Compendium Theologiae Dogmaticae Tomus I: De Christo Legato Divino, De Ecclesia Christi, De Fontibus Theologicis

Cf. S. Thomas, S. th. I, q. 1; eius commentatores, ut Gregorius de Valentia; Kleutgen, Theologie der Vorzeit tract. 5; J. Didiot, Logique surnaturelle subjective, Paris 1894.

1. Theologia, quemadmodum ipsum nomen indicat, versatur circa Deum, non ita tamen, ut Deus sit unicum obiectum eius, sed ita, ut quidquid in theologia tractatur, vel sit ipse Deus, vel alia, in quantum referuntur ad Deum ut ad primum principium et ultimum finem. Ideo Deus vocatur subiectum theologiae, quia in theologia omnia aut directe aut indirecte de Deo praedicantur. In hoc convenit theologia cum illa parte philosophiae, quae theologia naturalis vel theodicea vocari solet, a qua essentialiter differt ratione obiecti formalis.

2. Cum in philosophia consideretur Deus, quatenus cognoscitur e principiis obiective et subiective naturalibus, theologia, de qua hic loquimur, pertinet ad ordinem supernaturalem. Principium eius obiectivum, e quo procedit, est revelatio divina, olim prophetis et apostolis facta et ecclesiae tradita; principium vero subiectivum est ratio fide divina illuminata. Quare obiectum formale theologiae est verum demonstrabile ex revelatione divina publica. Ex relatione ad Deum ut subiectum efficitur, ut res in ordine ontologico pertineant ad theologiam; ex relatione ad revelationem publicam ut ad obiectum formale efficitur, ut res in ordine logico theologice cognosci possint. Itaque definitur theologia scientia eorum, quae de Deo ex revelatione sunt demonstrabilia.

Deus igitur dupliciter consideratur in theologia. a) Deus ut Deus est subiectum seu, ut quidam loquuntur, obiectum formale quod vel de quo theologiae; b) Deus, quatenus revelatione reddit veritates theologice cognoscibiles, est principium et origo theologiae. Revelatio vocatur obiectum formale quo theologiae. Ipsa vero cognoscibilitas theologica, revelatione divina innitens, interdum appellatur ratio formalis sub qua; sed haec appellatio applicatur etiam ad supernaturalem illustrationem intellectus, quam theologia supponit. Alii igitur aliter his terminis uti solent. Quare simplicius est interim retinere illam tantum distinctionem subiecti et obiecti formalis theologiae.

3. Estne theologia veri nominis scientia? In scientia duo distinguenda sunt: cognitio principiorum, ex quibus arguitur; et certitudo demonstrationum, quae ex principiis colliguntur. Principiorum vero cognitio hauritur aut ex eorum interna evidentia (immediata vel mediata) aut ex auctoritate. Atqui prima principia theologiae non sunt hominibus intrinsecus evidentia, sed auctoritate divina manifestantur. Ergo si quis dicit esse de ratione scientiae, ut procedat e principiis intrinsecus evidentibus, necesse est neget theologiam esse scientiam presse sumptam. Ita Scotus in prologo in 1 librum Sententiarum n. 26 sqq, et cum eo multi alii. Contra vero si quis dicit scientiam esse, quae ex notis certisque principiis certas conclusiones colligat, is theologiam habebit scientiam. Ita S. Thomas in 1 parte Summae theologicae q. 1, a. 2, et cum eo theologi plurimi.

Hic alter modus loquendi praeferendus videtur, et theologia dicenda est scientia. Nam quae est ratio specifica scientiae subiective spectatae, certitudo ex discursu acquisita, haec habetur in theologia; immo perfectius quam in aliis scientiis, quia firmioribus principiis fundatur. Scientia autem obiective spectata est corpus propositionum certarum inter se nexarum et in unum systema collectarum. Talis autem est theologia. Unitas scientiae theologicae patet ex unitate subiecti et obiecti formalis.

Scientia theologica, quia pendet a scientia divina, vocari solet scientia subalternata (subordinata), scientia vero divina dicitur scientia subalternans respectu theologiae. Theologia solet etiam definiri scientia fidei, in qua definitione fides aut sumitur obiective, in quantum est complexus veritatum revelatarum, aut sumitur subiective, quia fides est principium, unde procedit theologia, sicut naturalis ratio est principium subiectivum philosophiae, quae propterea vocatur scientia rationis. Differunt igitur specie theologia supernaturalis et theologia naturalis.

4. Theologia a fide differt a) ratione materiae, quae in fide est veritas revelata omnis et sola, in theologia vero etiam multae aliae veritates, quae ex veritatibus revelatis ope ratiocinii inferuntur; b) ratione formae, quia fides obiectum suum amplectitur propter auctoritatem Dei revelantis, theologia vero propter demonstrationem scientificam. «Credo, ut intellegam» (S. Anselmus, Cur Deus homo 1, 2); c) certitudine, quae in theologia est inferioris ordinis, quam in fide, cum theologia non, sicut fides, unice nitatur auctoritate divina, sed admisceat etiam humanas considerationes et conclusiones.

Nihilominus theologia intime nectitur cum fide, quia veritates revelatae, ex quibus procedit, sola fide tenentur, et quia utitur ratione lumine fidei illustrata. Unde habitus scientiae theologicae, etsi in se est acquisitus, potest tamen dici radicaliter supernaturalis, cum «sacra doctrina sit velut quaedam impressio scientiae divinae» (S. Thomas 1, q. 1, a. 3 ad 2).

Unde patet, quanta sit dignitas huius scientiae, quia eius principia sunt a Deo supernaturaliter revelante, quia agit de Deo supernaturaliter cognoscibili, quia est ad Deum ut finem supernaturalem, et est quaedam quasi praelibatio visionis beatificae. Consequenter theologia est etiam singulari modo sapientia. Nam «sacra doctrina propriissime determinat de Deo, secundum quod est altissima causa, quia non solum quantum ad id, quod est per creaturas cognoscibile, sed etiam quantum ad id, quod notum est sibi soli de se ipso et aliis per revelationem communicatum. Unde sacra doctrina maxime dicitur sapientia» (S. Thomas 1, q. 1, a. 6).