Compendium Theologiae Dogmaticae Tomus I: De Christo Legato Divino, De Ecclesia Christi, De Fontibus Theologicis

Cf. Ottiger, Theologia fundam. I, 526 sqq 629 sqq, et alii tractatus apologetici iam antea indicati; F. M. Lagrange, Le Messianisme chez les Juifs, Paris 1909; M. Meinertz, Jesus und die Heidenmission, Münster 1909; A. Seitz, Das Evangelium vom Gottessohn, Freiburg 1908, qui recenset varias opiniones rationalistarum, negantium Iesum esse Deum, Messiam, doctorem, omnino exstitisse.

Prop. XIII. Iesus Christus dixit se esse legatum divinum, et hoc eius testimonium fide dignum est.

126. Stat. quaest. Stabilita genuinitate, integritate, credibilitate evangeliorum, quaeritur, quis et qualis secundum hos fontes fuerit Iesus. Secundum doctrinam catholicam, quae iam in evangeliis clare traditur, est Deus incarnatus. Sed a divinitate eius interim abstrahimus, et illam solam dignitatem eius consideramus, quam ipse saepissime effert, legati scilicet divini, qui ad homines missus est, ut rectum ad Deum ordinem eos doceret. Sicut multi negant divinitatem Iesu, ita quidam rationalistae negant Christum fuisse vel haberi voluisse legatum divinum. Plerique tamen hoc concedunt.

Iudaei multo ante Iesu tempora exspectabant insignem quendam legatum divinum, cui nomen datum erat Messias, quod vertitur ὁ Χριστός seu Unctus (Dn 9, 25 sq; cf. Is 61, 1). «Uncti» vocabantur in Vetere Testamento reges, sacerdotes, prophetae. Hoc loco unice munus prophetae seu legati divini consideramus. Iudaei igitur Messiam, τὸν Χριστόν, seu τὸν προφήτην exspectabant. Herodes interrogat sacerdotes et scribas, «ubi ὁ Χριστός nasceretur» (Mt 2, 4). Simeon acceperat a Deo promissionem «non visurum se mortem, nisi prius videret τὸν Χριστὸν Κυρίου» (Lc 2, 25 sq). Ioannes Baptista de se ait: «Non sum ego ὁ Χριστός» (Io 1, 20). Andreas ait: «Invenimus Messiam» (Io 1, 41). Iudaei exclamant: «Hic est vere ὁ προφήτης, qui venturus est in mundum» (6, 14). Haec et alia multa manifestant exspectationem futuri legati divini plane singularis.

Ostendemus igitur imprimis Christum dixisse se esse hunc legatum divinum, et hoc eius de se testimonium esse fide dignum. Nondum loquimur de fide divina sed de certitudine humana.

127. Arg. Christus est legatus divinus, si dixit se esse legatum divinum, et si eius testimonium fide dignum est. Atqui utrumque obtinet. Ergo.

Prob. min. pars I. a) Christus dixit se esse Messiam, quem iudaei exspectabant. Ad quaestionem: «Tu es, qui venturus es, an alium exspectamus?» respondet: «Euntes renuntiate Ioanni, quae audistis et vidistis: caeci vident, claudi ambulant, leprosi mundantur, surdi audiunt, mortui resurgunt, pauperes evangelizantur» (Mt 11, 4 sq). Haec sunt verba vaticinii Isaiae de futuro Messia (Is 35, 5 sq; 61, 1). Mulieri Samaritanae dicenti: «Scio, quia Messias venit», respondet: «Ego sum, qui loquor tecum» (Io 4, 25 sq). Beatum praedicat Petrum, quod hic cognoverit ipsum esse τὸν Χριστόν (Mt 16, 17). Pontifici adiuranti: «Dicas nobis, si tu es ὁ Χριστός», respondet: «Tu dixisti», «Ego sum» (Mt 26, 64. Mc 14, 62). Idem repetit multis aliis locis (cf. Mt 22, 42; 23, 10; Mc 9, 40; Lc 24, 26 46; Io 17, 3)¹.

b) Christus saepe dixit se esse a Deo missum (Mt 10, 40; 15, 24. Lc 4, 43. Io 4, 34; 5, 24 36; 6, 39 44; 17, 18). Missus est ad hoc, ut praedicaret et doceret (Mc 1, 21 sq 38 sq. Lc 4, 31 sq 43). Proponebat autem «novam doctrinam» (Mc 1, 27; 4, 2; 6, 2), «sicut potestatem habens» (Mt 7, 29). De qua doctrina dicebat: «Mea doctrina non est mea, sed eius, qui misit me» (Io 7, 16). «Qui me misit, verax est; et ego, quae audivi ab eo, haec loquor in mundo» (Io 8, 26). «Ego ex me ipso non sum locutus, sed qui misit me Pater, ipse mihi mandatum dedit, quid dicam et quid loquar» (Io 12, 49). Ipse unus omnium magister est (Mt 23, 10). Qui eum non audit, spernit Deum, qui misit eum (Lc 10, 16), et damnationi obnoxius est (Io 3, 18. Mt 10, 15. Mc 16, 16). Recte igitur homines de eo dixerunt: «Numquam sic locutus est homo, sicut hic homo» (Io 7, 46).

Ex his constat Christum se proposuisse ut legatum a Deo ad hoc missum, ut hominibus traderet doctrinam divinitus revelatam.

128. Prob. min. pars II. Christi de se testimonium verum est. Christus aut est legatus divinus, aut deceptor, aut deceptus. Atqui non est deceptor neque deceptus. Ergo est legatus divinus.

a) Christus non est deceptor. Qui se dicit legatum divinum, sciens se non esse, ingens crimen committit, praesertim si seducit multos homines, si non solum privatim sed etiam in publico, immo coram iudice, adiuratus per Dei nomen, errorem suum asseverat et usque ad mortem in eo persistit. Atqui Christus non est nequissimus malefactor sed homo sanctissimis moribus insignis, qui secure adversarios interrogabat: «Quis ex vobis arguet me de peccato?» (Io 8, 46); cuius tota vita tam perfectum exemplar virtutum est, quale numquam praeter eum fuit in mundo; «sanctus, innocens, impollutus, segregatus a peccatoribus» (Hebr 7, 26); «qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore eius» (1 Petr 2, 22). Iudaei quidem eum, quia se Messiam et Filium Dei dixerat, tamquam mortis reum accusarunt, sed iudex respondit: «Nullam causam inveni in homine isto ex his, in quibus eum accusatis» (Lc 23, 14), «innocens ego sum a sanguine iusti huius» (Mt 27, 24).

Atqui non potuit homo esse tam sanctus et simul nequissimus impostor. Sanctitas Christi est effectus providentiae divinae plane singularis et miraculosus, quo non potuit Deus insignire hominem nefarie se legatum divinum fingentem.

b) Christus non erat deceptus. Homo, qui serio et constanter se legatum Dei praedicat, cuius doctrinam omnes sub poena aeternae damnationis admittere debeant, insanit, si revera non est legatus divinus. Atqui Christus certe non fuit homo insanae mentis sed sapientissimus, ut excellentissima eius doctrina ostendit, et etiam infideles plerique concedunt. Qui censet delirum hominem potuisse vitam agere tam exemplarem, doctrinam tradere tam sanctam et omnium hominum condicionibus adaptatam, efficere talem instaurationem religiosam et moralem, qualem Christus effecit — hic manifeste ipse delirat.

Si Christus comparatur cum eximiis doctoribus, qui inter gentiles exstiterunt, cum Pythagora, Socrate, Platone, statim apparet magna differentia. Illi enim solum conantur invenire verum, fatentur multiplicem ignorantiam, desperant de corrigendis vitiis et erroribus, ipsi in errores et vitia inciderunt, doctrinam suam paucis tantum discipulis persuadere poterant, eorum scholae interierunt. Christus autem loquebatur cum absoluta auctoritate, certitudine, veritate, confidentia, simplicitate; doctrina eius adaptata est omnibus, etiam «parvulis», et tamen tam alta, ut ab ingeniosissimis non exhauriatur. Regnum eius, i. e. ecclesia, adhuc subsistit, viget, vincit, viros ingenio et sanctitate conspicuos producit; neque enim ipsius tantum Christi vita perfecte concordabat cum sancta eius doctrina, sed semper multos fideles asseclas habuit et habet, qui vitae eius sanctitatem imitantur. Tales non sunt fructus somniorum male sani capitis.

Neque res explicari potest per fanatismum vel enthusiasmum Christi. Imprimis enim Christus in omnibus tam pacate et circumspecte agit et loquitur, ut vix concipi possit homo magis alienus a furore fanatico. Nulla in eo apparent signa morbidae commotionis, nulla regnandi cupiditas, nulla superbientis animi vestigia. Utique inimici eius obiciunt: «Daemonium habet et insanit.» Sed statim alii responderunt: Verba eius «non sunt daemonium habentis» (Io 10, 20 sq). Praeterea enthusiasmo potest quidem ad breve tempus aliquid effici; at violenta non durant, sed defervescente furore corruunt. Christus autem ipse quiete perseveravit in perficiendo opere suo usque ad mortem, et opus eius maxima stabilitate excellit usque ad nostra tempora. Talia non efficit inanis enthusiasmus.

Ergo quia Christus non erat deceptor neque deceptus, erat vere legatus Dei.

129. Obi. I. Iesus non docuit ullas theoreticas propositiones necessario omnibus admittendas, sed solum ostendit hominibus practicam viam Deum recte colendi. Ergo non erat eo sensu legatus divinus, quasi doctrinam aliquam revelatam proposuerit.

Resp. Dist. antec.: Iesus non docuit homines ad hunc finem, ut in nuda cognitione sisterent, sed potius ut vitam secundum suam doctrinam instituerent, conc. antec.; non docuit ullas veritates theoreticas, quae essent fundamentum vitae et religionis christianae, neg. antec. E. g. docuit se esse Unigenitum Patris, et se solum nosse Patrem et ideo de Patre se posse aliis revelare (Mt 11, 27). Dixit se venisse, ut daret animam suam λύτρον ἀντὶ πολλῶν (Mc 10, 45), se esse Dominum Davidis (Mc 12, 35 sqq), se venturum esse in nubibus caeli ad iudicandos omnes homines (Mc 13, 26 sq). Ita Iesus permulta alia dogmata docuit, ut in decursu theologiae dogmaticae videbimus. Christus purus moralista adogmaticus non est Christus verus, sed figmentum infidelitatis.

130. Obi. II. Iesus Christus non aliam doctrinam propriam habuit nisi Deum esse Patrem nostrum et nos esse filios Patris caelestis; cetera sumpta sunt ex iudaismo, et vel ex accommodatione ipsius Iesu ad religiosas opiniones popularium suorum vel ex applicatione harum opinionum, ad Iesum per eius discipulos facta, in doctrinam christianam transierunt.

Resp. Neg. assert. Nam principalia dogmata religionis christianae, ut Trinitatis, Incarnationis, Redemptionis, non tradebantur inter iudaeos aetate Christi. Totam legem mosaicam Christus abrogavit et novam societatem religiosam instituit, quam iudaei statim ab initio ut sibi oppositam maximo odio prosequebantur. Tantum abest, ut Iesus praeiudiciis iudaeorum se accommodaverit, ut per totam vitam suam publicam ea impugnaverit. Quae autem ante Christum revelatae erant doctrinae religiosae, eas utique Iesus agnovit et suis etiam discipulis credendas proposuit, quia vera a Deo revelata numquam fieri possunt non vera. Principale obiectum fidei christianae est ipse Christus secundum ea, quae de seipso revelavit. «Sic Deus dilexit mundum, ut filium suum unigenitum daret, ut omnis, qui credit in eum, non pereat, sed habeat vitam aeternam… Qui credit in eum, non iudicatur; qui autem non credit, iam iudicatus est, quia non credit in nomine unigeniti Filii Dei» (Io 3, 16 18). Haec res quam maxime inculcatur in prima epistula Ioannis.

131. Obi. III. Christus quaedam fecit, quae non decent legatum divinum. ut quando iratus est, quando vendentes eiecit e templo, quando daemones misit in porcos, quando maledixit fico, et similia (Mc 3, 5. Mt 21, 12 sqq; 8, 30 sq. Mc 11, 12 sqq). Ergo vitae eius sanctitas non erat tanta, ut ex ea quidquam probetur.

Resp. Neg. antec. Christus iratus est et alia egit secundum dictamen rectae rationis. Est ira bona, qua quis irascitur de Dei offensis, sicut Christus iratus est, quod homines domum Dei fecerant speluncam latronum. Porcos sivit obsideri a daemonibus, ut hac suae potentiae manifestatione homines illius regionis doceret, quis ipse esset, et a quam dira servitute eos liberare vellet. Si hoc miraculum fuisset malum morale, Deus illud non patrasset. Idem valet de ficu, in cuius miraculosa arefactione Christus iudaeis ostendit futuram eorum sortem, si permanerent arbor mala et infructuosa (cf. Lc 13, 6 sqq). Si Iesus immoderata commotione se abripi passus esset, non potuisset tam confidenter hominibus dicere: «Discite a me, quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris» (Mt 11, 29).

132. Obi. IV. Fuerunt etiam pseudoprophetae, qui se legatos Dei dixerunt et magna opera effecerunt, ut Mohammed. Ergo ex testimonio Christi et eius operibus nihil concludi potest de vera eius legatione divina.

Resp. Dist. antec.: Fuerunt pseudoprophetae, qui ex suis operibus cognosci possunt ut pseudoprophetae, conc. antec.; fuerunt pseudoprophetae, quorum sanctitas et opera comparari possunt cum sanctitate et opere Christi, neg. antec.

Iniuria fit Christo, si componitur cum Mohammedo. Nam Mohammed erat homo sensualis, qui et ipse polygamiam exercebat et aliis permittebat, et suis asseclis paradisum voluptuosum promittebat; et erat homo violentus, qui religionem suam armorum vi propagandam docebat. Arabes ab eo ad fanatismum excitati, multas quidem regiones sibi subiecerunt et per aliquod tempus externam quandam culturam produxerunt; at mohammedanismum ubique secuta est pessima morum corruptio et cultus civilis perditio. Sicut opere Christi probatur divina eius origo, ita opere Mohammedi plane contrarium.

Prop. XIV. Iesus Christus docuit integram suam doctrinam omnibus hominibus necessario amplectendam esse.

133. Stat. quaest.. Cum Iesus sit legatus divinus, quaeritur, utrum missus sit ad solum populum Israel, sicut plerique prophetae Veteris Testamenti, an revelatio eius pertineat ad omnes homines. Quod ipsius praedicationem attinet, diserte dixit: «Non sum missus nisi ad oves, quae perierunt domus Israel» (Mt 15, 24). Et quamvis interdum samaritanis praedicaverit (Io 4, 40 sq) neque gentiles a commercio suo repulerit (Mt 4, 23; 8, 5 sqq 28 sqq; 15, 21 sqq. Io 12, 20 sqq), tamen totum eius ministerium unice fere impendebatur populo israelitico (cf. S. Thomas 3, q. 42. a. 1).

At cum Iesus etiam discipulos suos miserit ad praedicandam doctrinam, quaeritur, utrum voluerit, ut hi discipuli solis israelitis praedicarent, an etiam aliquando alios populos docerent.

Quidam rationalistae, ut A. Harnack (Die Mission und die Ausbreitung des Christentums in den ersten drei Jahrhunderten², Leipzig 1906, 33) negant Christum umquam cogitasse de evangelizandis gentibus. Assentiunt modernistae, quorum haec est opinio: «Christus determinatum doctrinae corpus, omnibus temporibus cunctisque hominibus applicabile, non docuit, sed potius incohavit motum quendam religiosum, diversis temporibus ac locis adaptatum vel adaptandum» (Denz. n. 2059). Contra Harnack scripsit M. Meinertz librum iam citatum: «Jesus und die Heidenmission».

Nos igitur statuimus ut rem certam et manifestam Iesum voluisse, ut evangelium suum aliquando praedicaretur omnibus hominibus, et ut omnes homines hoc evangelium reciperent.

134. Arg. Christus praedixit futurum, ut omnibus gentibus praedicaretur doctrina a se revelata, et discipulis mandatum dedit hanc doctrinam in toto mundo praedicandi. Ergo voluit, ut haec doctrina ab omnibus admitteretur, ad quos praedicatio perveniret.

Prob. antec. a) Christus praedixit doctrinam suam omnibus hominibus praedicatum iri. «Praedicabitur hoc evangelium regni [messianici] in universo orbe² in testimonium omnibus gentibus; et tunc veniet consummatio» (Mt 24, 14). «In omnes gentes primum oportet praedicari evangelium» (Mc 13, 10). «Ubicumque praedicatum fuerit evangelium istud in universo mundo» (Mc 14, 9). «Et alias oves habeo, quae non sunt ex hoc ovili [israelitico], et illas oportet me adducere, et vocem meam audient, et fiet unum ovile et unus pastor» (Io 10, 16). Propterea Christus est lux mundi (Io 8, 12; 9, 5); mundus autem hic idem est atque omnes homines. Quia apostoli destinati erant ad praedicandum omnibus, ait illis: Ὑμεῖς ἐστὲ τὸ φῶς τοῦ κόσμου (Mt 5, 14). Et si multi iudaei repulsuri sunt hanc lucem, multi gentiles eam recipient. «Dico vobis, quod multi ab Oriente et Occidente venient et recumbent cum Abraham, Isaac et Iacob in regno caelorum, filii autem regni eicientur in tenebras exteriores» (Mt 8, 11 sq). In ultimo iudicio Christus «mittet angelos suos et congregabit electos suos a quattuor ventis, a summo terrae usque ad summum caeli» (Mc 13, 27). «Et congregabuntur ante eum omnes gentes» (Mt 25, 32).

b) Ut autem haec fierent, Christus apostolis mandavit, ut post ipsius abscessum e mundo praedicarent evangelium omnibus gentibus. «Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra. Euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, docentes eos servare omnia, quaecumque mandavi vobis. Et ecce, ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi» (Mt 28, 18 sqq). «Euntes in mundum universum, praedicate evangelium omni creaturae. Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit; qui vero non crediderit, condemnabitur» (Mc 16, 15 sq). «Oportebat Christum pati et resurgere a mortuis tertia die, et praedicari in nomine eius paenitentiam et remissionem peccatorum in omnes gentes, incipientibus ab Ierosolyma. Vos autem testes estis horum» (Lc 24, 46 sqq). «Eritis mihi testes in Ierusalem et in omni Iudaea et Samaria et usque ad ultimum terrae» (Act 1, 8).

c) Ratio, cur evangelium Iesu praedicandum sit omnibus gentibus, haec est, quod «non est in alio aliquo salus; nec enim aliud nomen est sub caelo datum hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri» (Act 4, 12). «An iudaeorum Deus tantum? Nonne et gentium? Immo et gentium. Quoniam quidem unus est Deus, qui iustificat circumcisionem [i. e. iudaeos] ex fide, et praeputium [i. e. gentes] per fidem» (Rom 3, 29 sq). «Non enim est distinctio iudaei et graeci; nam idem Dominus omnium, dives in omnes, qui invocant illum. Omnis enim quicumque invocaverit nomen Domini, salvus erit. Quomodo ergo invocabunt, in quem non crediderunt? Aut quomodo credent ei, quem non audierunt? Quomodo autem audient sine praedicante? Quomodo vero praedicabunt, nisi mittantur» (Rom 10, 12 sqq).

Hisce efficitur apostolos intellexisse se esse missos ad praedicandum gentibus. Quia vero mandatum acceperant prius praedicandi iudaeis, inter eos manebant, usquedum Deus significaret iis iam procedendum esse ad gentes (Act 8, 4 sqq; 9, 15 29; 10, 1 sqq; 11, 1 sqq; 13, 1 sqq; 15, 1 sqq; 16, 1 sqq). Neque a primis exordiis alia fuit persuasio christianorum nisi evangelium aeque gentibus atque iudaeis praedicandum esse. Est autem irrationabilis suppositio statim ab initio ab omnibus male intellectam esse voluntatem Christi (cf. 1 Petr 1, 1 sqq; 2, 10 12 25; 4, 3 sq). «Apostoli nobis [gentibus] evangelii praedicatores facti sunt a Domino Iesu Christo, Iesus Christus missus est a Deo. Christus igitur a Deo et apostoli a Christo; et factum est utrumque ordinatim ex voluntate Dei» (Clemens. Rom., 1 Cor. 42, 1 sq).

d) Consequenter omnibus hominibus officium incumbit integram Christi doctrinam amplectendi. Quivis enim, cui revelatio divina cum sufficienti certitudine proponitur ut ad eum pertinens et eum obligans, sine dubio eam sequi tenetur, quia non licet Deo loquenti assensum denegare, et quia Deus colendus est eo modo, quem ipse praescribit (cf. supra n. 49). Quamdiu quis sufficientem certitudinem nondum habet revelationis factae, inquirere debet, quia non licet homini esse indifferentem circa ea, quae ad salutem sunt necessaria. Si is, qui non crediderit, salvus esse non potest, indifferentismus religiosus damnosus et detestandus est. Longam de hac re dissertationem habes apud Ottiger, Theologia fundam. I, 273 sqq. Doctrina indifferentismi religiosi saepius ab ecclesia damnata est (cf. Denz. n. 1715 sqq 1789 1810).

135. Obi. I. Iesus putavit adventum suum secundum mox instare; et voluit solum, ut ante hunc adventum apostoli praepararent populum israeliticum ad regnum Dei mox futurum. Nam ait: «Cum persequentur vos in civitate ista, fugite in aliam. Amen dico vobis, non consummabitis civitates Israel, donec veniat Filius hominis» (Mt 10, 23). Et iterum: «Amen dico vobis, quia non praeteribit generatio haec, donec omnia haec fiant» (Mt 24, 34). Ergo non cogitavit de evangelizandis gentibus.

Resp. Neg. antec. Et ad rationem additam: In ipso contextu illius sermonis ait ad apostolos: «Ad praesides et ad reges ducemini propter me in testimonium illis et gentibus» (Mt 10, 18). Non autem censendus est Christus his verbis et aliis, quae supra citavimus, de vocatione gentium, tam aperte contradicere, ut significet apostolos egressuros non esse e terra Israel. Alio loco ait: Iudaei «captivi ducentur in omnes gentes, et Ierusalem calcabitur a gentibus, donec impleantur tempora nationum» (Lc 21, 24). Sic etiam apostoli verba Christi intellexerunt: «Caecitas ex parte contigit in Israel, donec plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret» (Rom 11, 25 sq). Ergo in illo textu Mt 10, 23 aut illa verba «donec veniat Filius hominis» non intelleguntur de ultimo Christi adventu, sed de resurrectione eius vel de destructione urbis Ierusalem, sicut non pauci Patres et exegetae exponunt; aut si agitur de ultimo Christi adventu, «civitates Israel», intelleguntur civitates omnes, etiam extra Palaestinam sitae, in quibus erant communitates iudaeorum, ut alii explicant. Revera videmus apostolos in missionibus apostolicis adeuntes illas communitates iudaeorum, quemadmodum in Actibus narratur multis locis (Act 13, 5 14; 14, 1; 17, 1 sq 10; 18, 4 etc.).

Apud Mt 24, 34 «generatio haec» intellegitur gens iudaica, ut sensus sit: Populus iudaicus non exstinguetur usque ad secundum adventum Christi. Quam prophetiam eo cotidie impleri videmus, quod iudaei inter alios populos dispersi, perseverant ut gens separata.

136. Obi. II. Apostolus Paulus dicit ideo evangelium praedicatum esse gentibus, quod iudaei noluerint recipere doctrinam Christi. Ergo si iudaei hanc doctrinam recepissent, apostoli non praedicassent gentibus. Iudaeorum «delicto salus est gentibus» (Rom 11, 11).

Resp. Dist. antec.: Apostolus dicit propter incredulitatem iudaeorum evangelium citius praedicatum esse gentibus, conc. antec.; dicit omnino non praedicandum fuisse gentibus, si iudaei credidissent, neg. antec. «Vobis [iudaeis] oportebat primum loqui verbum Dei; sed quoniam repellitis illud et indignos vos iudicatis vitae aeternae, ecce convertimur ad gentes; sic enim praecepit nobis Dominus» (Act 13, 46 sq).

137. Obi. III. Secundum doctrinam Christi caritas est, qua homo placet Deo. Ergo quidquid credit, salvus erit, dummodo caritatem habeat.

Resp. Nego suppositum argumentationis. Nemo caritatem Dei habere potest, qui non credit, quae Deus credenda proponit. «Qui non credit, iam iudicatus est» (Io 3, 18). S. Ioannes, qui adeo commendat caritatem, scribit: «Haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra. Quis est, qui vincit mundum, nisi qui credit, quoniam Iesus est Filius Dei» (1 Io 5, 4 sq).