc supprimat propter mutatas circumstantias institutum, quod in aliis condicionibus approbavit.

356. Obi. III. Ante canonizationem summus pontifex praemittit preces, quibus Deus rogatur, ut in eo actu omnem errorem avertat. Atqui si vi promissionum Christi pontifex esset in hoc actu infallibilis, superfluae essent preces. Ergo preces faciendo pontifex declarat se non esse infallibilem.

Resp. Conc. mai. Neg. min. Nam per preces summus pontifex protestatur se non ut hunc privatum hominem esse infallibilem, sed totam infallibilitatem descendere ab assistentia Spiritus Sancti. Sic etiam in conciliis oecumenicis definitionibus praemitti solet invocatio Spiritus Sancti. At hoc agendi modo certe non indicant concilia se posse falli in definitionibus. Sicut ante definitiones adhibenda sunt media convenientia naturalia et supernaturalia, et tamen infallibilitas nititur sola assistentia Spiritus Sancti, ita ante canonizationem examinantur vita et miracula servi Dei, cuius causa agitur, audiuntur testes, fiunt preces et alia, sed ultima ratio infallibilitatis est assistentia Spiritus Sancti (cf. Benedict. XIV, De serv. Dei beatif. I, 44, 21). Etsi pontifices non orant, ut infallibilitatem accipiant, quia haec iis absolute promissa est, orant tamen, ne in toto procedendi modo quidquam contra Dei voluntatem committant; nam in concomitantibus circumstantiis non habent donum impeccantiae.

ARTICULUS IV.

DE SANCTIS PATRIBUS ET THEOLOGIS.

Cf. Canus, De locis theologicis; Theologia Wirceburgensis (Kilber) I, ed. Paris. 1852, 397 sqq; Franzelin, De divina traditione sect. II; Introductiones in patrologias, ut Fessler**Jungmann, Institutiones patrologiae, Oeniponte 1890; O. Bardenhewer, Geschichte der altkirchlichen Literatur I, Freiburg 1902; — Patrologie³, Freiburg 1910 (etiam gallice, Paris 1905).

Prop. XLIV. Unanimis consensus Patrum in rebus fidei et morum est certum argumentum theologicum.

357. Stat. quaest. a) Hucusque consideravimus ipsum exercitium magisterii infallibilis: ecclesiae dispersae docentis, conciliorum oecumenicorum, summi pontificis. Hoc magisterium, eo ipso quod infallibile est, directe et irrefragabiliter ostendit, quid tenendum, quid reiciendum sit. Quare e. g. una definitio unius concilii sufficit ad controversiam de re definita removendam.

Sed praeter hunc fontem primarium sunt etiam fontes theologici secundarii, e quibus notitiae theologicae non tam simplici modo cum certitudine hauriri possunt, sed qui solum indirecte nos iuvant ad certitudinem theologicam acquirendam. Hi sunt SS. Patres et theologi, qui ut tales non sunt infallibiles, sed sunt duces ad inveniendam doctrinam magisterii infallibilis. Quorum studium ob duplicem rationem utile et necessarium est. Nam 1. non omnia, quae ad fidem pertinent, sollemni modo sunt ab ecclesia definita, quare campus theologiae latius patet quam definitiones conciliorum et pontificum. 2. Non sufficit theologo scire, quid a conciliis et pontificibus definitum sit, sed ei etiam contra adversarios ostendendum est doctrinas definitas semper fuisse ab ecclesia traditas; ad hoc autem requiritur inspectio fontium, e quibus ipsa concilia et ipsi pontifices doctrinam hauserunt. Simul vero haec investigatio confert ad sensum definitionum melius intellegendum et ad solvendas difficultates, si quae forte oriuntur. Has ob causas exponere oportet, quae sit auctoritas Patrum et theologorum, et quomodo eorum operibus utendum sit.

b) Patres vocantur scriptores ecclesiastici, qui 1. primis saeculis floruerunt, et 2. doctrina orthodoxa et 3. sanctitate conspicui fuerunt. De orthodoxia et sanctitate constat ex sollemni iudicio vel simplici consensu ecclesiae; unde potest addi, 4. qui ab ecclesia approbati sunt. Unus alterve error materialis non impedit orthodoxiam, dummodo ille, de quo agitur, mentem catholicam habuerit et in plurimis doctrinam catholicam recte proposuerit. Quod antiquitatem attinet, in ecclesia latina S. Gregorius M. († 604), in ecclesia vero graeca S. Ioannes Damascenus († c. med. saec. VIII) ultimi Patres haberi solent.

c) Quidam scriptores primorum saeculorum sunt quidem magni momenti in re theologica sive ob antiquitatem sive ob eruditionem, sed inter Patres non numerantur aut propter errores in doctrina aut propter defectum sanctitatis, ut Tertullianus, Origenes, Eusebius Caesariensis. Hi igitur auctoritate dogmatica, ut Patres, non fruuntur, sed ut testes invocantur, si agitur de antiquitate alicuius doctrinae vel praxis. Vocantur «scriptores ecclesiastici».

d) A titulo Patris distinguitur titulus doctoris ecclesiae, qui concessus est ab auctoritate ecclesiastica quibusdam viris sanctitate et doctrina theologica praestantibus. A veteribus scriptoribus solent quidem latiore sensu omnes Patres vocari doctores, sed ab hoc loquendi modo distinguendus est specialis titulus doctoris, quibusdam tantum concessus. Ut quis sit doctor ecclesiae non requiritur antiquitas sed eminentia doctrinae theologicae. Maximi doctores latini habentur S. Ambrosius, S. Hieronymus, S. Augustinus, S. Gregorius M.; graeci vero S. Athanasius, S. Basilius, S. Gregorius Nazianzenus, S. Ioannes Chrysostomus.

358. Arg. 1. Ex testimonio ecclesiae.

a) Iam vetera concilia oecumenica inculcarunt permanendum esse in doctrina SS. Patrum. De concilio nicaeno ait S. Athanasius: «Episcopi non sibimetipsis adinvenientes verba sed habentes ea a SS. Patribus, testimonia conscripserunt» (Ep. ad afros, n. 6). In concilio constantinopolitano I interrogabantur macedoniani, «utrum vellent stare iudicio Patrum, qui floruerunt, antequam nascerentur illae haereses, de quibus agebatur» (Socrates, H. E. ad ann. 381). Concilium ephesinum in actione I statuit: «Divinitus placuit nihil aliud posteris credendum decernere, nisi quod sacra sibi consentiens SS. Patrum tenuerit antiquitas» (Mansi IV, 1183). Concilium constantinopolitanum II: «Confitemur fidem tenere et praedicare… quam et SS. Patres confessi sunt et explanaverunt» (Denz. n. 212). Similiter multa alia concilia (cf. Denz. n. 269 271—273 302—304 320 336 786 sq 1788). Atqui ecclesia non potest ita inculcare necessitatem sequendi consensum SS. Patrum, nisi hic consensus praebet certum argumentum.

b) Eadem ratione posteriores Patres de prioribus iudicant. S. Augustinus, contra Iulianum Eclanensem provocans ad SS. Patres ait: «Isti episcopi sunt, docti, graves, sancti, veritatis acerrimi defensores adversus garrulas vanitates… Si episcopalis synodus ex toto orbe congregaretur, mirum, si tales possent illic facile tot sedere. Quia nec isti uno tempore fuerunt, sed fideles et multis excellentiores paucos dispensatores suos Deus per diversas aetates, temporum locorumque distantias, sicut ei placet atque expedire iudicat, ipse dispensat… Catholicam fidem, quam in lacte suxerunt, quam in cibo sumpserunt, cuius lac et cibum parvis magnisque ministraverunt, quam contra inimicos… apertissime et fortissime defenderunt. Talibus post apostolos sancta ecclesia plantatoribus, rigatoribus, aedificatoribus, pastoribus, nutritoribus crevit… cui divinae familiae dominica cibaria fideliter ministrantes, ingenti in Domino gloria claruerunt» (Contra Iulian. 2, 10, 37). S. Cyrillus Alex. ait: «Omnibus enim, quibus integra mens est, propositus est hic scopus, ut illorum [Patrum] opiniones sequantur, quoniam et ipsi, apostolica et evangelica traditione cum mentem implessent, suam ac fidei doctrinam recte ac citra labem et errorem admodum tractassent, luminaria in mundo fuerunt, verbum vitae continentes» (Apol. pro 12 capp., in Anath. 8). Similia apud alios Patres leguntur.

c) Cum nostra aetate quidam theologi doctrinam SS. Patrum sub praetextu cultioris scientiae parvi facere coepissent, auctoritas ecclesiastica eorum coeptis fortiter restitit. Ita Pius IX de Guenthero 30 Martii 1857 ad episcopum wratislaviensem scripsit: «Neque satis intellexit, quantopere deferendum sit venerandae sanctissimorum Patrum auctoritati, et quo studio cavendum, ne profanae novitatis amore tuta illorum vestigia deserantur, et gravissimi diffundantur errores.» Pius X autem contra modernistarum errores iussit omnes episcopos et sacerdotes iurare: «Fidem Patrum firmissime retineo et ad extremum vitae spiritum retinebo» (Denz. n. 2147). Atqui haec obligatio imponi non deberet, si fides Patrum posset esse falsa.

359. Arg. 2. Ex relatione Patrum ad magisterium infallibile.

SS. Patres eam habent relationem ad magisterium ecclesiasticum, ut si unanimiter in rebus fidei et morum errassent, ipsum magisterium ecclesiasticum circa fidem et mores errasset. Atqui magisterium ecclesiasticum non potest ita errare. Ergo neque SS. Patres.

Prob. mai. Duplex potissimum est relatio SS. Patrum ad magisterium ecclesiasticum. Nam: a) Suis temporibus SS. Patres constituebant magisterium ecclesiasticum, aut saltem erant pars eius principalis. Unde erant doctores authentici. b) Posterius magisterium ecclesiasticum ex scriptis SS. Patrum haurit doctrinam, quam fidelibus proponit, ut vidimus. Sub hoc respectu SS. Patres sunt testes traditionis.

Plurimi SS. Patres erant episcopi (quae fuit prima ratio, cur appellarentur «Patres»), qui pro officio suo doctrinam revelatam proponebant et explicabant. Ipsos «multis excellentiores paucos dispensatores Deus per diversas aetates dispensavit», quemadmodum S. Augustinum dicentem audivimus. Erant veluti «lampades semper lucentes et illuminantes gressus nostros», ut ait concilium constantinopolitanum IV (Denz. n. 336). Eos reliqui episcopi ut duces suos sequebantur. Unde si hi duces unanimiter errorem docuissent, ceteris episcopis non solum tacentibus sed etiam consentientibus, tota iam ecclesia errore fuisset decepta. Inter SS. Patres, qui maiora opera nobis relinquerunt, pauci erant laici (e. g. S. Iustinus M.), diaconi (e. g. S. Ephraem), presbyteri² (e. g. S. Hieronymus). Hi igitur potius considerandi sunt ut testes.

Ceterum sub utroque illo respectu consensus SS. Patrum est argumentum certum. Quod quidam dicunt SS. Patres ut testes tantum esse ineluctabilis auctoritatis, non ut doctores, tum solum verum est, cum singuli Patres considerantur ut doctores privati, non vero si considerantur ut repraesentantes magisterii authentici³. Ergo quando de eorum consensu constat, inquirendum non est, utrum locuti sint ut testes an ut doctores (cf. Franzelin, De trad. thes. XV, I, 2° a).

SS. Patres ut doctores iam naturaliter maxima aestimatione digni sunt, quia erant viri docti, in theologia bene versati, plerique ingeniosi, virtute praestantes, amore veri flagrantes, in studium veritatis revelatae diligenter incumbentes, non raro pro ea magno animo graves molestias subeuntes, immo et mortem perferentes. Itaque si tanti viri, locis temporibusque distantes, in unam sententiam conspirant, hic consensus singulare indicium est veritatis. Attamen principalis ratio auctoritatis eorum est providentia divina, quae eos non solum participes fecit potestatis magisterialis in ecclesia, sed iis indidit tam singularem capacitatem, amorem, fervorem veritatis indagandae, propagandae, defendendae. Communem de hac re ecclesiae sensum ita exprimit Leontius Byzantinus: «Post apostolos et prophetas Deus in ecclesia doctores [Patres] posuit secundum providentiam Spiritus Sancti incomprehensam in opus ministerii ad aedificationem corporis Christi» (Contra nestor. et euchych. I, 35). Cf. in Breviario romano lectiones secundi nocturni de communi doctorum.

360. Obi. I. SS. Patres ea aetate vixerunt, qua disciplinae philosophicae nondum ad eum gradum perfectionis pervenerant, quem nunc obtinent. Atqui recta notitia rerum theologicarum multum pendet e disciplinis naturalibus. Ergo SS. Patribus non convenit auctoritas nisi pro gradu perfectionis, quem disciplinae naturales ea aetate habebant.

Resp. Trans. mai. Dist. min.: Philosophia vel generatim scientia naturalis est fons, unde hauritur notitia rerum theologicarum, neg. min.; est adiumentum, quo utitur ecclesia vel theologi ad res revelatas terminis certis et fixis proponendas et in systema scientificum redigendas, conc. min. Et dist. conseq.: SS. Patribus non convenit auctoritas nisi pro gradu scientiae illius aetatis in rebus pure philosophicis, conc. conseq.; in rebus theologicis, subdist. conseq.: Quoad terminologiam, ea aetate fortasse nondum certam et fixam, et quoad systema scientificum, si quod habent, conc. conseq.; quoad ipsas res theologicas, neg. conseq.

«Neque enim fidei doctrina, quam Deus revelavit, velut philosophicum inventum proposita est humanis ingeniis perficienda sed tamquam divinum depositum Christi sponsae tradita, fideliter custodienda et infallibiliter declaranda.» Naturalis scientia duplicem fidei opem fert, «cum recta ratio: [a] fidei fundamenta demonstret, [b] eiusque lumine illustrata, rerum divinarum scientiam excolat». Similiter ratio duplex a fide beneficium accipit, cum «fides: [a] rationem ab erroribus liberet ac tueatur, [b] eamque multiplici cognitione instruat». Ita Vaticanum, de fide sess. 3, c. 4 (Denz. n. 1799 sq).

361. Obi. II. Patrum doctrina plena est dissensionum et contradictionum. Atqui talis doctrina numquam potest praebere argumentum certum. Ergo falsa est thesis.

Resp. Dist. mai.: Patres interdum in rebus theologicis (de quibus solis agitur) dissentiunt, conc. mai.; non consentiunt in plurimis et gravissimis quaestionibus, neg. mai. Dist. min.: Non praebet Patrum doctrina certum argumentum, quando dissentiunt, conc. min.; quando consentiunt, neg. min. Et neg. conseq. Ipse dissensus Patrum in quibusdam roborat eorum auctoritatem, quando consentiunt. Nam signum est eos non caece secutos esse alios, sed proposuisse et defendisse suas proprias sententias, quamdiu oppositae non videbantur sufficienter stabilitae.

Neque tamen admittendum est fuisse una aetate consensum Patrum circa aliquam doctrinam, et secuta deinceps aetate Patres consensisse in oppositam doctrinam. Hoc si factum esset, ecclesia una aetate errasset. Sed potuerunt una aetate Patres inter se dissentire, et postea re melius deliberata potuit sequi consensus.

Potest obici Patres trium priorum saeculorum unanimiter docuisse chiliasmum, i. e. gloriosum regnum Christi millenarium, in hac terra ante resurrectionem universalem futurum; posteriores vero Patres hanc opinionem unanimiter reiecisse.

Sed respondendum est nullum fuisse umquam consensum Patrum de chiliasmo. Nam praeter S. Iustinum et S. Irenaeum ii, qui erant praecipui defensores huius doctrinae, non sunt Patres ecclesiae, ut Papias, Tertullianus, Nepos, Commodianus, Lactantius, alii, qui non pollent auctoritate dogmatica. Iustinus vero et Irenaeus agnoscunt chiliasmi doctrinam etiam a bonis christianis reici. «Multos etiam christianorum, qui purae et piae sententiae sunt, hoc non agnoscere tibi significavi», ait Iustinus (Dial. cum Tryph. 80). Ergo de consensu dogmatico non potest esse sermo.

Schol. De usu SS. Patrum in theologia.

362. Ut ex Patrum auctoritate fiat firmum argumentum, quaedam condiciones requiruntur, quae breviter exponendae sunt.

1. Per se patet opera, ex quibus argumenta hauriantur, oportere esse genuina et lectiones critice certas, quia ex spuriis et incertis non potest fieri certum argumentum. Nihilominus vis probationis dogmaticae plerumque non destruitur neque minuitur eo, quod opus alicuius S. Patris per errorem attribuitur alii Patri, sicut medio aevo quaedam opera S. Fulgentii solebant adscribere S. Augustino. Praeterea sunt quaedam opera ignotorum auctorum, quae iam temporibus SS. Patrum aderant et ab iis magni fiebant, ut «De vocatione omnium gentium». Ex talibus operibus utique argumentari licet.

2. Supposita certitudine textuum ante omnia quaestio solvenda est, quis sit sensus verborum ab auctore intentus. Saepissime SS. Patres verbis disertis et minime ambiguis enuntiant aliquid credendum aut e contra ut haereticum reiciendum esse. Quotiescumque sensus est clarus et definitus, de hac re nihil amplius inquirendum est. Saepe autem satis non est inspicere sententias e contextu avulsas, sed perpendendus est contextus, modus ratiocinandi et loquendi, quo uti solet S. Pater, immo interdum modus loquendi toti illi aetati proprius. Quae si neglegimus, scimus fortasse, quem sensum verba allegata habere possint, sed nequaquam, quem sensum illo loco reapse habeant. Nam non solum suam quisque scriptor habet peculiarem indolem, sed etiam plus vel minus genio aetatis suae servit. Ita termini technici posteriorum temporum non habent eundem determinatum sensum apud priscos Patres, ut e. g. vocabula sacramenti, substantiae, hypostasis. Praeterea SS. Patres, quando impugnant doctrinam haereticam, non raro rationes errori oppositas ita efferunt, ut neglegere et quasi negare videantur alteram partem veri, quemadmodum e. g. S. Augustinus plane alio modo loquitur contra manichaeos negantes libertatem, alio modo contra pelagianos exaggerantes libertatem humanam, qui non ideo censendus est in pugna cum pelagianis revocasse ea, quae contra manichaeos stabiliverat. Comparanda igitur inter se sunt, quae aliquis S. Pater de una eademque re variis temporibus et variis occasionibus scripsit. Ceterum evidens est non posse has omnes inquisitiones proponi, quotiescumque aliquod argumentum ex SS. Patribus fit, sed suppositum necessarium est verba Patrum vere secundum eorum mentem habere eum sensum, qui iis tribuitur.

3. Patres interpretandi sunt ut testes traditionis catholicae. Interdum quidem per modum principii statuitur SS. Patres eodem modo interpretandos esse, quo profanos auctores. Hoc verum est, quod attinet interpretationem mere grammaticam verborum; nam praecepta sana artis hermeneuticae ad omnia scripta, etiam sacra, applicanda sunt. Sed falsum est illud principium, si agitur de interpretatione reali seu de inveniendo vero sensu theologico verborum. Nam SS. Patres, ut ipsi saepissime protestantur, volunt ante omnia servare doctrinam revelatam et ab apostolis traditam (cf. supra n. 329). Ergo quamdiu non est certum, aliquem Patrem in aliqua re a recta doctrina recessisse, praesumendum est eum voluisse verbis suis doctrinam traditam proponere, etsi forte verba grammatice sumpta alium sensum aeque facile vel etiam facilius admittant. Maxime hic modus explicandi sequendus est, si unus alterve Pater loqui videtur contra doctrinam ea aetate communiter receptam, quia improbabile est viros tam insignes, quales secundum iudicium ecclesiae sunt SS. Patres, doctrinam communem suae aetatis vel ignorasse vel impugnasse. Quare iam ipsi SS. Patres praedecessores suos hoc modo interpretati sunt, ut S. Athanasius S. Dionysium Alex. dicentem Deum Patrem esse ποιητήν Filii sui (S. Athan., De sent. Dionys. n. 21); S. Basilius S. Gregorium Thaumat. (Basil., Ep. 210, al. 64, n. 5); S. Augustinus S. Hilarium (August., De Trin. 6, 10, 11). S. Ambrosius ait: «Verbum si offenderit, virtutem professionis interrogato… Etiam sermonem dubium mens non dubia obumbrat et defendit a lapsu» (Ep. 48, n. 4); i. e. ipsa mens orthodoxa S. Patris postulat, ut verba eius ambigua orthodoxe explicemus. Contrarius agendi modus damnatur in iurisiurandi formula a Pio X praecepta: «Sententiam illorum reicio, qui tenent… scripta Patrum singulorum interpretanda solis scientiae principiis, sacra qualibet auctoritate seclusa, eaque iudicii libertate, qua profana quaevis monumenta solent investigari.» Sancti enim Patres ut Patres non sunt individui tantum homines sed membra traditionis catholicae, active spectatae, ab apostolis usque ad nostra tempora sine ruptura pertinentis.

4. Ut auctoritas Patrum sit irrefragabilis, requiritur eorum consensus, quia ipso dissensu tollitur auctoritas alterius per alterum in re, de qua dissentiunt. Sufficit autem consensus Patrum unius aetatis, dummodo tot sint testes, ut vere ecclesiam illius aetatis repraesentent, quia ecclesia non potuit ulla aetate errorem docere. Si tamen de una eademque re multi Patres testimonium dederunt, opus non est omnes ad unum audire, priusquam certum iudicium fieri possit, sed si ii, qui maxime eminent et ceteris duces erant, indubitanter consentiunt, de reliquorum consensu prudenter dubitari nequit. Exemplo sit concilium ephesinum, quod duodecim Patrum dictis allegatis censuit Nestorii negotium esse confectum. De qua re ait Vincentius Lirinensis: «Quamquam multo amplior maiorum numerus adhiberi potuerit, sed necesse non fuit, quia… illos non aliud vere sensisse quam ceteros omnes collegas suos nemo dubitabat» (Commonit. c. 30). Praeterea obliviscendum non est silentium non esse dissensum; quare argumentum ex silentio raro et sub specialibus tantum condicionibus aliquid probat.

Interdum auctoritas ecclesiastica doctrinam alicuius S. Patris speciali modo approbavit, ut doctrinam S. Augustini (Denz. n. 128 sqq), ita tamen, ut «profundiores difficilioresque partes incurrentium quaestionum,… sicut non audemus contemnere, ita non necesse habeamus adstruere» (Denz. n. 142; cf. 1320). Immo quorundam Patrum doctrinam specialissimo modo approbavit, ut anathematismos S. Cyrilli Alex. contra Nestorium (Denz. n. 113 sqq). Quia approbatio ecclesiae est praecipua ratio, quae SS. Patribus auctoritatem conciliat in ordine logico seu respectu demonstrationis theologicae, eo maior est alicuius Patris auctoritas, quo specialius eius doctrina approbata est.

5. Singuli Patres, quia non sunt infallibiles, errare poterant, in una alterave quaestione, et revera nonnulli eorum errarunt, praecipue in rebus, quae ea aetate nondum pertinebant ad explicitam professionem ecclesiae, ut in quaestionibus de spiritualitate angelorum, de rebaptizandis haereticis, aliis. Si dissensus horum Patrum a posteriore doctrina explicita ecclesiae manifestus est, factum est concedendum, et rationes erroris exponendi sunt, et hoc modo, non vero per explicationes artificiosas et improbabiles, auctoritati SS. Patrum consulendum est (cf. S. August., De bapt. contra donat. 1, 1; 2, 4; 2, 14; 5, 26; 6, 3).

6. Non ideo quia singuli Patres errare poterant, singulorum auctoritas nulla est, cum inter auctoritatem infallibilem et auctoritatem nullam multi gradus auctoritatis interiaceant. Itaque etiam singuli Patres, quia ab ecclesia approbati sunt, maiorem auctoritatem in rebus theologicis habent quam alii, qui non ita approbati sunt. Est igitur dictum alicuius Patris verum argumentum, at per se solum argumentum probabile, quod rem quidem non absolute efficit, sed neque leviter reiciendum est. Sequenda est hac in re regula, quam S. Thomas statuit: Sacra doctrina «auctoritatibus canonicae Scripturae utitur proprie et ex necessitate argumentando; auctoritatibus autem aliorum doctorum ecclesiae quasi arguendo ex propriis, sed probabiliter» (1, q. 1, a. 8 ad 2). Et provocat ad verba S. Augustini: «Alios [praeter scriptores inspiratos] ita lego, ut, quantalibet sanctitate doctrinaque praepolleant, non ideo verum putem, quia ipsi ita senserunt, sed quia mihi vel per illos auctores canonicos vel probabili ratione, quod a vero non abhorreat, persuadere potuerunt» (Ep. 82, n. 3). Hoc dicit de singulis Patribus; ex consensu vero argumentatur, «ut appareat ab initio usque ad praesens tempus [idem dogma] apud ecclesiae fidem tanta constantia custoditum» (De peccat. merit. et remiss. 3, 7, 14).

7. Tandem quaeritur, quomodo diiudicandum sit, utrum SS. Patres velint aliquam doctrinam proponere ut ecclesiae traditionem, an ut suam tantum opinionem plus vel minus probabilem. Saepe hoc est ex verbis eorum immediate perspicuum. Sufficit legere e. g. quae SS. Patres scripserunt contra arianos et contra pelagianos, vel catecheses, quas habuerunt catechumenis. Saepe vero SS. Patres doctrinam aliquam simpliciter proponunt, non addentes, utrum necessario admittenda sit necne. Quod si fit, ex solis verbis discerni nequit, num agatur de dogmate vel de re cum dogmate necessario nexa, sed ex aliis eorum dictis concludendum est, velintne hanc doctrinam ut unice veram et catholicam haberi. Si hoc certo conici nequit, argumentum per se non est certum. Si vero apud posteriores Patres et theologos constanter et exclusive proponitur eadem doctrina ut necessario amplectenda, signum est doctrinam priorum Patrum consideratam esse ut unice catholicam; et ideo etiam priorum Patrum sententia hoc modo exponenda est. Sub hoc respectu theologia scholastica multum iuvat ad Patres recte interpretandos, quia est theologia patristica in systema redacta et ad faciliorem intellegentiam accommodata. Quae Patres obiter dicunt vel in orationibus rhetorice exaggerant, generatim quaecumque ita dicunt, ut manifestum sit eos nolle ibi exacte et praecise doctrinam proponere, haec caute tantum et cum necessariis restrictionibus utenda recipiantur.

Prop. XLV. Etiam unanimis theologorum consensus in rebus fidei et morum est certum argumentum theologicum.

363. Stat. quaest. Loquimur de iis theologis, qui inde a saeculo XII in scholis catholicis sub vigilia et prospicientia ecclesiae floruerunt (cf. supra n. 18 sqq). Sunt igitur imprimis ii, qui vocantur «scholastici», ut distinguantur ab aliis recentioribus, qui relictis principiis per multa saecula in omnibus scholis catholicis vigentibus, novorum philosophematum placita ad theologiam applicaverunt.

Plerique theologi non erant episcopi, ideoque non pertinebant ad ecclesiam docentem. Sub hoc respectu, sicut et ratione antiquitatis, differunt a SS. Patribus. Nihilominus ut testes traditionis manifestant nobis sensum ecclesiae suorum temporum. Praeterea systema theologiae scientifice excoluerunt, ideoque ad plurimas quaestiones dant responsa determinata, et eorum usus est expeditior quam SS. Patrum. Auctoritas eorum derivatur praecipue ab approbatione ecclesiae, et tanto maior est, quanto specialius approbati sunt. Nonnulli eorum sunt doctores ecclesiae, ut S. Thomas et S. Bonaventura. Etsi in quaestionibus dogmaticis imprimis theologi dogmatici audiendi sunt, non tamen penitus excluduntur canonistae, exegetae, alii, qui data occasione de rebus dogmaticis scripserunt.

Hic locus theologicus ideo quoque nostra aetate valde observandus est, quia quidam, qui theologi esse volunt, eum prorsus ignorare videntur. Nam cum iis proponitur argumentum ex consensu theologorum, respondent: Sic olim theologi censuerunt, ego autem contra censeo; quasi non eo ipso erroris convincatur, qui contra communem consensum novas theorias statuit. Praesertim modernistae, ut ait Pius X in encyclica «Pascendi», «philosophiam ac theologiam scholasticam derident passim atque contemnunt. Sive id ex ignoratione faciant sive ex metu sive potius ex utraque causa, certum est studium novarum rerum cum odio scholasticae methodi coniungi semper; nullumque est indicium manifestius, quod quis modernismi doctrinis favere incipiat, quam cum incipit scholasticam horrere methodum».

364. Arg. 1. Ex approbatione ecclesiae.

Ecclesia saepe theologiam scholasticam summis laudibus celebravit et omnibus sequendam commendavit. Atqui id non potuisset fieri, si scholastici unanimi consensu doctrinas fidei contrarias tradidissent. Ergo eorum consensus est argumentum doctrinae fidei consentaneae.

Prob. mai. Sixtus V in bulla, qua S. Bonaventuram doctorem ecclesiae declaravit, ait: «Haereticorum insidiae et diabolicae machinationes, quibus sacram theologiam, quae scholastica appellatur, hoc luctuoso saeculo oppugnant vehementissime, nos summopere admonent, ut eandem theologiam, qua nihil ecclesiae Dei fructuosius, omni studio retineamus, illustremus, propagemus… Quanto igitur magis hanc munitissimam scholasticae theologiae arcem oppugnare et evertere conantur, tanto magis nos decet hoc invictum fidei propugnaculum defendere et hereditatem patrum nostrorum conservare et tueri et acerrimos veritatis defensores meritis honoribus, quantum possumus decorare.» Laudes, quas Sixtus V tribuit theologiae scholasticae, repetit et confirmat Leo XIII in encyclica «Aeterni Patris» (Acta Sanctae Sedis 1879, 107 sq).

Quoties vero adversarii theologiam scholasticam impugnarunt, ecclesia has impugnationes repulit. Ita Pius VI prop. 76 pistoriensium: «Insectatio, qua synodus scholasticam exagitat… falsa, temeraria, in sanctissimos viros et doctores, qui magno catholicae religionis bono scholasticam excoluere, iniuriosa, favens infestis in eam haereticorum conviciis» (Denz. n. 1576). Pius IX loquitur de opinione, quae invaluerat «adversus veterem scholam et adversus doctrinam summorum illorum doctorum, quos propter admirabilem eorum sapientiam et vitae sanctitatem universalis veneratur ecclesia. Qua falsa opinione ipsius ecclesiae auctoritas in discrimen vocatur, quandoquidem ipsa ecclesia non solum per tot continentia saecula permisit, ut ex eorundem doctorum methodo et ex principiis communi omnium catholicarum scholarum consensu sancitis theologica excoleretur scientia, verum etiam saepissime summis laudibus theologicam eorum doctrinam extulit, illamque veluti fortissimum fidei propugnaculum et formidanda contra suos inimicos arma vehementer commendavit» (Denz. n. 1680). Quare si agitur «de illa subiectione, quae fidei divinae actu est praestanda, limitanda tamen non esset ad ea, quae expressis oecumenicorum conciliorum aut romanorum pontificum huiusque sedis decretis definita sunt, sed ad ea quoque extendenda, quae… universali et constanti consensu a catholicis theologis ad fidem pertinere retinentur». Si vero agitur de assensu fide inferiore, opus est, «ut se subiciant… iis doctrinae capitibus, quae communi et constanti catholicorum consensu retinentur ut theologicae veritates et conclusiones ita certae, ut opiniones iisdem doctrinae capitibus adversae, quamquam haereticae dici nequeant, tamen aliam theologicam censuram mereantur» (Denz. n. 1683 sq). Haec sufficiant ad ostendendum, quo modo et quo sensu auctoritas ecclesiastica theologos scholasticos et eorum doctrinam approbaverit (cf. Denz. n. 1620 1652 1657). Priora de hac re statuta Pius X in encyclica «Pascendi» rursus confirmavit.

Quod dictum est de Patribus, valet de theologis: Quo specialius alicuius theologi doctrina approbata est, eo maior est huius theologi auctoritas. Iamvero si doctrina generatim spectatur, nemo saepius et magnificentius a summis pontificibus laudatus et commendatus est quam S. Thomas Aquinas, de quo ait Leo XIII: «Inter scholasticos doctores omnium princeps et magister longe eminet Thomas Aquinas, qui, uti Caietanus animadvertit, veteres doctores quia summe veneratus est, ideo intellectum omnium quodammodo sortitus est» (encyclica «Aeterni Patris»; Acta S. Sedis 1879, 108). Hisce quidem et aliis laudibus non declaratus est infallibilis S. Thomas, sed proponitur ut doctor, quem tuto sequimur, et a cuius doctrina recedendum non est, nisi solida ratio id postulat, id quod in quaestionibus dogmaticis perraro contingit. Non ideo neglegendos esse alios magnos theologos vix est cur speciatim efferatur. Generatim de usu theologorum in theologia eadem valent, quae supra (n. 362) dicta sunt de SS. Patribus.

365. Arg. 2. Ex nexu theologorum cum ecclesia docente.

Is est nexus theologorum scholasticorum cum ecclesia docente, ut, si ipsi unanimiter errores in rebus fidei et morum docuissent, ecclesia ipsa in errores incidisset. Atqui hoc est impossibile. Ergo theologi scholastici non possunt unanimiter docere errores in rebus fidei et morum.

Ad mai. A saeculo XII usque ad saeculum XVIII scholae theologicae erant sub providenti regimine auctoritatis ecclesiasticae, non de iure tantum sed etiam de facto. Auctoritas ecclesiastica assignabat magistros, invigilabat doctrinae, corrigebat vel etiam deponebat errantes. Cuius rei exempla sat multa leguntur in historia (cf. e. g. Denz. n. 368 sqq 412 sqq 419 sqq 495 sqq). Itaque si scholastici non reclamante ecclesia unanimiter falsam doctrinam proposuissent, ecclesiae rectores officio suo graviter defuissent, immo laudando et commendando theologiam scholasticam positive errorem fovissent (cf. Denz. n. 480 483).

Praeterea ex scholis illis ecclesiasticis prodibant sacerdotes, episcopi, summi pontifices, qui omnes principiis scholasticis imbuti erant. Fieri igitur non potuit, ut in scholis omnibus error doceretur, et rectores ecclesiae ab errore immunes manerent. Immo constat rectores ecclesiae non aliam fidelibus proposuisse doctrinam, nisi quae communiter a theologis tradebatur. Ergo errantibus omnibus theologis ecclesia universa errasset. Quia vero ecclesia nulla aetate errare potuit, doctrina, quae medio aevo communiter recepta erat, nunc infirmari non potest eo, quod nonnulli theologi incipiunt contradicere; sed ea, quae olim unanimiter tradebantur ut fide credenda, sunt de fide; quae tradebantur ut theologice certa, etiam nunc sunt theologice certa; quae tradebantur ut sententiae communiter receptae sine ulla qualificatione theologica, sine temeritate reici nequeunt nisi ob solidas rationes. Si vero dissentiunt inter se scholastici, non necessario pars maior sequenda est, sed perpendendae sunt rationes, quibus probant assertiones suas; si vero rationibus aliis quaestio non solvitur, rationabile est sequi eos, qui sunt maioris auctoritatis, et imprimis S. Thomam. Si unus tantum vel alter obscurioris nominis vel notae singularitatis theologus contra communem torrentem nititur, hoc pro nihilo habendum est (cf. Canus, De locis theol. 8, 4; Wirceburg. I, 234 sqq).

366. Obi. I. Theologi scholastici terminis suis barbaris, abstracto loquendi modo, forma syllogistica arida et incomposita, infinitis divisionibus et distinctionibus, aliis gravibus defectibus reddunt theologiam insipidam et homines deterrent potius quam alliciunt. Ergo theologia scholastica relinquenda et alia, temporum nostrorum condicionibus magis accommodata, substituenda est.

Resp. Dist. antec.: Omnes illi defectus, in quantum veri supponuntur, effecerunt, ut doctrina ipsa corrumperetur, neg. antec.; doctrinam ipsam intactam reliquerunt, de qua re unice thesis nostra loquitur, conc. antec.

Si cui ista, quae obiciuntur, displicent in scholasticis, emendet defectus, si potest, et retineat sanam eorum doctrinam. Praeferenda tamen est in tractatibus theologicis ariditas loquacitati, distinctionum usus confusioni, forma perspicua et simplex ornatui quaesito et alieno. Ceterum apud ipsos scholasticos tanta cernitur differentia in modo scribendi, ut de dictione scholastica quasi de re omnibus communi nemo rationabiliter loqui possit, sed si quis quaerit, cuiusvis fere sermonis exemplaria in eorum scriptis inveniat. Haec non pertinent ad essentiam theologiae scholasticae, sed sunt accidentalia.

367. Obi. II. Scholastici carebant sensu historico et omnia a priori definire studebant; unde inepti erant ad eas quaestiones recte solvendas, quae diligentes investigationes historicas postulant. Ergo doctrina eorum in multis relinquenda est.

Resp. Dist. antec.: Scholastici quaestiones pure historicas plerumque neglexerunt, conc. antec.; non habuerunt eam notitiam traditionis catholicae, quae requiritur, ut doctrina theologica pura servetur, neg. antec.

Doctrina apostolica in ecclesia servatur non proxime et principaliter studio historiae sed cotidiano magisterio et extraordinariis definitionibus conciliorum et pontificum. Haec est proxima regula et norma fidei et theologiae. Studium historicum sacrae doctrinae utilissimum quidem est sed adiumentum tantum et fons secundarius. Etiam hunc fontem secundarium, imprimis opera SS. Patrum, scholastici non neglexerunt, cuius rei eorum libri testes sunt, etsi omnia non tam historice quam theologice considerabant. Nostra quidem aetate sensus historicus multo magis evolutus est, sed sensus theologicus saepe deficit. Unde non raro in uno opere de historia dogmatum conscripto plures et graviores errores theologici inveniuntur quam in omnibus voluminibus maximorum scholasticorum simul sumptis. Sic minor defectus maiore defectu commutatus est. Caveantur igitur defectus, et maneat usus secundum sapiens consilium a Pio X in encyclica «Pascendi» datum: «Maior profecto quam antehac positivae theologiae ratio est habenda; id tamen sic fiat, ut nihil scholastica detrimenti capiat, iique reprehendantur, utpote qui modernistarum rem gerunt, quicumque positivam sic extollant, ut scholasticam theologiam despicere videantur.»

368. Obi. III. Scholastici reapse errores theologicos docuerunt unanimiter. Ergo falsa est thesis.

Resp. Neg. antec., in quantum agitur de doctrinis theologicis, quas unanimiter proposuerunt ut omnibus credendas vel tenendas.

Errores, qui in operibus scholasticorum proponuntur, in tres classes dividi possunt:

a) In disciplinis pure naturalibus imbuti erant opinionibus falsis ea aetate communibus, ut de quattuor elementis et similibus. Est tamen notandum eos sibi conscios fuisse multas ex his opinionibus non esse nisi hypotheses vel theorias probabiles tantum. E. g. S. Thomas de astronomis, qui sequebantur systema ptolemaicum quoad motum siderum, ait: «Illorum suppositiones, quas adinvenerunt, non est necessarium esse veras. Licet enim talibus suppositionibus factis apparentia salvarentur, non tamen oportet dicere has suppositiones esse veras, quia forte secundum aliquem alium modum, nondum ab hominibus comprehensum, apparentia circa stellas salvantur» (De caelo l. 2, lect. 17; idem dicit in Summa I, q. 32, a. 1 ad 2).

b) In quaestionibus theologicis potuerunt vetustiores scholastici ut doctrinam probabilem vel probabiliorem admittere eam, quae postea a theologis reiecta est. Huc referre licet e. g. quod veteres scholastici satis unanimiter docuerunt, episcopatum non esse ordinem sacramentalem distinctum a presbyteratu. Neque enim hanc opinionem tradiderunt ut necessario amplectendam. Ita unus ex vetustissimis scholasticis, Gulielmus Parisiensis (Alvernus) defendit quidem illam opinionem, sed in fine ait: «Si quis dicere voluerit episcopatum esse ordinem distinctum a sacerdotio minore, non opponimus nos» (De sacram. ordinis 13).

c) Errores dogmaticos in rebus ab ecclesia nondum definitis potuerunt tradere quidam vel etiam multi, at non omnes unanimiter. Ita multi acerrime impugnarunt doctrinam de immaculata conceptione Beatae Virginis Mariae; sed alii non minus fortiter eam defenderunt.

Schol. 1. De consensu populi christiani in rebus fidei et morum.

369. Christus Dominus magisterio ecclesiastico infallibilitatem dedit in utilitatem omnium fidelium, ut omnes concurrant in unitatem fidei (Io 17, 20 sq. Eph 4, 11 sqq). Itaque sicut per Spiritum Sanctum infallibilis servatur testificatio docentium, ita etiam fides credentium. Ideo iam SS. Patres ex consensu fidelium arguunt contra haereticos: Ita S. Basilius vituperat Eunomium, «quod non putet oportere in simplici ac nuda multorum fide permanere, sed artificiosis quibusdam captiosisque rationibus veritatem rursus ad id, quod sibi videtur, detrudere» (Adv. Eunom. 3, 1). S. Augustinus contra Iulianum: «Non tibi, sicut calumniaris, ‚solum populi murmur' opponimus, quamquam et ipse populus adversus vos propterea murmuret, quia non est talis quaestio, quae possit etiam cognitionem fugere popularem. Divites et pauperes, excelsi atque infimi, docti et indocti, mares et feminae norunt, quid cuique aetati in baptismate remittatur… Quasi parva sit istius veritatis assertio, quod in hoc fidei firmissimo et antiquissimo fundamento ipsa toto orbe diffusa non a se discrepet multitudo» (Contra Iul. 1, 7, 31). His verbis indicatur, quibus in rebus populi consensus invocari possit, scilicet non in quaestionibus subtilioribus, quae captum populi effugiunt, sed in iis quae omnibus pervia sunt, quia vel ad doctrinam vel ad praxim cotidianam pertinent. Ergo si in his rebus clarus consensus populi apparet, certum argumentum est rem istam a magisterio ecclesiastico omnibus credendam vel tenendam proponi. Apparet autem sensus populi variis modis, in libris, picturis, monumentis, inscriptionibus. Maxime picturae et inscriptiones factae a christianis primorum saeculorum utiles esse possunt ad argumentationem dogmaticam. Sed quia hae res multas inquisitiones postulant, antequam firmum argumentationis fundamentum praebent, tractantur in speciali disciplina, quae vocatur archaeologia sacra (cf. P. Syxtus, Notiones archaeologiae christianae, Romae 1908 sqq). Idem valet de historia ecclesiastica (cf. Franzelin, De tradit. thes. XII).

Schol. 2. De usu rationis humanae in theologia.

370. S. Thomas ait: «Utitur sacra doctrina etiam ratione humana, non quidem ad probandam fidem sed ad manifestandum aliqua alia, quae traduntur in hac doctrina. Cum igitur gratia non tollat naturam sed perficiat, oportet, quod naturalis ratio subserviat fidei, sicut et naturalis inclinatio voluntatis subsequitur caritati» (1, q. 1, a. 8 ad 2). Ratio intellegitur subiective aut obiective. Ratione subiectiva, i. e. intellectu nostro, intellegimus, quid credendum sit, et cur credendum sit, actum fidei elicimus, fidei doctrinas meditando nobis asciscimus. Ratione obiectiva, i. e. principiis naturaliter cognitis, utitur theologus quadrupliciter: 1. ad stabilienda praeambula fidei et motiva credibilitatis, quae ante theologiam sciri debent; 2. ad formandas conclusiones theologicas ex maiore revelata et minore philosophice cognita; 3. ad ostendendum dogmata consentire cum veritatibus philosophicis vel saltem iis non contradicere, et etiam ad mysteria analogiis quibusdam aliquo modo illustranda; 4. ad defendendas veritates revelatas ab obiectionibus adversariorum.

Hinc intellegitur, cur etiam auctoritas philosophorum intra certos limites invocetur in theologia. Manet autem in sacra doctrina philosophia semper ancilla, numquam fit domina; et etiam ad famulandum eatenus tantum admittenda est, quatenus est vera in principiis, sana in doctrinis, cauta in delectu opinionum, sobria in usu (cf. Conc. vat. sess. 3, c. 4; Denz. n. 1795 sqq, praeterea n. 1669 sqq; Wirceburg. I, n. 242).