Compendium Theologiae Dogmaticae Tomus I: De Christo Legato Divino, De Ecclesia Christi, De Fontibus Theologicis

Cf. Bellarminus, De ecclesia; I. B. Franzelin, Theses de ecclesia Christi, Romae 1885; De divina Scriptura et traditione⁴, Romae 1906; I. V. de Groot, Summa apologetica de ecclesia catholica³, Ratisbonae 1896; Guil. Wilmers, De Christi ecclesia, Ratisbonae 1897; G. van Noort, Tractatus de ecclesia Christi², Amstelodami 1909; P. Batiffol, L'église naissante et le catholicisme, Paris 1909 (etiam germanice: Urkirche und Katholizismus, Kempten 1910); I. Ottiger, Theologia fundamentalis II, Friburgi Brisg. 1911.

PRAENOTANDA.

185. Probavimus Iesum Christum, legatum divinum, doctrinam suam ut a Deo revelatam et omnibus hominibus necessario admittendam proposuisse (supra n. 133 sqq). Christus autem non mansit inter homines, sed brevi post resurrectionem rediit ad Patrem. Quaeritur ergo, quomodo ex intentione Christi doctrina revelata conservanda et ad omnes homines omnium saeculorum usque ad finem mundi propaganda sit.

Modernistae cum multis rationalistis dicunt Christum nihil de hac re providisse, cum censuerit se mox rediturum esse ad iudicium. De hoc errore iam diximus (supra n. 135). Protestantes satis communiter dicunt fontem et normam fidei post Christi et apostolorum tempora esse solam Sacram Scripturam, praecipue Novi Testamenti. Nos dicimus Christum instituisse vivum magisterium, perenniter duraturum ad doctrinam suam conservandam et propagandam, seu doctrinam suam reposuisse in societate quadam religiosa, quae vocatur ecclesia. Hoc imprimis probandum est.

Tum inquirendum est, qualis et ubi sit haec societas, quomodo distinguatur ab aliis societatibus, quinam in hac societate sint subiectum potestatis, in quibus fontibus inveniatur doctrina magisterii ecclesiastici. Itaque dividitur tractatus in has partes: de institutione et constitutione ecclesiae, de proprietatibus ecclesiae, de notis ecclesiae, de subiecto potestatis ecclesiasticae. His additur ut tertia pars totius inquisitionis tractatus de fontibus theologicis.

Quod attinet modum argumentandi, notandum est, quod iam antea indicavimus, nos libris Novi Testamenti uti simpliciter ut documentis historicis, non ut libris inspiratis. Nihilominus quando in his libris Christus vel alius legatus divinus nomine Dei loquitur, dicta eius sunt auctoritatis divinae et infallibilis, quae si sensum certum et clarum habent, sunt argumenta peremptoria. Nam haec auctoritas non pendet ex inspiratione libri, sed consistit in locutione Dei, de qua si historice constat, eo ipso omnis dubitatio, sintne vera necne, quae dicuntur, omnino excluditur.

Prop. XXIII. Christus ad doctrinam suam conservandam et propagandam instituit vivum magisterium apostolicum, eique praerogativam infallibilitatis in tradenda doctrina sua contulit.

186. Stat. quaest. Vivum magisterium vocatur hominum, qui orali praedicatione docent et doctrinam suam explicare possunt, in oppositione ad librum scriptum, qui legentibus doctrinam exhibet, sed quia non vivit, seipsum explicare nequit.

Apostolus vi vocis idem est ac missus seu legatus (cf. 3 Rg 14, 6, ubi hebraice scribitur shaluach, graece ἀπόστολος). Unde magisterium apostolicum, si concrete sumitur, sunt homines a Christo missi, ut ipsius nomine et auctoritate doceant alios doctrinam a Christo revelatam (cf. Io 13, 16). In Scriptura semel Christus ipse vocatur apostolus (Hebr 3, 1). Saepe ii qui sunt apostoli etiam vocantur discipuli (e. g. Mt 11, 1), at non omnes discipuli sunt apostoli (cf. Act 1, 21 26; 8, 1; 1 Cor 12, 28 sq), sed nomen apostoli est nomen specialis muneris et auctoritatis (cf. Rom 1, 1; Gal 1, 1).

187. Prob. pars I. Christus instituit vivum magisterium apostolicum. «Factum est autem in illis diebus, exiit in montem orare, et erat pernoctans in oratione Dei. Et cum dies factus esset, vocavit discipulos suos, et elegit duodecim ex ipsis, quos et apostolos nominavit» (Lc 6, 12 sq; cf. Mc 3, 13 sq). «Convocatis autem duodecim apostolis dedit illis virtutem et potestatem super omnia daemonia, et ut languores curarent. Et misit illos praedicare regnum Dei et sanare infirmos» (Lc 9, 1 sq). Hos apostolos Christus speciali modo educabat ad munus suum rite gerendum (Mt 10, 1 sqq; 13, 10 sqq. Lc 9, 1 sqq. Io 13, 12 sqq). Munus autem, ad quod destinaverat eos, erat praedicare doctrinam Christi, non iudaeis tantum sed omnibus hominibus.

Hoc iam ante mortem suam Christus praedixerat apostolis suis (Mt 10, 16 sqq; 24, 14. Mc 13, 9 sqq). Post resurrectionem autem suam dixit ad eos: «Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra. Euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, docentes eos servare omnia, quaecumque mandavi vobis» (Mt 28, 18 sq. Mc 16, 15). Voluit tamen, ut exspectarent, usquedum Spiritum Sanctum recepissent (Lc 24, 19 sqq. Act 1, 4). «Accipietis virtutem supervenientis Spiritus Sancti in vos, et eritis mihi testes in Ierusalem et in omni Iudaea et Samaria et usque ad ultimum terrae» (Act 1, 8).

Pro Iuda proditore electus est Matthias (Act 1, 26), et speciali modo Paulus a Christo ipso vocatus est ad munus apostolatus (Act 9, 15; 22, 3 sqq. Gal 1, 12) et conumeratus cum aliis apostolis (Act 9, 27 sqq. Gal 2, 9).

Apostoli intellexerunt sibi a Christo impositum esse munus et officium praedicandi doctrinam Christi. «Illi autem profecti praedicaverunt ubique» (Mc 16, 20). «Non possumus, quae vidimus et audivimus, non loqui» (Act 4, 20). «Misit me Christus evangelizare» (1 Cor 1, 17). «Si evangelizavero, non est mihi gloria; necessitas enim mihi incumbit; vae enim mihi est, si non evangelizavero» (1 Cor 9, 16). Fides enim hominibus necessaria est ad salutem; praedicatio autem est via ordinaria, qua ad fidem perveniant. «Quomodo credent ei, quem non audierunt? Quomodo autem audient sine praedicante? Quomodo vero praedicabunt, nisi mittantur?» (Rom 10, 14 sq.)

188. Prob. pars II. Christus apostolis contulit praerogativam infallibilitatis in tradenda doctrina Christi. Omnes homines sub poena aeternae damnationis credere debent. «Qui non credit, iam iudicatus est» (Io 3, 18). «Quicumque non receperit vos neque audierit sermones vestros, exeuntes de domo vel civitate, excutite pulverem de pedibus vestris. Amen dico vobis: Tolerabilius erit terrae sodomorum et gomorrhaeorum in die iudicii quam illi civitati» (Mt 10, 14 sq). «Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit; qui vero non crediderit, condemnabitur» (Mc 16, 16). «Qui accipit, si quem misero, me accipit; qui autem me accipit, accipit eum, qui misit me» (Io 13, 20). «Qui vos audit, me audit; et qui vos spernit, me spernit; qui autem me spernit, spernit eum, qui misit me» (Lc 10, 16). Atqui Christus non potuit sub poena aeternae damnationis hominibus imponere officium credendi doctrinam falsam. Ergo doctrina apostolorum est infallibiliter vera.

Quia autem apostoli ex se erant homines fallibiles, Christus iis promisit perpetuam suam assistentiam et auxilium Spiritus Sancti. «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi» (Mt 28, 20). «Ego rogabo Patrem, et alium paraclitum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum, Spiritum veritatis. … Paraclitus autem Spiritus Sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia et suggeret vobis omnia, quaecumque dixero vobis» (Io 14, 16 sq 26). «Cum autem venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem» (Io 16, 13). Ergo in apostolis et per apostolos loquitur Spiritus Sanctus. Spiritus «veritatis, qui a Patre procedit, ille testimonium perhibebit de me, et vos testimonium perhibebitis» (Io 15, 26 sq; cf. Mt 10, 20). Ergo apostolorum verba sunt Christi verba et Spiritus Sancti verba, et ideo sunt infallibilia.

Haec erat persuasio apostolorum. «In me loquitur Christus» (2 Cor 13, 3). «Nos sumus testes horum verborum et Spiritus Sanctus, quem dedit Deus omnibus oboedientibus sibi» (Act 5, 32). «Visum est Spiritui Sancto et nobis» (Act 15, 28). Accipere verba apostolorum est oboedire Deo. «Accepimus gratiam et apostolatum ad oboediendum fidei in omnibus gentibus pro nomine eius» (Rom 1, 5). «Cum accepissetis a nobis verbum auditus Dei, accepistis illud non ut verbum hominum sed, sicut est vere, verbum Dei» (1 Thess 2, 13). Doctrina apostolorum est doctrina Iesu Christi «in flamma ignis dantis vindictam iis, qui non noverunt Deum, et qui non oboediunt evangelio Domini nostri Iesu Christi» (2 Thess 1, 8). Per doctrinam suam apostoli in captivitatem redigunt omnem intellectum, «in promptu habentes ulcisci omnem inoboedientiam» (2 Cor 10, 5 sq.). Quare «licet angelus de caelo evangelizet vobis, praeterquam quod evangelizavimus vobis, anathema sit» (Gal 1, 8). Qui ita loquitur, certus est de infallibili veritate doctrinae suae.

Deus autem apostolorum doctrinam multis miraculis confirmavit (Act 2, 43; 3, 1 sqq; 5, 12 sqq; 9, 32 sqq. 2 Cor 12, 12. Hebr 2, 3 sq). Itaque cum apostoli integrae doctrinae suae absolutam fidem postularent, Deus autem hanc postulationem miraculis iuvaret, sequitur apostolos fuisse infallibiles in proponenda doctrina Christi, cum Deus errorem miraculis non confirmet.

189. Obi. I. Apostoli saepe doctrinam Christi non recte intellexerunt, et ideo a Christo vituperantur (Mt 15, 16). Ergo non erant infallibiles.

Resp Nego suppositum argumenti. Neque enim quaeritur, quales apostoli fuerint ante missionem Spiritus Sancti, sed quales fuerint post acceptum Spiritum Sanctum. Christus diserte iis dixit: «Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo. Cum autem venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem» (Io 16, 12 sq). «Vos autem sedete in civitate, quoadusque induamini virtute ex alto» (Lc 24, 49). Ceterum etiam quando tempore vitae mortalis Christi apostoli missi sunt ad praedicandum, Christus sine dubio providit, ut pauca illa, quae tunc annuntianda erant, cum infallibili veritate proponerent.

190. Obi. II. Paulus apostolus miletanis dixit: «Scio, quia amplius non videbitis faciem meam» (Act 20, 25); et tamen postea iterum Mileti fuit, ubi reliquit Trophimum (2 Tim 4, 20); nam in priore itinere Trophimum secum duxerat Ierosolymam (Act 21, 29). Ergo apostoli erant fallibiles.

Resp. Conc. antec. Dist. conseq.: Apostoli erant fallibiles in proponenda doctrina Christi, neg. conseq.; in aliis rebus, ad doctrinam fidei et morum non pertinentibus, conc. conseq. Paulus illa occasione suam subiectivam persuasionem expresserat, sed simul dixerat: «Vado in Ierusalem, quae in ea ventura sint mihi, ignorans» (Act 20, 22).

191. Obi. III. Petrus etiam in re fidei et morum erravit, cogens gentes iudaizare (Gal 2, 11 sqq). Ergo non erat infallibilis in proponenda doctrina Christi.

Resp. Dist. antec.: Petrus docuit gentes debere observare leges caerimoniales Veteris Testamenti, neg. antec.; Petrus suo agendi modo cogebat gentes iudaizare, conc. antec. Et neg. conseq.

Petrus diserte docuit gentes non debere observare circumcisionem et se ita subicere legi caerimoniali (Act 15, 10). Ipse, cum iudaeus esset, poterat iudaice vivere. Sed quia prius Antiochiae cum christianis gentilibus eorum more vixerat, postea autem ab iis se retraxerat, ne iudaeos offenderet, practice cogebat gentes iudaizare. Quare Paulus eum non vituperat, quod falsum docuerit, sed quod non recte ambulaverit (Gal 2, 12). De qua re Tertullianus: «Si reprehensus est Petrus, quod cum convixisset ethnicis, postea se a convictu eorum separabat personarum respectu, utique conversationis fuit vitium, non praedicationis» (De praescr. 23). Plura de hac re in Praelect. dogm. V, n. 523 sqq.

192. Obi. IV. Apostoli putabant adventum Christi secundum iam proxime instare (Rom 13, 11 sq. 1 Thess 4, 14 16). Atqui in hac re errarunt. Ergo non erant infallibiles.

Resp. Dist. mai.: Apostoli privatam opinionem habuerunt, adventum Christi proxime instare, trans. mai.; dixerunt hanc esse doctrinam a Christo revelatam, neg. mai. Dist. min.: Errarunt apostoli in opinione privata, trans. min.; in proponenda doctrina Christi, neg. min. Et eodem modo dist. consequ.

Apostoli bene sciverunt se de tempore iudicii nullam revelationem a Christo accepisse (Mt 24, 36 44. Act 1, 7); sed sicut Christus ipse, ita apostoli monebant, ut omnes semper essent parati. Nihilominus quia tempus plane incertum erat, nolebant homines neglegere cotidiana officia (1 Thess 5, 1 sqq. 2 Thess 3, 6 sqq), et ipsi futurae ecclesiae sorti diligenter providebant (2 Cor 5, 3 8. Phil 1, 23 sqq. 1 Tim 5, 22. 2 Tim 4, 6. Tit 1, 5. Act 14, 22; 20, 28).

Prop. XXIV. In collegio apostolorum Christus primatum contulit Petro.

193. Stat. quaest. Apostoli electi non sunt a Christo ita, ut manerent duodecim separati homines, quorum unusquisque sine nexu cum ceteris esset legatus divinus, sicut e. g. erant prophetae Veteris Testamenti, sed potius ita, ut essent unum corpus morale, unum collegium magisteriale. Collegium intellegitur coetus hominum ad certum aliquem finem communiter prosequendum inter se unitorum. Tale collegium constituebant apostoli; nam vocantur nomine collegiali, et ut collegium ab aliis distinguuntur. Vocantur οἱ δώδεκα, vel post defectionem Iudae οἱ ἕνδεκα (Mt 10, 1; 11, 1; 20, 17 24; 28, 16. Mc 3, 14; 4, 10; 6, 7. Lc 8, 1; 9, 1 12. Io 6, 68. Act 6, 2). Distinguuntur ab aliis: οἱ ἕνδεκα καὶ οἱ λοιποί vel οἱ ἕνδεκα καὶ οἱ σὺν αὐτοῖς. «Hos duodecim misit Iesus, praecipiens iis… euntes praedicate… qui recipit vos, me recipit» (Mt 10, 5 7 40). Quia vero collegium potest esse aut aequalium aut inaequalium, quaestio oritur, utrum apostoli fuerint omnes aequales, an aliquis inter eos primatum tenuerit, seu quia erant collegium sacrum, an fuerint collegium hierarchicum sub uno capite.

Quamdiu Christus cum apostolis vivebat, ipse solus eorum caput erat; post discessum vero ex hoc mundo manebat eorum caput invisibile, ex quo omnis potestas apostolorum descendebat. At voluit, ut etiam maneret caput visibile, constituendo Simonem, fratrem Andreae, primatem. Primatus aut est honoris tantum aut potestatis. Cum supponere liceat ut certum Christum non instituisse nudos honoris gradus inter discipulos suos, cum a mente eius nihil magis alienum fuerit quam caeremoniales vanitates, a priori constat, si quem primatum instituerit, fuisse primatum potestatis religiosae. Ceterum hoc ex argumentis patebit.

Inter protestantes et orientales acatholicos alii negant Petro collatum esse ullum primatum, alii concedunt primatum honoris, alii etiam primatum quendam potestatis. In ecclesia catholica de hac re inde a primis saeculis fuit perfectus consensus.

194. Arg. I. Ex promissione primatus.

Iesus nomen Simonis mutavit in Kepha, i. e. saxum, pro quo vocabulo graece dictum est Πέτρος, quod etiam retentum est in lingua latina (Io 1, 42. Mt 10, 2. Mc 3, 16. Lc 6, 14). Factum est igitur Petrus nomen proprium, quo semper fere in Scriptura deinceps vocatur ille apostolus.

Rationem mutati nominis Iesus ipse explicavit. Nam postquam Petrus confessus est: «Tu es Christus, Filius Dei vivi», respondit Iesus: «Beatus es, Simon, Bar [filius] Iona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui in caelis est. Et ego dico tibi, quia tu es Petrus [Kepha], et super hanc petram [Kepha] aedificabo ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Et tibi dabo claves regni caelorum, et quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in caelis, et quodcumque solveris super terram, erit solutum et in caelis» (Mt 16, 16 sqq.).

Atqui his verbis Christus Petro promisit primatum potestatis. Ergo ei etiam primatum dedit.

Ad mai. Protestantes, qui nolebant admittere primatum Petri, varia effugia excogitaverunt, ut e. g. Christum non allocutum esse Petrum, vel non Petrum ipsum sed fidem, quam Petrus confessus erat, vocari a Christo fundamentum ecclesiae. Sed quia haec et alia nimis manifeste vana sunt, nostra aetate aliis placuit negare textum esse genuinum, cum additus sit ad evangelium Matthaei circa finem saeculi II. Concedunt ab initio fortasse adfuisse verba: «Tu es Petrus, et portae inferi non praevalebunt contra te», alia autem verba esse interpolata. Ita A. Harnack (Die Acta Archelai und das «Diatessaron» Tatians 149 sq). Cui consentiunt A. Resch, H. Monnier, alii. Contra hos scripserunt C. Kneller (Stimmen aus Maria-Laach L, 129 sqq), Y. de la Brière (Études CXIX, 558 sqq), P. Batiffol (L'église naissante 101 sqq), alii.

Assertio illa non solum nullum solidum fundamentum habet, sed est plane improbabilis. Nam circa finem saeculi II textus aramaicus Matthaei iam diu ex usu evanuerat, et in eius locum ubique textus graecus successerat. Ergo illa aetate non iam poterat ulli homini in mentem venire fingere textum iam semitici coloris, ut ab omni graeco concipiendi et loquendi modo sit remotissimus (cf. supra n. 113). Textus igitur manifeste scriptus est a iudaeo pro iudaeis saeculo I.

Praeterea textus erat in opere Tatiani Diatessaron. Ergo in evangelio legebatur ante a. 170. Hoc patet ex dictis S. Ephraem, qui hanc paraphrasin textus exhibet: «Beatus es, Simon, caput discipulorum, quia Filius Dei beatum te dixit… et claves regni tibi tradidit… cuique dedit virtutem et potestatem divinitus ligandi atque solvendi… Beatus es, o Petre, quia Filius Dei te posuit in fundamento ecclesiae, ut portares pondus totius creaturae… Beatus es, o Simon, quia super te aedificata est ecclesia, decora lucis sponsa, cui promisit Filius Dei portas inferni contra eam non praevalituras» (Hymni dispersi III, ed. Lamy IV, 682 sqq).

Haec sunt illa ipsa, quae apud Mt 16, 17 sqq leguntur, etsi non est litteralis citatio. Similia saepe ab Ephraem repetuntur (cf. Lamy I 374 412 534; II 186; IV 534 738). Ephraem autem pro evangelio quadripartito adhibebat Diatessaron Tatiani. Ergo in hoc opere textus exstabat, qui consequenter non interpolatus est posteriore tempore.

Sine dubio christiani non patienter tulissent interpolationem tam gravem, antea incognitam, sibi obtrudi, neque ubique terrarum eam tam unanimiter recepissent, ut ne unus quidem codex incorruptus permanserit. Nam textus legitur in omnibus codicibus et omnibus versionibus, etiam syriaca antiquiore Tatiano, sine ulla lectione variante alicuius momenti.

Argumentum vero e silentio paucorum illorum Patrum, qui ante medium saeculi II scripserunt (et ne perfectum quidem silentium est), et alterum argumentum ex hac ratione sumptum, quod textus non quadret in contextum, sunt tam debilia et inania, ut considerationem vix mereantur. Huc etiam pertinet, quod volunt Christum non potuisse loqui de ecclesia sua. Christus utique non locutus est graece. Usus est igitur aliqua voce aramaica, qua significabat communitatem religiosam a se fundandam. Christum autem fundasse talem societatem, manifestum est ex Scriptura, ut postea videbimus. Ergo genuinitas textus manet inconcussa. Si textus est genuinus, est etiam historice verus; nam evangelista in hac re neque deceptus neque mentitus est, quia verba in se non sunt difficilia ad retinendum, occasio illa erat valde solemnis, neque ulla ratio erat talem dignitatem Petro affigendi.

195. Prob. min. 1. Christus declarat Petrum futurum fundamentum societatis a se instituendae, seu declarat eum futurum reale principium firmitatis et stabilitatis huius societatis (cf. Mt 7, 24 sqq). Atqui principium reale firmitatis et stabilitatis in societate est auctoritas seu potestas efficaciter dirigendi membra societatis ad finem socialem assequendum, quae potestas vocari solet in ecclesia potestas iurisdictionis. Ergo Petrus, isque solus, habet hanc potestatem in totam ecclesiam; ipse enim solus a Christo designatus est futurum fundamentum ecclesiae. Possunt quidem omnes apostoli simul ratione muneris et doctrinae vocari fundamentum ecclesiae (Eph 2, 20). Attamen nulli apostolo in specie dictum est: Tu es petra, super quam aedificabo ecclesiam meam, sed haec est praerogativa solius Petri. Ergo solus Petrus est principium commune stabilitatis pro tota ecclesia et pro omnibus et singulis partibus eius. Eo quod apostoli simul cum Petro collegialiter sunt fundamentum, non excluditur Petrum in hoc collegio esse speciali sensu fundamentum, in quo totum collegium habet principium unitatis et stabilitatis.

2. Addit Christus: «Et portae inferi non praevalebunt adversus eam.» Christus quodammodo agit personam architecti dicentis: Aedificabo domum meam supra petram; et quia supra petram aedificabitur, tam firma erit, ut nullae adversae potestates eam subvertere possint. «Inferus» (Ἁίδης) vel in genere est locus mortuorum, qui non sunt in beatitudine (Act 2, 31; Apc 6, 8); vel in specie est locus damnatorum (Lc 16, 22 sq. Mt 11, 23. Apc 20, 3). «Portae» inferi sunt ipsum regnum inferi (cf. Gn 22, 17. Is 38, 10). Ergo regnum inferi est inimica potestas, quae conatur evertere regnum Christi. Unde per se sensus verborum Christi esse potest: Regnum meum super Petrum tam firmiter stabiliam, ut mors, quae omnia vincit, non possit illud superare. Verumtamen mors ut talis numquam exhibetur ut potestas pugnans contra regnum Christi, sed potius sic exhibentur semper diabolus et angeli eius (cf. Io 12, 31; 14, 30; 16, 11. Lc 11, 20 sqq. Hebr 2, 14. Eph 6, 12). Contra hos diabolicos impetus promittit Christus oratione sua se protecturum esse Petrum (Lc 22, 31 sq). Itaque per Petrum, in quantum a Christo fundamentum constitutus est et participatam soliditatem accepit, ecclesia contra omnes inimicos impetus firma et insuperabilis fiet. Hoc autem non intellegi de transeunte actu Petri sed de permanente munere, ex locutione Christi et ex natura rei evidens est.

3. Tandem Christus addit: «Et tibi dabo claves regni caelorum.» Iterum est metaphora, quam Christus statim explicat dicens: «Et quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in caelis; et quodcumque solveris super terram, erit solutum et in caelis.» Aliis verbis: Deus actus ligandi et solvendi, quos Petrus in terra posuerit, ratos habebit. Ergo Petrus constituetur claviger ecclesiae cum potestate claudendi et aperiendi, i. e. cum potestate iurisdictionis in universam ecclesiam: Christus quidem principali potestate «habet clavem David, qui aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperit» (Apc 3, 7; cf. Is 22, 22), sed hanc potestatem cum Petro ita communicavit, ut Petrus in ecclesia utatur suprema potestate vicaria.

Possunt esse et sunt in ecclesia etiam alii, qui habent potestatem ligandi et solvendi, sed nullus est claviger totius ecclesiae. Ita Mt 18, 18 Christus alloquens collegium apostolorum illi promittit potestatem ligandi et solvendi; at hic nullum ex apostolis constituit supremum clavigerum, seu nulli ex iis dat in specie universalem potestatem in totam ecclesiam, quemadmodum Mt 16, 19 Petro dedit. Apostoli ut apostoli inter se erant pares, sed omnes, sicut subiecti erant Christo, ita subiecti erant vicario Christi, Petro, quia quicumque sunt in regno, subiecti sunt ei, qui habet claves regni.

Itaque Petro soli promissa est dignitas fundamenti et clavigeri totius regni Christi; ergo ipsi promissus est primatus iurisdictionis in universam ecclesiam (cf. Knabenbauer, In Matth., II², 130 sqq.).

196. Arg. II. Ex collatione primatus.

Post resurrectionem apparens quibusdam discipulis ad mare Galilaeae, «dicit Simoni Petro Iesus: Simon Ioannis, diligis me plus his? Dicit ei: Etiam, Domine, tu scis, quia amo te. Dicit ei: Pasce agnos meos. Dicit ei iterum: Simon Ioannis, diligis me? Ait illi: Etiam, Domine, tu scis, quia amo te. Dicit ei: Pasce agnos meos. Dicit ei tertio: Simon Ioannis, amas me?… Et dixit ei: Domine, tu omnia nosti; tu scis, quia amo te. Dixit ei: Pasce oves meas» (Io 21, 15 sqq.).

Atqui his verbis Christus Petro tradidit primatum olim promissum. Ergo Petrus accepit primatum iurisdictionis in universam ecclesiam.

Ad mai. Textus est critice indubius, neque ullas notabiles lectiones variantes habet. Quia Christus Petro commissurus erat gregem suum, eum prius ter interrogat de caritate, quia ad gregem Christi recte pascendum magna caritate opus est. Fortasse etiam alludit ad trinam negationem Petri. Petrus iam restitutus erat in dignitatem apostoli; nam ei cum ceteris apostolis Christus iam dixerat: «Sicut misit me Pater, et ego mitto vos… Accipite Spiritum Sanctum» (Io 20, 21 sq). Ergo Io 21, 15 sqq sermo non est de restituenda hac dignitate sed de alia re, quae non est nisi actualis collatio primatus antea promissi.

197. Prob. min. Christus se ipsum vocat pastorem, cuius grex est populus fidelis Novi Testamenti (Mt 9, 36; 10, 6. Io 10, 11 sqq). Iam in Vetere Testamento populus Dei vocabatur grex Domini, cuius pastores constituti erant sacerdotes; quia vero hi gregem neglexerant, Deus eos abiecit et promisit novum pastorem, Christum (Ez 34, 1 sqq 23; cf. supra n. 161, 2). Hic novus pastor rursus instituit alium pastorem vicarium, qui post ascensionem Christi regeret gregem suum, i. e. totam congregationem fidelium: Βόσκε τὰ ἀρνία μου, ποίμαινε τὰ πρόβατιά μου. Etsi quis non vult urgere ἀρνία esse communes fideles, προβάτια autem vel πρόβατα superiores seu praepositos, quia de hac re sunt diversae sententiae, evidens tamen est his vocabulis designari universum gregem Christi. Christus igitur Petrum fecit pastorem totius ecclesiae, seu tradidit ei potestatem docendi et regendi totam ecclesiam. Pastorem enim hominum esse idem est ac regere eos per potestatem iurisdictionis (2 Reg 5, 2. Is 44, 28. Mt 2, 6 graece). Itaque si haec verba comparantur cum promissione primatus (Mt 16, 17 sqq), dubium non est, quin Christus hic impleverit, quod tunc promisit, et Petrum universae ecclesiae primatem constituerit.

198. Confirm. I. Ex apostolorum agendi modo.

Apostoli quidem ab initio vim primatus Petro collati non magis intellexerant quam praedictam passionem et mortem Christi et varias alias doctrinas Christi; sed post adventum Spiritus Sancti cessavit eorum disputatio, quis eorum videretur esse maior, et primas partes sine invidia Petro concesserunt. Ideo evangelistae, et ipsi iam participes facti Spiritus Sancti, quando scribebant, Petrum omnibus aliis praeferunt.

Nam 1. In catalogis apostolorum Petrus primo loco ponitur (Mc 3, 16. Lc 6, 14. Act 1, 13) et diserte «primus» dicitur inter apostolos, non per modum enumerationis, quia non sequitur «secundus, tertius», neque quia primus discipulus Iesu fuit, cum ante eum alii se Iesu adiunxerint (Io 1, 35 sqq), neque ob ullam aliam rationem, quia nulla indicatur, sed ideo quia est Petrus: «Primus Simon, qui dicitur Petrus» (Mt 10, 2). Hoc etiam aliis loquendi formulis innuitur, quibus Petrus ut caput collegii apostolici effertur: ὁ Σίμων καὶ οἱ μετ' αὐτοῦ (Mc 1, 36), ὁ Πέτρος καὶ οἱ σὺν αὐτῷ (Lc 9, 32), ὁ Πέτρος σὺν τοῖς ἕνδεκα (Act 2, 14), Πέτρος καὶ οἱ λοιποὶ ἀπόστολοι (Act 2, 37), Πέτρος καὶ οἱ ἀπόστολοι (Act 5, 29). 1 Cor 1, 12 ordo inversus est, ubi habetur gradatio: Paulus se infimo loco ponit, dein Apollo, dein Petrum, dein Christum. Similiter 3, 22 et 9, 6. Gal 2, 9 lectio est incerta; si Iacobus primo loco ponitur, ratio est, quia ibi agitur de iis, qui Ierosolymis in honore erant, et ideo Iacobus, episcopus huius civitatis, primo loco nominatur.

2. Evangelistae narrant Petrum speciali modo a Christo honoratum esse. Nam Christus quoties erat in urbe Capharnaum, habitabat in domo Petri (Mt 8, 14. Mc 1, 29. Lc 4, 38), e navi Petri docebat (Lc 5, 3), et post miraculosam capturam piscium Petro dixit eum futurum esse piscatorem hominum (Lc 5, 10), miraculo procurat staterem, quem Petro solveret pro Christo et pro se ipso (Mt 17, 26), post resurrectionem apparet Petro, quando hic solus erat (Lc 24, 34. 1 Cor 15, 5).

3. Post diem Pentecostes, quando apostoli sunt simul, Petrus praesidet et omnium nomine loquitur. Ita in electione Matthiae (Act 1, 15), ita die Pentecostes (Act 2, 14), ita coram principibus et senioribus iudaeorum (Act 4, 8), ipse primus gentes ad ecclesiam admittit (Act 10, 34), ipse primus quaestionem definit in concilio apostolorum (Act 15, 7), ipse cunctas ecclesias visitat et confirmat (Act 9, 32 sqq).

Haec si simul sumuntur, ostendunt condicionem Petri fuisse prorsus singularem in primitiva ecclesia, et sic confirmant ea, quae de primatu Petri probavimus. Sed negato hoc primatu plane nulla apparet ratio, cur Petrus hunc singularem locum honoris habuerit.

199. Confirm. II. Ex testimonio veteris ecclesiae.

Origenes de Petro ait: «Magno illi ecclesiae fundamento et petrae solidissimae, super quam Christus fundavit ecclesiam, vide, quid dicatur a Domino» (In Exod. hom. 5, n. 4); Petrus «apostolorum princeps» (In Luc. hom. 17). Tertullianus: «Latuit aliquid Petrum, aedificandae ecclesiae petram dictum, claves regni caelorum consecutum et solvendi et alligandi in caelis et in terris potestatem?» (De praescript. 22.) S. Hilarius Petrum alloquitur: «O in nuncupatione novi nominis felix ecclesiae fundamentum» (In Matth. 16, 18), «regni caelestis ianitor» (In Ps. 131, n. 4). S. Ioannes Chrysost.: «Quae uni Deo sunt propria, nempe peccata solvere, ecclesiam in tanto fluctuum concursu immotam reddere, hominemque piscatorem toto impugnante orbe petra firmiorem reddere, haec se illi [Petro] daturum [Christus] pollicetur» (In Matth. hom. 54, n. 2). S. Cyrillus Hierosol.: Petrus est ὁ κορυφαιότατος καὶ πρωτοστάτης τῶν ἀποστόλων (Catech. myst. 2, 19). Alia vide in Breviario Rom. die 13 Ian. et die 22 Febr. Unde haec magna Petri aestimatio prae omnibus apostolis, nisi Petrus primatum habuit?

200. Obi. I. Complures Patres docent petram, super quam aedificata sit ecclesia, esse confessionem divinitatis Christi. Ergo non Petrus est petra sed fides seu confessio eius.

Resp. Dist. antec.: Ita SS. Patres loquuntur excludendo primatum Petri, neg. antec.; includendo primatum Petri, conc. antec. Et neg. conseq.

Illo modo loquendi utuntur praecipue SS. Patres, quando argumentantur contra arianos, qui negabant divinitatem Christi. Contra hos urgent Petrum non accepisse primatum, nisi postquam confessus sit divinitatem Christi. «Super hanc igitur confessionis petram ecclesiae aedificatio est.» Ita S. Hilarius (De Trin. l. 6, n. 36), qui toties repetit Petrum esse fundamentum ecclesiae (e. g. In Ps. 131, n. 4; In Ps. 141, n. 8). Similiter S. Ambrosius saepe dicit Petrum factum esse «ecclesiae firmamentum» (In Luc. l. 4, n. 70; De virginit. c. 16, n. 105; De fide l. 4, c. 5, n. 56); nihilominus ait: «Fides ergo est ecclesiae fundamentum; non enim de carne Petri sed de fide dictum est, quia portae mortis ei non praevalebunt» (De incarn. c. 5, n. 34). Idem valet de aliis Patribus. Ergo hae duae expositiones se non excludunt; nam Petrum factum esse fundamentum ecclesiae, et rationem huius facti fuisse fidem Petri, optime inter se cohaerent (cf. Knabenbauer, In Matth., II², 58 sqq).

Neque cum primatu Petri pugnat, quod interdum Patres dicunt quemlibet imitatorem Christi esse petram, super quam aedificetur ecclesia. Haec et similia non sunt explicationes textus sed applicationes morales.

201. Obi. II. Petrus ab apostolis missus est in Samariam (Act 8, 14), et reprehensus est a Paulo (Gal 2, 11). Atqui superior non mittitur neque reprehenditur ab inferioribus. Ergo Petrus non habebat primatum inter apostolos.

Resp. Dist. mai.: Petrus missus et reprehensus est auctoritative, neg. mai.; amico consilio vel monitione, conc. mai. Dist. min.: Superior non mittitur vel reprehenditur ab inferiore auctoritative, conc. min.; neque umquam id fieri potest per modum consilii vel amicae monitionis, neg. min. Et sub data distinctione, neg. conseq.

Primatus Petri non statim ab initio eodem modo prodibat, quo nunc primatus romani pontificis. Etiam primatus habet suam historiam tum quoad perfectam eius cognitionem tum quoad usum. Praecipue primis temporibus, quando pauci erant fideles et non tam agebatur de gubernanda ecclesia quam de propagando evangelio et de fundandis communitatibus christianis, potestas primatialis vix non semper manebat in actu primo, et eo tantum fere modo manifestare se poterat, qui cernitur in primis capitibus Actuum apostolorum. Etsi conceditur apostolos omnes immediate a Christo accepisse iurisdictionem suam (quamquam pauci id negant; cf. Suarez, De fide disp. 10, sect. 1, n. 4), quia omnibus aequaliter Christus dixit: «Quaecumque alligaveritis…» (Mt 18, 18), et: «Sicut misit me Pater, et ego mitto vos» (Io 20, 21), et: «Euntes, docete omnes gentes…» (Mt 28, 19; cf. Gal 1, 1); nihilominus haec iurisdictio pendebat a iurisdictione Petri, quia solus Petrus poterat universae ecclesiae, inclusis apostolis, leges dare, et quia ecclesiae, quas apostoli fundabant, Petro subiectae erant, non vero ceteris apostolis. Unde Petrus plenissimam potestatem habebat, ceteri apostoli aliquid de hac plenitudine habebant.

202. Obi. III. Paulus apostolus se aequalem considerat Petro, dicens: «Creditum est mihi evangelium praeputii, sicut et Petro circumcisionis» (Gal 2, 7). Atqui si Paulus est Petro aequalis, etiam ceteri apostoli sunt Petro aequales.

Resp. Dist. mai.: Paulus se aequalem considerat Petro quatenus ipse immediate a Christo accepit missionem praedicandi evangelium, praecipue inter gentes, sicut Petrus immediate a Christo accepit missionem praedicandi evangelium, praecipue inter Iudaeos, et similiter ratione immediatae missionis omnes apostoli aequales sunt, conc. mai.; Paulus et ceteri apostoli aequales sunt Petro in gubernanda universa ecclesia, neg. mai.

S. Paulus ipse sensum verborum suorum explicat: «Paulus apostolus, non ab hominibus neque per hominem sed per Iesum Christum et Deum Patrem… Qui enim operatus est Petro in apostolatum circumcisionis, operatus est et mihi inter gentes» (Gal 1, 1; 2, 8). Neque tamen haec divisio apostolatus exclusive sumitur; nam Paulus etiam Iudaeis praedicavit, et Petrus etiam gentibus. Non magis obest primatui Petri, quod Paulus se ei etiam praefert sub alia ratione. «Ego enim sum minimus apostolorum… sed abundantius illis omnibus laboravi» (1 Cor 15, 9 sq). Quantopere vero Paulus agnoscat eminentiam Petri, patet ex illis verbis: «Veni Ierosolymam videre (ἱστορῆσαι) Petrum, et mansi apud eum diebus quindecim; alium autem apostolorum vidi neminem nisi Iacobum, fratrem Domini», episcopum illius urbis (Gal 1, 18 sq). Ad quae verba S. Ioannes Chrysost. ait: «Non dixit ἰδεῖν Πέτρον, sed ἱστορῆσαι Πέτρον, quomodo loqui solent qui magnas splendidasque urbes invisunt cognoscendi gratia. Adeo iudicabat operae pretium esse etiam virum dumtaxat videre… Nam et virum honore prosequitur et prae omnibus diligit; neque enim propter alium quemvis ex apostolis sed propter ipsum solum se venisse scribit» (In Gal. 1, 18).

203. Coroll. Ex dictis intellegitur, quo fundamento nitatur doctrina catholica, quae definita est in Conc. Vatic. sess. 4, c. 1: «Si quis dixerit beatum Petrum apostolum non esse a Christo Domino constitutum apostolorum omnium principem et totius ecclesiae militantis visibile caput, vel eundem honoris tantum, non autem verae propriaeque iurisdictionis primatum ab eodem Domino nostro Iesu Christo directe et immediate accepisse, A. S.» (Denz. n. 1823).

Iam a. 1647 decreto S. Officii reiecta est Arnaldi et aliorum quorundam doctrina de omnimoda aequalitate apostolorum Petri et Pauli: «Sanctissimus… propositionem hanc: ‚S. Petrus et S. Paulus sunt duo ecclesiae principes, qui unicum efficiunt’, vel: ‚Sunt duo ecclesiae catholicae coryphaei ac supremi duces, summa inter se unitate coniuncti’, vel: ‚Sunt geminus universalis ecclesiae vertex, qui in unum divinissime coaluerunt’, vel: ‚Sunt duo ecclesiae summi pastores ac praesides, qui unicum caput constituunt’, ita explicatam, ut ponat omnimodam aequalitatem inter S. Petrum et S. Paulum sine subordinatione et subiectione S. Pauli ad S. Petrum in potestate suprema et regimine universalis ecclesiae, haereticam censuit et declaravit» (Denz. n. 1091).

Item in Concilio Vaticano l. c. reiecta est eorum opinio, «qui affirmant eundem primatum non immediate directeque ipsi beato Petro sed ecclesiae et per hanc illi ut ipsius ecclesiae ministro delatum fuisse» (Denz. n. 1822). Christus non dixit: Super ecclesiam aedificabo Petrum, sed: Super Petrum aedificabo ecclesiam; et ipsi Petro dedit claves regni caelorum, quemadmodum iam Tertullianus effert: «Si adhuc clausum putas caelum, memento claves eius hic Dominum Petro et per eum ecclesiae reliquisse» (Adv. gnosticos Scorpiace c. 10). Sed quia montanistae et alii docebant claves datas esse Petro ut huic privatae personae, et dignitatem Petri cum eius morte cessasse (Tertull., De pudicit. 21), ideo SS. Patres dicunt Petrum accepisse claves, in quantum gesserit personam totius ecclesiae. Ita e. g. S. Augustinus: «Propter ipsam personam, quam totius ecclesiae solus gestabat, [Petrus] audire meruit: Tibi dabo claves regni caelorum; has enim claves non homo unus sed unitas accepit ecclesiae» (Sermo 295, c. 2, n. 2). Petrus non gessit personam ecclesiae ex delegatione ecclesiae, sed ut visibile ecclesiae caput, et claves accepit in ecclesiae perenne commodum; et hoc sensu in Petro ut in persona publica tota ecclesia accepit claves.

Tandem decreto «Lamentabili» n. 55 damnata est haec propositio modernistarum: «Simon Petrus ne suspicatus quidem umquam est sibi a Christo demandatum esse primatum in ecclesia» (Denz. n. 2055).

Prop. XXV. Christus collegio apostolorum contulit potestatem iurisdictionis et potestatem ordinis.

204. Stat. quaest. Vidimus iam (Prop. XXIII) Christum collegio apostolorum dedisse munus docendi, quod non est nuda docendi facultas, qualem habere potest homo privatus, sed est munus publicum, quod certa officia et iura annexa habet. Apostoli ex mandato Christi debent praedicare; ergo etiam ius praedicandi a Deo acceperunt. Quare cum principes iudaeorum apostolis denuntiassent, «ne omnino loquerentur neque docerent in nomine Iesu, Petrus et Ioannes respondentes dixerunt ad eos: Si iustum est in conspectu Dei vos potius audire quam Deum, iudicate. Non enim possumus, quae vidimus et audivimus, non loqui» (Act 4, 18 sqq). Qui vero apostolorum doctrinam ut a Deo revelatam receperant, eo ipso apostolorum auctoritati subiciebantur in omnibus ad doctrinam Christi pertinentibus. Habebant igitur apostoli potestatem postulandi intellectualem oboedientiam et puniendi inoboedientiam. «In captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi et in promptu habentes ulcisci omnem inoboedientiam» (2 Cor 10, 5 sq).

Itaque magisterium apostolis commissum continet 1. potestatem infallibiliter proponendi doctrinam Christi seu clavem scientiae, cui ex parte audientium respondet actus fidei; 2. potestatem obligandi fideles, ut hanc doctrinam profiteantur, seu clavem iurisdictionis, cui ex parte fidelium respondet actus oboedientiae. Attamen potestas iurisdictionis, i. e. potestas dirigendi fideles legibus latis in rebus fidei et morum, et consequenter potestas iudicandi de observatione legum et vindicandi transgressiones legum, non restringitur ad solum magisterium auctoritativum, sed extenditur ad omnes leges, iudicia, poenas, quae fini religionis christianae sunt conformia. Unde potestas iurisdictionis complectitur et potestatem docendi et potestatem regendi.

A potestate iurisdictionis distinguitur potestas ordinis, i. e. potestas sacrificandi et potestas sanctificandi homines per certos ritus a Christo institutos, qui vocantur sacramenta. Hoc loco nondum inquirimus in numerum neque in modum efficaciae sacramentorum, sed generatim tantum ostendimus apostolis a Christo talem potestatem datam esse. Vocatur haec potestas ordinis, quia eius exercitium pertinet ad ordinem sacerdotalem.

Quidam duplicem tantum potestatem distinguunt: iurisdictionis et ordinis, sicut Christus homo habuit potestatem regiam et sacerdotalem, potestatem vero docendi revocant ad potestatem iurisdictionis; aliis magis placet divisio in potestatem magisterii, ordinis, regiminis, quam comparant cum triplici munere Christi prophetae (seu doctoris), sacerdotis, regis. Hic diversus modus loquendi nihil mutat in re ipsa (cf. Franzelin, De ecclesia 46; Wilmers, De ecclesia 98 sqq; van Noort, De ecclesia 24 42).

Quia de potestate docendi iam diximus, hic restat, ut agamus de potestate regiminis et de potestate ordinis.

205. Prob. pars I. Apostoli acceperunt potestatem iurisdictionis.

1. Imprimis iis promissa est haec potestas. Nam Christus ait ad apostolos: Si quis «ecclesiam non audierit, sit tibi sicut ethnicus et publicanus. Amen dico vobis: Quaecumque alligaveritis super terram, erunt ligata et in caelo, et quaecumque solveritis super terram, erunt soluta et in caelo» (Mt 18, 17 sq). Occasio horum verborum erat doctrina de correctione fraterna. Christus monet, ut prius fiat correptio privata; si hac nihil efficiatur, adeundam esse auctoritatem publicam. Ecclesiam esse coetum fidelium, eumque non aequalium sed sub auctoritate constitutorum, iam Mt 16, 18 sq dictum erat. Potestas ligandi et solvendi, quae antea Petro promissa erat, hic promittitur omnibus apostolis: «dico vobis». Ergo christianis officium incumbit audiendi apostolos, cum Deus suo iudicio approbet, quae apostoli decreverunt: Quae super terram ligaveritis aut solveritis, erunt etiam in caelo ligata aut soluta. Democratia religiosa et iudaeis et discipulis Christi plane ignota erat. Unde «dic ecclesiae» idem est ac «dic praesulibus ecclesiae». Non ideo populus christianus necessario excluditur a iudicio de fratre peccante; attamen iudices sunt ii, quibus Christus potestatem iudicandi dedit; populus vero, si ratio id suadet, ad consultationem admitti potest.

Potestas intra limites finis, ad quem datur, universalis promittitur, ut nihil excipiatur, quod ad utilitatem ecclesiae pertinet. Ergo Christus apostolis promisit potestatem dandi praecepta, iudicandi, absolvendi, puniendi.

2. Christus post mortem suam apostolis potestatem contulit, dicens: «Sicut misit me Pater, et ego mitto vos» (Io 20, 21). Christus a Patre missus est cum plena auctoritate; similiter apostoli mittuntur a Christo cum plena auctoritate. De potestate sermonem esse ostendunt verba: «Quorum remiseritis peccata, remittuntur iis; et quorum retinueritis, retenta sunt» (Io 20, 23). Iterum Iesus provocans ad plenitudinem potestatis suae, ait ad apostolos: «Discipulos facite (μαθητεύσατε) omnes gentes… docentes eos servare omnia, quaecumque mandavi vobis» (Mt 28, 19 sq). Sicut Christus cum auctoritate mandavit, ita apostoli cum auctoritate inculcant observantiam mandatorum Christi.

3. Apostoli intellexerunt sibi a Christo veram potestatem legiferam, iudiciariam, coactivam datam esse. Ita gentilibus christianis viventibus inter iudaeos legem dederunt, ut abstinerent ab immolatis simulacrorum et sanguine et suffocato (Act 15, 29), quae est lex positiva ecclesiastica (cf. 1 Cor 10, 25 sqq). «Cum pertransirent civitates [Paulus et Timotheus], tradebant iis custodire dogmata [praecepta], quae erant decreta ab apostolis et senioribus, qui erant Ierosolymis¹» (Act 16, 4). S. Paulus scribit: «Laudo vos, fratres, quod,… sicut tradidi vobis, praecepta mea tenetis» (1 Cor 11, 2). Iubet S. Paulus viros orare detecto capite, mulieres vero velato capite, esurientes domi manducare, non vero opulentam cenam cum aliorum scandalo in publico conventu christianorum sumere; «cetera autem, cum venero disponam» (1 Cor 11, 34). Alia praecepta dat in epistulis ad Timotheum et Titum. Haec autem omnia praecipit, non quia ab hominibus hanc potestatem accepit, sed quia pro Christo legatione fungitur (2 Cor 5, 20).

S. Paulus tulit sententiam iudicialem in corinthium incestuosum (1 Cor 5, 3 sqq) et in Hymenaeum et Alexandrum (1 Tim 1, 19 sq). Corinthios interrogat: «Quid vultis, in virga veniam ad vos, an in caritate et spiritu mansuetudinis?» (1 Cor 4, 21.) «Praedixi et praedico, ut praesens et nunc absens, iis, qui antea peccaverunt, et ceteris omnibus, quoniam si venero iterum, non parcam. An experimentum quaeritis eius, qui in me loquitur Christus?… Ideo haec absens scribo, ut non praesens durius agam secundum potestatem, quam Dominus dedit mihi in aedificationem et non in destructionem» (2 Cor 13, 2 sq. 10).

Atqui potestatem, quam Paulus accepit a Christo, ceteri quoque apostoli acceperunt. Ergo omnes habuerunt potestatem iudicialem et coactivam. Unde possunt etiam poenas imponere tam spirituales quam temporales, in quantum iuvant ad finem spiritualem.

206. Prob. pars II. Apostoli acceperunt potestatem ordinis.

1. Christus docet: «Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei» (Io 3, 5). Potestatem autem regenerandi homines ex aqua et Spiritu Sancto dedit apostolis. «Euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti» (Mt 28, 19). Rursus dixit: «Nisi manducaveritis carnem Filii hominis et biberitis eius sanguinem, non habebitis vitam in vobis» (Io 6, 54). Potestatem autem dandi hominibus corpus et sanguinem Christi dedit apostolis in ultima cena (Lc 22, 19 sq). Post resurrectionem suam dixit apostolis: «Accipite Spiritum Sanctum: quorum remiseritis peccata, remittuntur iis» (Io 20, 22 sq). Ergo apostoli acceperunt a Christo potestatem sanctificandi homines externis quibusdam ritibus.

2. Revera apostoli per externos ritus homines sanctificaverunt. Baptismo peccata delent et homines in ecclesiam recipiunt (Act 2, 38 41). Per impositionem manuum dant Spiritum Sanctum (Act 8, 17) et episcopos constituunt (2 Tim 1, 6). Deserviunt altari, benedicentes calici, qui est «communicatio sanguinis Christi», et frangentes panem, qui est «participatio corporis Domini» (1 Cor 10, 16). Ergo apostoli censuerunt se habere potestatem ordinis. Neque enim solis doctrinis et praeceptis dirigebant homines, ut hi seipsos servando praecepta sanctificarent, sed ritibus utebantur, quibus ex institutione Christi inerat vis conferendi hominibus interna gratiae dona.

Thesis est dogmatice definita, sed haec res et alia, quae de potestate ordinis et de singulis ritibus sacris quaeri possunt, pertinent ad Tractatum de Sacramentis.

207. Obi. I. Christus apostolos vituperavit, quod disputarent, quis eorum esset maior, et dixit iis: «Reges gentium dominantur eorum… vos autem non sic» (Lc 22, 25 sq). Ergo non instituit sacrum dominium seu hierarchiam.

Resp. Dist. antec.: Christus vituperavit ambitionem apostolorum, de prima sede disputantium, et seipsum proposuit iis exemplum humilitatis, conc. antec.; Christus negavit se habere regnum et potestatem et se velle hanc potestatem communicare cum apostolis, neg. antec. (cf. Lc 22, 29). Dist. conseq.: Non instituit hierarchiam, quae esset obiectum ambitionis, conc. conseq.; non instituit hierarchiam, ad quam vocarentur homines secundum electionem Patris, neg. conseq. (cf. Mt 20, 23; Mc 10, 40).

208. Obi. II. Ritus externi erant proprii Veteris Testamenti, qui abrogati sunt in Novo Testamento, in quo Deus colitur in spiritu et veritate (Gal 4, 9. Io 4, 23 sq).

Resp. Dist. assert.: Veteris Testamenti proprii erant ritus, qui solum significabant futuram salutem, ipsi vero non poterant intrinsecus sanctificare homines, conc. assert. (Hebr 10, 1 sqq); Novum Testamentum non habet ritus efficaces sanctificationis internae, quia tales ritus pugnant cum cultu Dei in spiritu et veritate, neg. assert. Ne Novum quidem Testamentum fundatum est pro puris spiritibus sed pro hominibus, qui indigent cultu externo cum convenientibus ritibus (cf. supra n. 44, 49). In Novo Testamento Deus colitur in spiritu et veritate, quia gratia interna, quam lex mosaica solum promittebat, per Messiam data est, ut homines sint filii Dei et ut filii Dei vivant et agant.

209. Obi. III. In re religiosa nemo est cogendus sed suae conscientiae committendus, cum cultus coactus sit cultus nullus. Ergo ecclesiae non competit potestas iudicialis et coactiva.

Resp. Dist. antec.: Nemo, qui nondum est membrum ecclesiae, potestate ecclesiastica cogi debet, ut fiat membrum ecclesiae, conc. antec.; nemo, qui iam est membrum ecclesiae, per potestatem ecclesiasticam cogi potest, subdist. antec.: Si agitur de actibus pure internis, trans. antec., quia de hac re postea dicendum erit; si agitur de actibus externis, neg. antec. Nam in omni regno bene instituto debet esse potestas coercendi actus malos, qui foras prodeunt, tum per poenas medicinales in bonum peccantis adhibitas, tum per poenas vindicativas ad bonum publicum tuendum. Quae autem sint poenae convenientes, ex multis condicionibus pendet, de quibus iudicare magistratuum est.

Haec valent de ecclesia, ut societas est et ut societas habet potestatem humanam sibi propriam, etsi a Christo datam, seu valent in foro externo, ut loquuntur. In hoc enim foro ecclesia agit non ut causa pure instrumentalis sed ut causa suo modo principalis. Quare eius leges sunt leges humanae. In foro vero interno, i. e. in iudicandis et remittendis peccatis hominum et in tractandis aliis pure internis, ecclesia solum agit ut causa instrumentalis, Deus vero est unica causa principalis. Sed de his alibi agendum erit.

Prop. XXVI. Christus instituendo collegium apostolicum sub Petro primate cum potestate iurisdictionis et ordinis factus est auctor societatis religiosae, hierarchicae, monarchicae, quam vocavit ecclesiam suam.

210. Stat. quaest. Haec thesis est corollarium ex praecedentibus et indiget potius explicatione quam probatione. Nostra aetate rationalistae protestantes eosque secuti modernistae negarunt Christum fundasse ullam proprii nominis societatem. Dicunt eum solum docuisse homines colere Deum ut Patrem caelestem et se considerare et gerere ut filios huius Patris, inter se caritatis vinculo coniunctos. Inde proxime ortam esse «idealem» quandam ecclesiam, i. e. coetum fidelium distinctorum a iudaeis incredulis; ex hac autem ideali ecclesia paulatim ortam esse realem ecclesiam, i. e. societatem politice constitutam secundum exemplar societatis civilis. Quomodo primitiva credentium multitudo se evolverit ad ecclesiam, permultis libris exponitur, incipiendo ab A. Ritschl (Die Entstehung der altkatholischen Kirche², Bonn 1857) usque ad A. Harnack, A. Sabatier et aliorum recentiorum opera. In libro «Die neueren Forschungen über die Anfänge des Episkopats von Stan. v. Dunin-Borkowski» (Freiburg 1900) circiter centum scriptores de hac re recensentur, et alios addidit Batiffol in «L'église naissante» 172 sqq. Longum et inutile est has omnes theorias discutere. Sicut fieri solet, quando a vero receditur, maxima est inter hos scriptores discordia, neque raro idem scriptor id, quod prius ut necessarium postulatum scientiae posuerat, postea ut falsum abicit. Quae theoria nunc plerumque circumferatur, satis patet ex decreto «Lamentabili» prop. 52 sqq et ex encyclica «Pascendi» (Denz. n. 2052 sqq 2091 sqq). Secundum modernistarum placita ecclesia orta est ex conscientiis fidelium collective sumptis, quatenus ad commune bonum tuendum et augendum fideles crearunt magistratus, quorum esset consociatos in communem finem dirigere et communem doctrinam et cultum tueri. Hac via circa initium saeculi III exstitisse primitivam ecclesiam catholicam, quae deinceps constantes mutationes subierit et subeat. Aliis, ut R. Sohm, videtur haec transformatio fuisse ruina primitivae religionis christianae; alii, ut Harnack, censent ex natura rei non potuisse fieri, ut ipsum evangelium servaretur, nisi prima forma societatis christianae periret, et ob eandem rationem necessariam esse continuam transformationem et adaptationem ad exigentias singulorum saeculorum.

Cum hae theoriae pugnent cum variis locis Novi Testamenti, hos locos aut vi quadam in alium sensum interpretantur, aut, si nequeunt, interpolatos esse declarant. Nos hic non iterum in genuinitatem textuum inquirimus, sed suppositis iis, quae hucusque probavimus, singulas partes thesis explicamus.

211. Prob. pars I. Christus veram societatem instituit. Nam is instituit societatem, qui multos homines ad communem finem prosequendum sub communi auctoritate stabili modo coniungit. Atqui id Christus praestitit. Ergo.

Prob. min. Christus ab initio vitae suae publicae coepit annuntiare regnum Dei vel regnum caelorum (Mt 4, 17. Mc 1, 15. Lc 4, 43). Postulabat autem, ut homines admitterent suam doctrinam ut a Deo revelatam (supra n. 127 129 sq), et ut praecepta sua observarent (Mt 7, 21 sqq). Eos, qui recipiebant verba eius, vocavit discipulos suos (Lc 14, 26 sq. Io 8, 31) et se magistrum eorum (Mt 23, 8). Ad discipulatum suum omnes invitat: «Venite ad me omnes… et discite a me» (Mt 11, 28 sq). Attamen non omnes veniunt, sed quibus datum est a Patre (Io 6, 66). «Multi enim sunt vocati, pauci vero electi» (Mt 22, 14). Hos, quos ipse secundum voluntatem Patris elegit (Io 15, 16; 17, 6), Christus distinguit a mundo (Io 15, 19), i. e. ab incredulis sive gentilibus sive iudaeis (Mt 10, 16 sqq), et vocat eos gregem suum. «Nolite timere, pusillus grex» (Lc 12, 32). «Ego sum pastor bonus… et alias oves habeo, quae non sunt ex hoc ovili [iudaico], et illas oportet me adducere, et vocem meam audient, et fiet unum ovile et unus pastor» (Io 10, 11 16).

Fideles sub capite suo Christo constituunt regnum Dei, cuius indoles est spiritualis et supernaturalis. Propterea, cum iudaei exspectarent regnum quoddam mundanum, civili et militari potestate gloriosum, Christus monet regnum Dei non venire cum pompa: «ecce enim regnum Dei intra vos est» (Lc 17, 21), in medio vestrum iam adest in me et discipulis meis.

Regnum quidem Dei non uno sensu dicitur in evangeliis. Saepe idem est ac status et societas beatorum (Mt 25, 34; cf. 8, 11); immo hic status perfectus indirecte saltem respicitur, quoties sermo est de regno caelorum. Nihilominus saepe sermo est de regno Dei secundum statum imperfectum huius vitae. Comparatur enim regnum Dei cum familia regis, in qua sunt servi fideles et pigri (Mt 18, 23 sqq); cum operariis in vinea, qui vespere exspectant mercedem laboris (Mt 20, 1 sqq); cum sagena missa in mare, qua colliguntur pisces boni et mali (Mt 13, 47); cum agro, in quo crescunt triticum et zizania (Mt 13, 24 sqq); sed in fine mundi angeli colligent de hoc regno omnia scandala, i. e. «eos, qui faciunt iniquitatem, et mittent eos in caminum ignis» (Mt 13, 41 sq). Itaque quia haec non possunt de regno beatorum intellegi, dicta sunt de regno Dei quale in hac terra exsistit. Hoc igitur regnum est coetus fidelium tum eorum, qui aliquando erunt in caelo, tum eorum, qui a caelo excludentur. Rex huius regni est Christus, cui iudaei credentes acclamant: «Benedictus, qui venit in nomine Domini, rex Israel» (Io 12, 13). Iesus vero a Pilato interrogatus: Rex es tu? respondet: «Rex sum ego» (Io 18, 37). De metaphoris civitatis, domus, templi deque parabolis, quibus Christus naturam regni sui illustravit, cf. Passaglia, De ecclesia I, 3; I. Schäfer, Das Reich Gottes, Mainz 1897, 109 sqq.

Ergo quia Christus collegit coetum hominum stabilem (Mt 24, 14) ad doctrinam suam profitendam et praecepta sua sequenda, et quia instituit collegium apostolicum ad docendos et regendos fideles, dubium esse nequit, quin veram societatem instituerit. Attamen ante mortem Christi solummodo praeparabatur institutio huius societatis, sed perfecte constituta non est haec societas nisi post resurrectionem Christi, quia tum demum Christus apostolis potestatem antea promissam contulit. Immo voluit, ut apostoli munus suum publicum non aggrederentur nisi post adventum Spiritus Sancti. Idcirco dies Pentecostes vero quodam sensu vocari potest dies nativitatis ecclesiae, quam nihilominus Christus ipse vere instituit, quia institutio facta est ex eius voluntate et secundum normam et potestatem ab ipso acceptam.

212. Prob. pars II. Societas a Christo instituta est societas religiosa. Diversae societates inter se distinguuntur fine, qui est ideale vinculum omnis societatis. Sunt igitur societates litterariae, politicae, oeconomicae, prout eorum finis est litterarius, politicus, oeconomicus. Atqui finis societatis, quam Christus fundavit, est religiosus. Ergo haec societas est societas religiosa.

Societas autem, quia est unum quoddam corpus morale, etiam socialem actionem habeat necesse est. Neque enim eo societas iam exsistit, quod plures eundem finem appetunt, v. g. quod multi volunt fieri divites vel docti vel artifices, sed eo, quod voluntates et actiones suas coniungunt ad communem finem prosequendum. Ergo in societate religiosa, ut vere societas sit, bona religiosa sociali actione prosequenda sunt. Neque tamen requiritur, ut omnia societatis membra eodem modo agant, cum in omni societate quidam sint qui dirigant, quidam qui praecepta exsequantur, et generatim variae operationes requirantur, quae divisim tantum ab aliis et aliis fieri possunt.

Qui vero sit finis societatis christianae sociali modo prosequendus, ex iis, quae diximus, patet. Christus enim misit apostolos, ut doctrinam a se revelatam conservarent et propagarent, ut homines regerent et ad vitam beatam dirigerent, ut ritus praescriptos administrando Deum colerent et homines sanctificarent. Alii autem docendo, alii discendo doctrinam sacram conservant; alii dant praecepta salutaria, alii recipiunt, sua vero officia in suo quisque ordine implere debet; alii administrant ritus sacros, alii suscipiunt. Sic in tota ecclesia est vita quaedam socialis, cuius singula membra participia sunt. Totius ecclesiae est religionem christianam conservare; singulorum fidelium est in ecclesia religionem christianam exercere eamque exercendo salutem animae consequi.

Christus hunc religiosum finem ecclesiae maxime effert in oratione sacerdotali, qua orat Patrem, ut apostolos et omnes, qui credituri sunt per eos, conservet in vera fide et sanctificet eos et firmet in caritate et tandem ducat illuc, ubi est Christus in gloria, ut sic Deus in omnibus clarificetur (Io c. 13)².

Itaque Christus condidit societatem religiosam, i. e. coetum hominum moraliter et constanter unitorum unitate doctrinae, rituum, regiminis, qui sub apostolis eorumque primate Petro prosequuntur finem religiosum. Et quia tum finis tum media ad finem non sunt naturalia sed ordinis supernaturalis, haec societas est etiam societas supernaturalis (cf. Wilmers, De eccl. 1 sqq 28 sqq 53 sqq).

213. Prob. pars III. Societas a Christo instituta est societas hierarchica. Hierarchia est sacer principatus. Unde ecclesia est societas hierarchica, si ex institutione Christi in ea sunt alii praepositi, alii subditi. Atqui iam probavimus Christum contulisse collegio apostolico potestatem iurisdictionis et ordinis. Ergo societas christiana est societas hierarchica.

At non solum in evangeliis narratur institutio hierarchiae, sed in omnibus scriptis Novi Testamenti videmus divisionem fidelium in praepositos et subditos. S. Paulus comparat communitatem fidelium cum organismo corporis humani, cuius «omnia membra non eundem actum habent» (Rom 12, 4). Ita in ecclesia sunt, qui habent ministerium, qui docent, qui exhortantur, qui praesunt (Rom 12, 7 sq). Fideles vero monentur: «Mementote praepositorum vestrorum… Oboedite praepositis vestris et subiacete iis; ipsi enim pervigilant, quasi rationem pro animabus vestris reddituri» (Hebr 13, 7 17). Praepositis dicitur: «Pascite, qui in vobis est, gregem Dei, providentes non coacte sed spontanee secundum Deum, neque turpis lucri gratia sed voluntarie, neque ut dominantes in cleris sed forma facti gregis ex animo» (1 Petr 5, 2 sq).

Apostoli instituebant praepositos in singulis ecclesiis (Act 14, 22) per impositionem manuum cum oratione (1 Tim 4, 14. 2 Tim 1, 6). Qui ita instituti erant, non habebant, sicut apostoli, iurisdictionem in ecclesiam universalem sed in illam tantum ecclesiam particularem, cui praepositi erant (Act 20, 28. 1 Thess 5, 12. Tit 1, 5 sqq. Apc 2, 2 14 sq 20; 3, 2 sq 9).

Horum praepositorum tria nomina sunt; vocantur enim episcopi, presbyteri, diaconi. Diaconi, ut nomen indicat, sunt ministri seu adiutores aliorum praepositorum in gerendis negotiis temporalibus, in praedicando verbo divino, in administrandis sacramentis, ut patet ex iis, quae narrantur de Stephano et Philippo diaconis (Act 6, 1 sqq; 8, 5 sqq). Episcopus vi nominis idem est atque inspector. Presbyter vero idem est ac senior vel maior natu; et sic in Vulgata interdum vertitur, saepe vero retinetur vocabulum presbyteri. In versione Septuaginta episcopi dicuntur ii, qui in gerendo munere publico aliis praepositi sunt (Nm 4, 16; 31, 14. Iud 9, 28. 4 Rg 11, 15 18). Presbyteri vero dicuntur seniores, qui vices populi gerunt (Ex 19, 7 sq; cf. 3, 16 18; 4, 29 sqq), membra collegii electi ad regendum populum (Nm 11, 16 sqq), membra synedrii iudaici (Dn 13, 28 61; graece ante c. 1. 1 Mach 12, 35). Ex usu igitur versionis Septuaginta utrumque nomen significat munus publicum, cui iurisdictio quaedam est annexa.

Si quaeritur, quae in Novo Testamento sit differentia inter episcopos et presbyteros, qui sunt praepositi ecclesiastici, certum responsum dari non potest, quia iidem, qui dicuntur episcopi, etiam vocantur presbyteri (Act 20, 17 28. Tit 1, 5 7. 1 Petr 5, 1). Qui usus loquendi etiam postea non statim disparuit. Ita S. Irenaeus ait: «Presbyteris obaudire oportet, qui cum episcopatus successione charisma veritatis acceperunt» (Contra haer. 4, 26, 2). Quidam posteriores scriptores censent etiam simplicibus presbyteris datum esse nomen episcoporum. Ita S. Ioannes Chrysost. In Phil. 1, 1, quo loco plures salutantur episcopi philippenses.

Hinc apud eruditos catholicos nostrae aetatis ortae sunt variae opiniones. A. Michiels contendit temporibus apostolorum eos, qui dicuntur episcopi, non fuisse nisi simplices sacerdotes; sacerdotes vero primi ordinis tunc non habuisse sedes fixas neque appellationem propriam, sed fuisse missionarios ad instar apostolorum (prophetas, evangelistas). Singulis urbibus praepositum fuisse collegium simplicium sacerdotum, apostolos vero et eorum socios missionarios sibi plenam iurisdictionem reservasse. Paulatim vero ecclesiis principalibus praefectum esse unum virum cum plena potestate iurisdictionis et ordinis, et ad hos viros exclusive transiisse nomen episcoporum (L'origine de l'épiscopat, Louvain 1900, 167 sqq 210 sqq). P. Batiffol proponit hoc systema: Ab initio nomen presbyteri erat nomen honoris tantum, quod iis tribuebatur, qui primi religionem christianam receperant. Ex his veteranis eligebantur, qui ordinarentur sacerdotes ad regendas ecclesias collegialiter. Apostolis autem paulatim morientibus loco illorum presbyterorum-episcoporum constituti sunt episcopi proprie dicti (Etudes d'histoire et de théologie positive I⁵, Paris 1907, 225 sqq 258 sqq). Plerique exegetae recentes, ut Felten, Belser, Knabenbauer, negant simplices presbyteros umquam habuisse nomen episcoporum et dicunt Act 20, 17 sermonem esse de episcopis et presbyteris, Phil 1, 1 vero de episcopis ecclesiarum Macedoniae. Res est incerta. Unde e S. Scriptura possumus quidem probare constitutionem ecclesiae esse hierarchicam; sed qui sint singuli gradus hierarchiae, e traditione discendum est. De qua re postea.

214. Prob. pars IV. Societas a Christo instituta est societas monarchica.* Sicut hierarchia opponitur democratiae seu regimini totius multitudinis, ita monarchia opponitur aristocratiae seu regimini paucorum inter se aequalium. Vidimus quidem Christum collegio apostolorum dedisse potestatem iurisdictionis ad regendam ecclesiam (Prop. XXIII), sed vidimus etiam Christum in collegio apostolorum Petro primatum iurisdictionis dedisse (Prop. XXIV), ita ut omnia membra ecclesiae uni ut capiti visibili essent subiecta. Atqui haec est constitutio monarchica. Totum aedificium ecclesiasticum uni petrae innititur, totus grex Christi uni supremo pastori commissus est; hic pastor habet claves regni.

Nihilominus non est societas a Christo instituta monarchia absoluta, sed admixtum habet elementum aristocraticum. Nam Christus non reliquit arbitrio Petri, utrum vellet sibi adiutores eligere ad gubernandam ecclesiam necne, sed ipse instituit collegium apostolicum eique potestatem iurisdictionis dedit. Ergo ceteri apostoli non erant vicarii Petri, sed propria potestate sub Petro pollebant. Cumque Petrus non posset mutare formam a Christo institutam, non poterat abrogare ceterorum munera et sibi soli omnem iurisdictionem reservare. Unde secundum constitutionem suam ecclesia est monarchia temperata. Si quis vero mavult eam vocare monarchiam simplicem, non est de nomine disputandum, dummodo res ipsa concedatur.

215. Prob. pars V. Christus societatem a se fundatam vocavit ecclesiam suam, i. e. usus est aliquo nomine aramaico, quod apte hac voce graeca redditur. In Septuaginta vocabulum ecclesiae ponitur plerumque pro hebraea voce kahal, et significat populum israeliticum ut coetum Deo dicatum (Dt 23, 2 sq. Neh 13, 1. Mich 2, 5). Eodem modo, quo populus Veteris Testamenti vocabatur «ecclesia Dei», Christus populum fidelem Novi Testamenti vocat «ecclesiam meam». Haec vox erat theocratica ex usu Veteris Testamenti; ex altera parte erat apta ad distinguendos discipulos Christi a coetu religioso iudaeorum, qui ea aetate vocabatur synagoga (hebr. edah). Unde intellegitur, cur Christus eam elegerit ad designandam societatem fidelium.

Hoc quidem nomen bis tantum in evangeliis legitur: Mt 16, 18 et 18, 17. Quod autem haec vox non habetur apud Marcum et Lucam, nihil probat; nam neque in evangelio Ioannis est, quamvis certum sit tempore scriptionis huius evangelii eam iam diu fuisse in usu. Ab ipsis apostolis societas christiana hoc nomine ut proprio appellari solet (Act 5, 11; 8, 3; 9, 31; 12, 1; 20, 28. 1 Cor 6, 4; 10, 32; 14, 12; 15, 9. Gal 1, 13. Eph 1, 22; 3, 10 21; 5, 23 sqq. Phil 3, 6. Col 1, 18 24). Eadem vox cum addito vel in numero plurali significat particulares coetus christianorum (Act 25, 41³. 1 Cor 4, 17; 14, 33. 1 Thess 1, 1; 2, 14 etc.). Interdum significat publicum fidelium conventum (1 Cor 11, 18), post tempora apostolorum etiam materiale aedificium, quo conveniunt christiani ad peragenda sacra mysteria. Itaque cum vox ecclesiae iam primis temporibus in universali usu fuerit, signum est a Christo ipso coetum fidelium sic fuisse appellatum.

216. Coroll. Ex dictis colligi potest definitio ecclesiae. Ecclesia est coetus hominum, qui eiusdem fidei professione et eorundem sacramentorum communione sub apostolicis pastoribus eorumque primate regnum Christi in terris constituunt (cf. Bellarm., De eccl. 3, 1; Suarez, De relig. tr. 7, l. 1, c. 2, n. 2). Qua definitione continentur omnia elementa, quae prioribus propositionibus probavimus ex institutione Christi ad constitutionem ecclesiae pertinere.

217. Obi. I. Christus omnibus hominibus viam aperuit, ut sine ullis sequestris humanis ad Deum Patrem accedere possint (Hebr 4, 16), et ut omnes sint regale sacerdotium (1 Petr 2, 5 9), et dedit illis internam unctionem, qua doceantur, ut necesse non habeant, ut alius doceat et regat eos (1 Io 2, 27). Ergo tota ista quae fingitur constitutio hierarchica ecclesiae est contraria spiritui Christi.

Resp. Dist. antec.: Christus non externum tantum regimen instituit, sed etiam adduxit internum regnum gratiae cum cultu interno et interno regimine Spiritus Sancti, conc. antec.; internum regnum gratiae excludit cultum et regimen externum, neg. antec. Et neg. consequ.

S. Paulus, qui adeo praedicat adoptionem filiorum Dei et internum commercium fidelium cum Deo, nihilominus urget christianos omnes constituere organismum socialem, in quo alii praesint, alii oboediant. S. Petrus, qui laudat regale sacerdotium omnium christianorum, tamen docet in ecclesia pastores esse constitutos ad pascendum gregem Dei (supra n. 213). Et si S. Ioannes voluisset excludere omne externum magisterium, cur scripsit epistulam suam ad docendos et monendos «filios» suos? Ex scriptis Novi Testamenti manifestum est ecclesiam statim ab exordio fuisse societatem hierarchicam.

218. Obi. II. Ab initio ecclesia regebatur per homines charismaticos, qui a Deo accipiebant revelationes, scientiam, prophetiam, alia dona, quorum diversitate ecclesiae similis erat corpori, in quo singula membra suas functiones habent (1 Cor 12, 7 sqq). Magistratus vero tum demum instituebantur, cum defervescente primo enthusiasmo societati christianae alio modo providendum esset.

Resp. Dist. assert.: Primis temporibus frequenter dabantur charismata «in signum», i. e. ad probandam vel confirmandam veritatem doctrinae christianae, sive fidelibus sive infidelibus, ut S. Paulus ait (1 Cor 14, 22), quae charismata postea minus frequenter dabantur, numquam tamen plane in ecclesia cessarunt, conc. assert.; primis temporibus non erant magistratus ecclesiastici, qui homines baptismo in ecclesiam reciperent receptosque gubernarent, neg. assert. Neque enim defervescente primo enthusiasmo apostoli, episcopi, diaconi instituti sunt sed statim ab initio, ut legimus in Actibus apostolorum. S. Paulus, scribens ad eos, qui charismata habebant, cum auctoritate iis doctrinam proponit et praecepta dat, neque christianos monet, ut oboediant charismaticis, sed ut oboediant praepositis suis (cf. supra n. 205, 213). Erat autem consentaneum ex iis, qui donis scientiae vel prophetiae vel dexteritate gubernandi praediti erant, praepositos ecclesiae eligere; et sic poterant etiam inter praepositos ecclesiae esse prophetae vel generatim charismatici, qui nihilominus non gubernabant vel sacris muneribus fungebantur, quia charismatici erant, sed quia ad haec munera ab apostolis constituti erant.

Prop. XXVII. Christus voluit, ut ecclesia a se fundata usque ad finem mundi permaneret.

219. Haec propositio per se est maximi momenti; nam si Christus voluisset ea, quae instituit, morte apostolorum perire, nihil iam haec res ad nos pertineret, nisi quatenus ageretur de cognoscendo facto historico praeteritorum saeculorum. Nihilominus propositio non indiget novis argumentis; nam ex iis, quae hucusque vidimus, satis patet ecclesiam non fuisse ad breve tempus institutam, sed ut permaneat usque ad finem temporum. Solum igitur ut hoc manifestius fiat, quaedam recolligenda vel addenda sunt.

Potest perennitas ecclesiae dupliciter intellegi, aut ita, ut ecclesia solum dicatur quomodocumque materialiter permanere, etsi substantialiter mutetur, dummodo subsequens status e praecedenti statu sine interruptione evolvatur; aut ita, ut ecclesia usque ad finem mundi formaliter secundum substantiam eadem perseveret. Pure materialem indefectibilitatem ecclesiae praeter alios statuunt modernistae, quibus in ea nihil stabile est, sed continua mutatione praecedentia moriendo producunt subsequentia; nam, inquiunt, omne vivum variabile (cf. Denz. n. 2094 2104). Nos vero dicimus ea, quae a Christo circa ecclesiae constitutionem decreta sunt, indefectibilia esse et per virtutem divinam exempta a mutabilitate substantiali. Non negamus quidem, immo affirmamus ecclesiam vivere; cotidie enim docet, regit, sanctificat homines; etiam accommodat modum docendi et regendi singulis temporibus et condicionibus. Attamen docet conservando, proponendo, explicando, defendendo, applicando eandem doctrinam revelatam; regit secundum formam a Christo praescriptam; sanctificat per ritus a Christo institutos. Neque pro doctrina revelata umquam potest aliam doctrinam substituere, neque regimen a Christo constitutum in aliud transformare, neque ritus a Christo institutos abrogare. Sed potest ipsa proprias leges condere, mutare, abrogare; potest alios et alios accidentales ritus addere vel tollere; potest multis modis intellegentiam doctrinae revelatae excolere et promovere. Itaque substantialiter eadem manet ecclesia, si substantialiter idem manet magisterium, eadem doctrina, si substantialiter iidem manent cultus et ritus sacri, si substantialiter eadem manet forma regiminis.

220. Arg. 1. Ex perpetuitate munerum ecclesiasticorum.

Christus voluit, ut substantialiter eadem doctrina, idem cultus, idem regimen ecclesiasticum usque ad finem mundi permaneret.

Ergo voluit, ut ecclesia a se fundata usque ad finem mundi permaneret.

Prob. antec. Christus dixit: «Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, docentes eos servare omnia, quaecumque mandavi vobis. Et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi» (Mt 28, 19 sq). Ergo usque ad consummationem saeculi ex voluntate Christi permanebit apostolicum magisterium et sacrum ministerium ad homines docendos, sanctificandos, regendos; ergo etiam usque ad finem mundi permanebunt doctrina Christi, mandata Christi, ritus baptismi. Ideo Christus apostolis promisit Spiritum Sanctum, qui cum iis maneret «in aeternum» et eos firmos in veritate constitueret et ab erroribus defenderet (Io 14, 16 sq). Propterea S. Paulus ait: «Licet nos aut angelus de caelo evangelizet vobis, praeterquam quod evangelizavimus vobis, anathema sit» (Gal 1, 8). Christus dixit suum evangelium, non aliud, praedicandum esse omnibus gentibus, antequam veniret consummatio (Mt 24, 14). Christus, instituens sacram eucharistiam, dixit apostolis: «Hoc facite in meam commemorationem» (Lc 22, 19). De qua re scribens S. Paulus ait: «Quotiescumque manducabitis panem hunc et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis, donec veniat» (1 Cor 11, 26), i. e. usque ad finem mundi. Non ante finem mundi venient angeli et colligent de regno Christi omnia scandala (Mt 13, 41 sqq). His et aliis dictis Christi manifestum est eum voluisse, ut regnum a se fundatum colligeret omnes homines omnium saeculorum. Quare apostoli, qui non erant victuri usque ad finem mundi, instituerunt praelatos ecclesiasticos ad perpetuandum ministerium et regimen apostolicum, et iniunxerunt iis, ut alios post se instituerent (Act 14, 22. 1 Tim 1, 3 18; 4, 14; 5, 7 19 sq. Tit 1, 5; 2, 15).

In specie Christus voluit, ut primatus esset perpetuus in ecclesia; nam primatum ad hunc finem instituit, ut portae inferi adversus ecclesiam, supra firmam petram aedificatam, non praevalerent (Mt 16, 18). Cum aedificium sine fundamento nullam habeat soliditatem, Christus voluit, ut fundamentum, ex quo ecclesia soliditatem habet, permaneret quamdiu ipsa ecclesia permanet; neque enim Christus umquam significavit primum fundamentum removendum et aliud eius loco ponendum esse. Tradidit etiam Petro integrum gregem suum pascendum (Io 21, 15 sqq). Atqui ad hunc gregem pertinent omnes fideles omnium temporum. Ergo hi omnes a successoribus Petri pascendi sunt. Sine primatu perfecta unitas ecclesiae non subsisteret. Itaque primatus Petri fuit quidem praerogativa personalis Petri, quatenus ei praeter ceteros apostolos datus est, non vero quasi cum ipso Petro exstinguendus fuerit. Protestantes suo exemplo ostendunt, quam misere in sectas dilabatur societas supremo unitatis principio orbata. Tam miserum autem statum dissensionis et discordiae Christus certe noluit ecclesiae suae esse proprium (Mt 12, 25. Io 17, 20 sq).

221. Arg. 2. Ex vaticiniis de ecclesia.

Vaticiniis tum Veteris tum Novi Testamenti praedicta est perpetuitas regni messianici. Atqui haec vaticinia non possunt non impleri. Ergo ecclesia erit perpetua.

Prob. mai. De rege messianico in Vetere Testamento praedicitur: «Potestas eius potestas aeterna, quae non auferetur, et regnum eius, quod non corrumpetur» (Dn 7, 14). «Et erit, in novissimo dierum erit mons domus Domini praeparatus in vertice montium… et regnabit Dominus super eos in monte Sion ex hoc nunc et usque in aeternum» (Mich 4, 1 7). «Feriam vobiscum pactum sempiternum, misericordias David fideles» (Is 55, 3; cf. supra n. 161). Propterea angelus de Christo annuntiat: «Regnabit in domo Iacob in aeternum, et regni eius non erit finis» (Lc 1, 32 sq). Praedixerat Deus: «Adhuc semel, et ego movebo non solum terram sed et caelum» (Agg 2, 7). Quae verba pertinent ad regnum messianicum, et a S. Paulo ita explicantur «Quod autem ‚adhuc semel' dicit, declarat mobilium [Veteris Testamenti] translationem tamquam factorum, ut maneant ea, quae sunt immobilia [regnum Christi]. Itaque regnum immobile suscipientes, habemus gratiam» (Hebr 12, 27 sq). Idem apostolus ait: «Iesus Christus heri et hodie, ipse et in saecula» (Hebr 13, 8). Atqui Iesus Christus non est physica tantum persona sed etiam moralis ut caput ecclesiae, quae est corpus eius (1 Cor 12, 12 sqq. Eph 1, 22 sq. Col 1, 18); et de hac morali relatione apostolus ad hebraeos loquitur. Neque enim relinquet Christus corpus suum, sed semper animabit, «donec occurramus omnes in unitatem fidei et agnitionis Filii Dei, in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi» (Eph 4, 13). Ecclesia est dilecta Christi sponsa, quam numquam repudiabit (Eph 5, 22 sqq; cf. Os 2, 19 sq). Ergo ecclesia permanere debet, quamdiu vivunt homines ad salutem ducendi; nam Deus «omnes homines vult salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire» (1 Tim 2, 4). Ergo ecclesia in hac terra permanebit usque ad finem mundi, et tunc transibit in statum gloriosum in caelis.

Quare inde a primis saeculis christiani profitebantur: «Credo unam sanctam ecclesiam.» Cum hic sit articulus fidei, omnibus christianis admittendus, manifeste christianis omnibus persuasum est ecclesiam numquam perire, sed esse perpetuam. «Ecclesia tempora sua habet, persecutionis videlicet et pacis. Nam videtur sicut luna deficere, sed non deficit. Obumbrari potest, deficere non potest» (S. Ambrosius, In Hexaem. 4, 2, 7). «Non vincetur ecclesia, non eradicabitur, nec cedet quibuslibet tentationibus, donec veniat huius saeculi finis» (S. Augustinus, In Ps. 60, n. 6).

222. Obi. I. Quae a prophetis praedicta sunt de perfecta felicitate servorum Dei in regno messianico (e. g. Is 65, 17 sqq), de regno mille annorum (Apc 20, 1 sqq), de evangelio aeterno (Apc 14, 6), impleta non sunt in praesenti statu ecclesiae. Ergo exspectandus est alius status ecclesiae essentialiter diversus.

Resp. Conc. antec. Dist. conseq.: Ergo exspectandus est status essentialiter diversus in caelo, conc. conseq.; in terra, neg. conseq.

Quae a prophetis praedicta sunt de regno Messiae, ex parte tantum referuntur ad terrenam huius regni formam; multa vero perfecte non implebuntur nisi in regno Messiae glorioso. Neque ea, quae a prophetis simul videntur et annuntiantur, necessario etiam simul implenda sunt, sed sufficit, ut successive impleantur. Praeterea quae metaphorice dicuntur, litteraliter intellegenda non sunt. Hoc valet de prophetiis Veteris et Novi Testamenti (e. g. Apc 21, 10 sqq). Quare exspectandum non est tempus, quando leones paleas comedant (Is 11, 7), vel alia materialiter fiant, quae apud prophetas sunt involucra sensus spiritualis. Mille anni apud Ioannem significant longum illud tempus, quo regnum Dei in terra florebit et crescet. Evangelium aeternum significat aeterna Dei consilia de sorte iustorum. Ceterum durante tempore huius vitae postulat Christus ab omnibus discipulis suis, ut cotidie tollant crucem suam et ipsum per multas tribulationes sequantur ad gloriam (Lc 9, 23; 14, 27; cf. Praelect. dogm. IX, 695 sqq).

223. Obi. II. Erit aliquando apostasia magna (2 Thess 2, 3. 1 Tim 4, 1), ut non iam fides neque caritas sit in terra (Mt 24, 12 24. Lc 18, 8), sed omnes serviant diabolo (Apc 13, 3 sqq). Ergo ecclesia non perseverabit usque ad finem mundi.

Resp. Dist. antec.: Ante finem mundi plurimi deficient ab ecclesia, conc. antec.; etiam «electi», neg. antec.; nam hi in illis textibus diserte excipiuntur. Dist. conseq.: Ergo ecclesia illis temporibus obnoxia erit magnis persecutionibus et externa gloria privabitur, conc. conseq.; plane evanescet, ut homines etiam bonae voluntatis eam invenire non iam possint, neg. conseq.

Conferri possunt, quae de variis ecclesiae statibus declaravit auctoritas ecclesiastica contra fraticellos (Denz. n. 485 490) et contra pistorienses (Denz. n. 1501). Ecclesiam «ex voluntate auctoris sui unicam in omnibus terris in perpetuitate temporum esse necesse est… Est igitur ecclesia Christi unica atque perpetua. Quicumque seorsum eant, aberrant a voluntate et praescriptione Christi Domini, relictoque salutis itinere ad interitum digrediuntur» (Leo XIII., Encycl. «Satis cognitum», 29. Iun. 1896; Denz. n. 1955).