Compendium Theologiae Dogmaticae Tomus I: De Christo Legato Divino, De Ecclesia Christi, De Fontibus Theologicis

Cf. Hurter, Nomenclator literarius theologiae catholicae; Grabmann, Geschichte der scholastischen Methode I, Freiburg 1909; II, 1911; Scheeben, Handbuch der katholischen Dogmatik I, n. 1027 sqq, ubi alii fontes indicantur.

11. De epocha SS. Patrum. Ii scriptores theologici, qui et antiquitate et sanctitate eminent, vocantur Patres ecclesiae. Epocha SS. Patrum computatur usque ad S. Ioannem Damascenum et S. Gregorium Magnum inclusive. Alii eam latius extendunt.

Patres, qui mox post apostolos vixerunt, appellantur Patres apostolici. His accensentur S. Clemens Romanus (Pontifex 90—99?), S. Barnabas (cuius epistula a plerisque habetur non genuina), S. Ignatius Antiochenus († initio saeculi II), Papias (cuius librorum pauca tantum fragmenta supersunt), Hermas (circa medium saeculum II), scriptor anonymus Epistulae ad Diognetum.

Sunt alia quaedam scripta, quae nomina apostolorum prae se ferunt, et quamvis apostolos auctores non habeant, tamen magni momenti sunt ad mores primorum saeculorum diiudicandos: «Doctrina duodecim Apostolorum», «Didascalia Apostolorum» (ed. Funk, 1905), «Constitutiones Apostolorum» (apud M 1, ubi Clementi Romano adscribuntur), «Canones apostolici» (in tomo I collectionum Conciliorum, Hardouin, Mansi etc.), «Canones Apostolici» orientalium, quibus addi possunt «canones Hippolyti».

12. Apologetae vocantur quidam Patres, qui saeculo II defendebant religionem christianam contra iudaeorum et gentilium impugnationes. Inter quos eminent S. Iustinus martyr († circa 167), S. Theophilus Antiochenus († 182), Minucius Felix († post 166). Item apologias scripserunt Aristides et Athenagoras.

Mox exorto gnosticismo et aliis falsis doctrinis veritas catholica tuenda erat contra haereticos. Id maxime praestitit S. Irenaeus († 202), cuius opus praecipuum constat quinque libris et citari solet «Contra haereses.» Pretiosum opusculum «De praescriptionibus haereticorum» edidit Tertullianus, qui postea (c. 202) montanista factus est († c. 240). Ipsum magistrum et exemplar scribendi elegit S. Cyprianus († 258), cuius imprimis epistulae valde utiles sunt.

13. Systema doctrinae catholicae excolere coeperunt asseclae scholae alexandrinae, e qua schola prodierunt Clemens Alexandrinus († c. 217) et Origenes († 254), pater exegesis scientificae, qui opere «De principiis», i. e. de doctrinis fundamentalibus, conatus est doctrinam catholicam ad formam artis redigere, sed sine successu. Origenis discipuli sunt S. Gregorius Thaumaturgus († c. 270) et S. Dionysius Magnus († 264 vel 265)¹.

Sicut schola alexandrina adamabat expositiones Sacrae Scripturae allegoricas, ita schola antiochena, quam Lucianus martyr († 311) fundaverat, litterali Scripturae expositioni inhaerebat. Maximus exegeta huius scholae est Theodoretus († c. 458), maximus vero orator S. Ioannes Chrysostomus († 407). Theodorus autem, episcopus Mopsuestenus († c. 428), nestorianismo praelusit.

14. Inde ab initio saeculi IV errores orti sunt contra mysteria SS. Trinitatis et Incarnationis. Arius, presbyter alexandrinus († 336), negabat divinitatem Christi. Quam haeresim damnavit concilium nicaenum, primum conciliorum oecumenicorum (a. 325). Contra arianos insigni fortitudine pugnavit S. Athanasius († 373), inter occidentales vero S. Hilarius Pictaviensis († 366) et S. Ambrosius († 397). Non omnino fideliter doctrinam catholicam proponit Eusebius Pamphili († c. 340), parens historiae ecclesiasticae. Post concilium nicaenum prae ceteris duo cappadoces Aëtius et Eunomius arianismum propagabant. Quibus restiterunt tres alii cappadoces, iique viri clarissimi et doctissimi, S. Basilius Magnus († 379) eiusque frater S. Gregorius Nyssenus († 395) et S. Gregorius Nazianzenus († c. 390). Eodem saeculo IV non arianismum tantum sed etiam alias haereses impugnavit S. Epiphanius († 403). Contra donatistas, schismaticos africanos, scripsit S. Optatus Milevitanus. S. Cyrillus Hierosolymitanus († 386) catechesibus, S. Ephraem († post 378), diaconus syrus, orationibus et carminibus doctrinam catholicam illustrarunt.

15. Sicut Arius divinitatem, ita Nestorius negavit personalem unitatem Christi, dicens in Christo esse duas personas, alteram divinam, alteram humanam, moraliter inter se iunctas. Quae haeresis damnata est a concilio ephesino (a. 431). Fortissimus Nestorii adversarius erat S. Cyrillus Alexandrinus († 444), cuius christologiam plura concilia approbaverunt.

Alius adversarius Nestorii erat Eutyches. Sed hic in oppositum errorem incidit, i. e. in monophysitismum, negando duas in Christo esse naturas. Qui error in concilio chalcedonensi (451) damnatus est. Contra Eutychis haeresim multa egregie dixit et scripsit S. Leo Magnus papa († 461). Cum monophysitismo cognatus est monotheletismus. Monotheletae non admittiebant in Christo duas voluntates et operationes. Quibus restiterunt S. Sophronius († post 637) et S. Maximus Confessor († 662). Monotheletismus damnatus est a concilio III constantinopolitano (680).

16. Cum in Oriente praecipue quaestiones christologicae agitarentur, in Occidente ineunte saeculo V orta est haeresis, quae ab auctore suo Pelagio pelagianismus vocatur. Hic negavit peccatum originale et necessitatem gratiae. Contra quem doctrinam catholicam defenderunt S. Hieronymus († 420), qui in re exegetica vocatur «Doctor maximus», et prae ceteris S. Augustinus († 430), qui ingenii acumine inter Patres ecclesiae parem non habet. Eius vestigia sequuntur S. Prosper Aquitanus († c. 463) et S. Fulgentius Ruspensis († 533). S. Prosper fortiter etiam pugnavit contra semipelagianismum, qui est pelagianismus quidam temperatus. Inter semipelagianos, qui numquam erant haeretici, eminet Ioannes Cassianus († c. 435), ceteroqui vir optimus. Etiam Vincentius Lirinensis († 450), qui celeberrimum edidit «Commonitorium pro catholicae fidei antiquitate et universalitate», et Faustus Reiensis (in fine saeculi V) aspersi sunt semipelagianismo. Eodem saeculo insigne lumen ecclesiae erat S. Gregorius Magnus († 604), qui solet ultimus Patrum latinorum considerari. Oratores ecclesiastici ea aetate florebant S. Petrus Chrysologus († 450) et S. Maximus Taurinensis († post 465). Inter Patres graecos ultimus habetur S. Ioannes Damascenus († ante 754) qui ea, quae a veteribus doctoribus scripta erant, in Summam quandam theologicam collegit, quae citari solet «De Fide orthodoxa».

Saeculo V in lucem prodierunt opera Dionysii Areopagitae, qui dicitur. Quorum operum auctorem cum media aetate censerent esse Dionysium apostoli Pauli discipulum, maxima veneratione digna habuerunt et saepe commentariis illustrarunt. Similiter Boëthii († c. 525), senatoris romani, opera scholastici saepe exposuerunt.

17. Aetati SS. Patrum successit epocha compilatorum, quorum magna laus est, quod temporibus migrationum populorum thesauros litterarios antiquitatis christianae posteritati servaverunt. Speciali mentione digni sunt S. Cassiodorus († c. 570), S. Isidorus Hispalensis († 636), Venerabilis Beda († 735). Hoc studium agendi «per magistros antiquos, quod impleri non potuit per novellos» (Cassiod., De inst. divin. litter. praef.) permansit usque ad finem fere saeculi XI.

18. De epocha scholasticorum veterum. Theologiae scholasticae parens aestimatur S. Anselmus, episcopus cantuariensis († 1109), qui non contentus notitia eorum, quae SS. Patres tradiderant, studuit ea speculative explicare. «Fides quaerens intellectum» est tessera eius. Hac intentione praecipua dogmata ita tractavit, ut facile in unum systema redigi possint. Eadem via ingrediuntur Hugo a S. Victore († 1141) et Richardus a S. Victore († 1173), item Gulielmus Alvernus (Parisiensis; † 1249). Coeperunt ea aetate multi «Summas Sententiarum» componere, i. e. dicta S. Scripturae et SS. Patrum ad dogmata ecclesiae pertinentia in certa quaedam capita redigere et speculative interpretari. Quo in genere nemo maiorem successum habuit quam Petrus Lombardus († 1164), «Magister sententiarum», cuius «Sententiae» usque ad saeculum XVI fuerunt «liber textus» in omnibus fere scholis theologicis. «Summam theologiae» secundum methodum dialecticam edidit Alexander Halensis, Franciscanus, «Doctor irrefragabilis» († 1245), qui parens fuit veteris scholae franciscanae simul cum S. Bonaventura, «Doctore seraphico» († 1274), qui praeter commentarios in Lombardi Sententias edidit insigne «Breviloquium veritatis theologicae» et mysticam theologiam cum scholastica pulcherrime iunxit. «Doctor solemnis» vocatur Henricus Gandavensis († 1293), vir ingeniosissimus.

19. Cum saeculo XIII per arabes philosophia aristotelica in Occidente spargi coepta esset, B. Albertus Magnus, Ordinis Praedicatorum, «Doctor universalis» († 1280), eam ab arabum corruptione purgatam theologiae quasi ancillam utilissimam conduxit. Huius magni magistri maior discipulus est S. Thomas Aquinas, «Doctor angelicus» († 1274), theologorum scholasticorum maximus. Ex eius operibus praeter Summam theologiae et commentarios in Sententias praecipue ad theologiam dogmaticam pertinent «Compendium theologiae», «De veritate catholicae fidei contra gentiles», «Quaestiones disputatae», in quibus multae res dogmaticae fusius exponuntur quam in Summa. Vestigia S. Thomae sequitur Aegidius Romanus, Ordinis Eremitarum S. Augustini, «Doctor fundatissimus» († 1316).

Ex Ordine S. Francisci prodiit vir acerrimi ingenii Ioannes Duns Scotus (solet simpliciter allegari «Scotus»), «Doctor subtilis» († 1308), qui totam Aquinatis doctrinam in crisim vocavit, in multis ab ea recessit, novam scholam franciscanam incohavit, quae a vetere Alexandri et Bonaventurae forma valde differt. Inter Scoti discipulos commemorandus est Franciscus de Mayronis († 1327), item Petrus Aureolus, «Doctor facundus» († 1322), qui doctrinam thomisticam strenue impugnavit. Contra quem surrexit defensor S. Thomae «Princeps thomistarum» Ioannes Capreolus († 1444). Summam theologicam S. Thomae commentariis instruxit Thomas de Vio, vulgo Caietanus († 1534), Summam contra gentiles Franciscus de Sylvestris, vulgo Ferrariensis († 1528). Alii perrexerunt in exponendis Sententiis Lombardi, ut Didacus Deza, vulgo Hispalensis († 1523). Ex Ordine Praedicatorum adversarius S. Thomae est Durandus a S. Porciano († 1334). Inter commentatores Scoti praecipui sunt Franciscus Lychetus († 1516) et Petrus Tartaretus († 1494).

20. Scholam nominalium fundavit Gulielmus Occam, «Venerabilis inceptor» († 1349), qui et doctrinam S. Thomae et doctrinam Scoti, magistri sui, saepe impugnat. Huic scholae accensentur inter alios Ioannes Gersonius († 1419) et Gabriel Biel, «ultimus scholasticus» († 1495). In Ordine Carmelitarum novam scholam fundavit Ioannes Bachonius († 1346), sed Carmelitae postea inhaeserunt doctrinae S. Thomae. Ex eodem Ordine bene meritus est de theologia catholica Thomas Waldensis († 1430), qui eam defendit contra wiclifitas et husitas. Secundum rationes practicas magis quam speculativas Summam theologiae, eruditionis plenam, edidit S. Antoninus († 1447). Totam vero theologiam scriptorum medii aevi permagno numero voluminum complexus est Dionysius Carthusianus (Ryckel; † 1471), qui epochae scholasticorum veterum dignum finem imposuit. Temporibus igitur medii aevi id maxime effectum est, ut tota theologia in unum corpus colligeretur, systematice disponeretur, speculative explicaretur. Quaedam autem partes theologiae ea aetate etiam ratione materiae primum plene excultae sunt, ut imprimis tractatus de sacramentis

21. De epocha theologiae recentioris. Novum omnino statum nacta est theologia per concilium tridentinum (1543—1563). Iam tempore ipsius concilii floruerunt insignes theologi, ut Ambrosius Catharinus († 1543), Melchior Canus († 1560), cuius clarissimum opus exstat «De locis theologicis», Dominicus Soto († 1560), Petrus Soto († 1563), omnes ex Ordine Praedicatorum, qui cum aliis contra insurgentes haereses pugnabant.

Sed ad summam perfectionem pervenit theologia post finitum concilium. Floruerunt in Ordine Praedicatorum Dominicus Bañez († 1604), auctor scholae neothomisticae seu doctrinae de praedeterminatione physica, Bartholomaeus Medina († 1581), Petrus de Ledesma († 1616), Didacus Alvarez († 1635), Ioannes a S. Thoma († 1644), Ioannes Gonet († 1681), Antonius Goudin († 1695), Xantes Mariales († 1660), alii. Ex Ordine Carmelitarum ad thomistas accedunt auctores «Cursus salmanticensis in Summam S. Thomae», Philippus a SS. Trinitate († 1671), alii; item plures ex Ordine S. Benedicti, ut Alphonsus Curiel († 1609) et Augustinus Reding († 1692). Scoti doctrinam propugnant plerique Franciscani, ut Franciscus de Herrera († c. 1600), Theodorus Smising († 1626), Mastrius de Meldula († 1673), Philippus Faber († 1630), Ioannes Bosco († 1684), Ioannes Poncius († 1660).

22. Paulo ante concilium tridentinum (a. 1540) fundata est Societas Iesu, e qua mox multi et magni theologi prodierunt². Ut abstrahamus ab aliis theologiae provinciis, in re dogmatica eminent Franciscus Toletus († 1596), qui parens scientiae theologicae in Societate Iesu dici potest, dein Ludovicus Molina († 1600), a cuius nomine cultores «scientiae mediae» vocantur molinistae, Gregorius de Valentia († 1603), Franciscus Suarez, «Doctor eximius» († 1617), Gabriel Vazquez († 1604), Leonardus Lessius († 1623), Adamus Tanner († 1632), Ruiz de Montoya († 1632), Ioannes Martinez de Ripalda († 1648), Ioannes de Lugo († 1660), multi alii. Theologiam polemicam excoluit maxime Robertus Bellarminus († 1621), theologiam positivam Dionysius Petavius († 1652).

Alii theologi insignes illius aetatis sunt Thomas Stapleton († 1598), controversista, Andreas Duvalius († 1637) et Nicolaus Ysambertus († 1642), doctores sorbonici, Ludovicus Thomassinus († 1695), Oratorianus.

23. Post medium saeculum XVII incipit «epocha epigonorum», quam computant usque ad finem saeculi XVIII. Hac quoque aetate edita sunt opera dogmatica non spernenda. Ita e schola thomistica prodierunt Carolus Renatus Billuart († 1757), Ludovicus Gotti († 1742), Bernardus de Rubeis († 1775); e schola scotistica Claudius Frassen († 1711), Thomas ex Charmes († 1765); e Societate Iesu Theophilus Raynaudus († 1663), Iacobus Platel († 1681), Dominicus Viva († post 1710), Paulus Antoine († 1743), et post multos alios omnium digna corona «Theologia wirceburgensis», cuius auctores sunt Udalricus Munier († 1759), Henricus Kilber († 1783), Thomas Holzklau († 1783), Ignatius Neubauer († 1795). E schola augustinensium magnum opus edidit Laurentius Berti († 1766). Inter doctores sorbonicos eminet Honoratus Tournely († 1729).

24. Initio saeculi XIX theologia scholastica quasi sepulta iacebat regnante ubique fere vulgari rationalismo, quo etiam theologi quidam catholici infecti erant. Inter hos maxime noti sunt Georgius Hermes († 1831) et Antonius Guenther († 1863), quorum systemata ecclesia reprobavit, quia non rationem fidei subiciebant sed fidei dominari volebant. Contra rationalismum infeliciter pugnabant traditionalistae, qui vim rationis humanae ad cognoscendas veritates religiosas et morales nimis deprimebant. Ita Ludovicus Bautain († 1867) et Augustinus Bonnety († 1879). Horum quoque errores ecclesia reprobavit, sicut et errorem ontologistarum, qui docebant homines habere immediatam, etsi confusam, Dei cognitionem innatam. Huc pertinent Vincentius Gioberti († 1852) et Antonius de Rosmini-Serbati († 1855).

Sed non defuerunt viri, qui doctrina et ingenio praediti, theologiam ad pristinam dignitatem reducere studuerunt. Ita Bruno Libermann († 1844), Henricus Denzinger († 1833), maxime vero Ioannes Perrone († 1876) et Iosephus Kleutgen († 1883). Horum et aliorum theologorum opera effectum est, ut theologia scholastica novas vires recuperaverit novosque et optimos indies fructus ferat, praesertim postquam Summi Pontifices Pius IX et Leo XIII eam summis laudibus celebraverunt et omnibus theologis catholicis colendam et fovendam commendarunt.

25. Recentissime orta est doctrina falsa, quae quidem inter protestantes iam diu vigebat, sed paulatim etiam catholicorum quorundam mentes contagione infecit. «Modernismus» vocatur hic morbus, consistens in extremo quodam subiectivismo, ex cuius placitis religio, revelatio, fides potius quam in obiectiva veritate, a Christo ecclesiae tradita, fundantur in singulorum hominum interna experientia, qua quis cum Deo, intellectualiter non cognoscibili, mysticum quoddam commercium habet. Sola haec interna et subiectiva ad Deum relatio essentiale elementum est totius vitae religiosae. Cetera omnia: ecclesia, dogmata, sacramenta sunt secundaria quaedam adiumenta, quae possunt esse utilia ad religiosos sensus commovendos, dummodo perpetuo sese accomodent subiectivis progressibus et necessitatibus. Unde in religione nihil stabile, omnia fluunt.

Hoc systema, utpote religionis christianae evertens et ecclesiae a Christo institutae inimicum, merito damnatum est. At venenum istud adhuc serpit. Quare theologo catholico magna cautio et diligens cura opus est, ne per ullas rimas hanc pestem in sacram doctrinam penetrare permittat. «Depositum custodi, devitans profanas vocum novitates et oppositiones falsi nominis scientiae, quam quidam promittentes, circa fidem exciderunt» (1 Tim 6, 20). Tu vero «scias, quomodo oporteat te in domo Dei conversari, quae est ecclesia Dei vivi, columna et firmamentum veritatis» (ib. 3, 15). Fideliter, sobrie, pie, catholice! Cf. Caes. Carbone, De modernistarum doctrinis, Romae 1909; Ful. Bessmer, Philosophie und Theologie des Modernismus, Freiburg 1912; A. Gisler, Der Modernismus², Einsiedeln 1912; I. M. Piccinelli, De catholico dogmate universim, Neapoli 1811.