Compendium Theologiae Dogmaticae Tomus I: De Christo Legato Divino, De Ecclesia Christi, De Fontibus Theologicis

ARTICULUS I.

DE EPISCOPIS.

Cf. Petavius, De ecclesiastica hierarchia, ed. Barri-Ducensis (tomus 8); Stanis. v. Dunin-Borkowski, Die neueren Forschungen über die Anfänge des Episkopats, Freiburg 1900; P. Batiffol, Études d'histoire et de théologie positive I⁵, Paris 1907, 225 sqq; H. Bruders, Die Verfassung der Kirche, Mainz 1904; e canonistis e. g. Fr. X. Wernz, Ius decretalium II, n. 729 sqq.

Prop. XXXIV. Successores collegii apostolorum in magisterio et ministerio ecclesiastico sunt episcopi.

270. Stat. quaest. Cum viderimus, quae sit vera ecclesia, cui Christus tradidit doctrinam suam et potestatem sanctificandi et regendi homines, quaeritur, quinam in hac societate sint illi, qui nomine Christi et ex eius institutione sacro magisterio et ministerio funguntur. Ab initio quidem omnis potestas ecclesiastica apostolis data erat. Sed quia ipsi mortui sunt, ecclesia autem usque ad finem mundi maneat necesse est (supra n. 219 sqq), investigandum est, qui sint successores apostolorum. Respondemus esse collegium episcoporum.

Episcopus vocatur is, qui suprema ordinis potestate instructus aliquam ecclesiam particularem seu dioecesim vi muneris ordinarii regit. Si unum ex his deest, non est episcopus sensu perfecto, ut si quis iam habet supremam iurisdictionem, sed nondum habet ordinationem episcopalem; vel vice versa si habet ordinationem, sed non habet actu iurisdictionem in ullam dioecesim; vel si administrat dioecesim, non quia est eius episcopus, sed ex delegatione summi pontificis.

Apostolorum erat duplex munus, alterum, ut essent apostoli, i. e. legati immediate a Deo (Christo) missi, revelationibus novis edocti, ad doctrinam revelatam ubique terrarum infallibiliter praedicandam et miraculis confirmandam; alterum, ut essent pastores et rectores ecclesiarum a se fundatarum. Iam munus apostolatus ipsum erat temporarium, morte apostolorum finiendum; nam post ipsos alii homines non immediate a Deo vocati sunt ad novas revelationes accipiendas et proponendas, neque singuli erant infallibiles, neque singulorum iurisdictio erat illimitata ratione loci et subiectorum. Alterum autem munus, i. e. munus pastorale, perpetuandum erat in ecclesia, quia numquam debebant deesse in ecclesia qui docerent, sanctificarent, regerent. Hoc solo sensu episcopi dicuntur successores apostolorum.

Praeterea episcopi dicuntur successores apostolorum, quatenus collegium episcopale successit collegio apostolico. Neque enim quivis episcopus formaliter est successor determinati apostoli, v. g. Ioannis, Bartholomaei vel Matthaei; sed solum illud munus pastorale, quod olim in apostolis erat ut in subiecto, nunc est in episcopis ut in subiecto. Unde etsi alicuius ecclesiae episcopi a certo apostolo successione numquam interrupta usque ad nostra tempora pervenissent, non tamen illius apostoli potestas potius quam aliorum apostolorum in eos transiisset, sed in ratione potestatis episcopalis haec successio pure accidentaliter et materialiter se haberet. Hoc sensu recte dixit S. Cyprianus: «Episcopatus unus est, cuius a singulis in solidum pars tenetur» (De unit. eccl. 5). Excipitur solus romanus pontifex, qui est successor S. Petri ut capitis collegii apostolici (cf. Suarez, De fide disp. 10, sect. 1, n. 4 25).

Supra (n. 213) ostendimus ecclesiam a Christo institutam esse societatem hierarchicam, sed simul diximus non posse e sola S. Scriptura cum certitudine erui, quae sit differentia inter episcopos et presbyteros. Unde nunc traditionem adimus, ut ex ea hanc differentiam discamus. Supponimus probatum (supra n. 220 sqq) constitutionem ecclesiae esse substantialiter immutabilem.

Episcopos esse successores apostolorum admittunt schismatici orientales, item anglicani et alii quidam protestantes; plurimi tamen protestantes id negant. Modernistarum error his verbis enuntiatur (Prop. 50): «Seniores, qui in christianorum coetibus invigilandi munere fungebantur, instituti sunt ab apostolis presbyteri aut episcopi ad providendum necessariae crescentium communitatum ordinationi, non proprie ad perpetuandam missionem et potestatem apostolicam» (Denz. n. 2050). Doctrina catholica habetur in Tridentino sess. 23, c. 4, ubi inter alia haec dicuntur: «Sacrosancta synodus declarat praeter ceteros ecclesiasticos gradus episcopos, qui in apostolorum locum successerunt, ad hunc hierarchicum ordinem praecipue pertinere» (Denz. n. 960; cf. n. 966 sqq).

271. Arg. I. Ex factis historicis.

Inde a temporibus apostolorum singulis ecclesiis particularibus praefuerunt episcopi singuli et hoc sensu «monarchici». Atqui hoc factum ostendit ab apostolis potestatem episcopalem «monarchicam» traditam esse praepositis ecclesiarum. Ergo ratione huius potestatis ab apostolis acceptae recte dicuntur episcopi successores apostolorum in munere pastorali.

Prob. mai. Circa medium saeculum II Romae fuit Hegesippus, vir ex Oriente (Syria vel Palaestina) catholicus, qui inquirendae purae traditionis apostolicae causa multas ecclesias peragravit. Hic «scribit se, cum Romam proficisceretur, plurimos episcopos adiisse et ab omnibus unam eandemque audivisse doctrinam… Et corinthiorum quidem ecclesia in recta fide permansit usque ad Primum, eiusdem loci episcopum, quocum familiariter collocutus sum… Romam vero cum venissem, catalogum feci usque ad Anicetum [† 166], cuius tum diaconus erat Eleutherus. Post obitum deinde Aniceti successit Soter [† 175], quem excepit Eleutherus [† 189]. In singulis autem episcoporum successionibus et per singulas urbes eadem manent, quae per legem ac prophetas et a Domino ipso praedicata sunt» (Euseb. H. E. 4, 22; Kirch, Enchir. n. 58). Ergo medio saeculo II iam persuasio erat in ecclesia per continuam episcoporum successionem veram apostolorum doctrinam usque ad illa tempora descendisse.

Circa annum 195 Polycrates, episcopus ephesinus, tum 65 annos natus, scripsit epistulam ad Victorem papam († 199), in qua ait: «Polycarpus, qui apud Smyrnam episcopus et martyr fuit, itemque Thraseas, Eumeniae episcopus et martyr, qui Smyrnae requiescit. Quid Sagarim episcopum eundemque martyrem attinet dicere, qui Laodiceae est mortuus?… Ego quoque omnium vestrum minimus Polycrates ex traditione cognatorum meorum, quorum etiam nonnullos assectatus sum; fuerunt enim septem omnino ex cognatis meis episcopi, quibus ego octavus accessi» (Euseb. H. E. 5, 24; Kirch, Enchir. n. 79 sq). Etiam hoc testimonium, quo probat Polycrates se et suos collegas in Asia minore servare traditionem apostolicam, ostendit initio saeculi II, immo aetate apostolorum, fuisse episcopos «monarchicos» in ecclesia.

Idem testatur S. Irenaeus: «Habemus annumerare eos, qui ab apostolis instituti sunt episcopi, et successores eorum usque ad nos… Valde enim perfectos et irreprehensibiles in omnibus eos volebant esse, quos et successores relinquebant, suum ipsorum locum magisterii tradentes… Fundantes igitur et instruentes beati apostoli [Petrus et Paulus romanam] ecclesiam, Lino episcopatum administrandae ecclesiae tradiderunt… Succedit autem ei Anacletus; post eum tertio loco ab apostolis episcopatum sortitur Clemens, qui et vidit ipsos apostolos… Huic autem Clementi succedit Evaristus et Evaristo Alexander… Nunc duodecimo loco episcopatum ab apostolis habet Eleutherius… Et Polycarpus autem non solum ab apostolis edoctus et conversatus cum multis ex iis, qui Dominum nostrum viderunt, sed etiam ab apostolis in Asia in ea, quae est Smyrnis, ecclesia constitutus episcopus, quem et nos vidimus in prima nostra aetate» (Contra haer. 3, 3; cf. Kirch, Enchir. n. 83 111 sqq).

Ex aliis vetustissimis documentis ab Eusebio excerpti sunt catalogi episcoporum variarum ecclesiarum: a) episcopi alexandrini: post Marcum evangelistam Annianus, Abilius, Cerdo, Primus… (H. E. 2, 24; 3, 14 21; 4, 1 4 sq 11 19; 5, 22); b) episcopi antiocheni: Evodius, a Petro apostolo institutus, Ignatius, Hero, Cornelius… (H. E. 3, 23 36; 4, 20 24; 5, 19); c) episcopi hierosolymitani: «Primus fuit Iacobus, is qui Domini frater vocabatur, secundus Simeon, tertius Iustus…» (H. E. 4, 5).

Itaque temporibus apostolorum aut brevi post episcopos fuisse Romae, Ierosolymis, Smyrnae, Antiochiae, Alexandriae, Corinthi, aliis locis, historicis documentis constat. His licet addere aliarum ecclesiarum Asiae minoris episcopos, de quibus sermo est in Apocalypsi (c. 2 3) sub nomine «angelorum». Nam angeli, quibus ibi dicitur commissa esse cura ecclesiarum, non possunt esse beati spiritus, qui peccatorum et neglegentiarum sunt incapaces, neque minis in implendo officio coercendi sunt. Ergo sunt episcopi, quod fragmentum quoque Muratorianum dicit, loquens de apostolo Ioanne et «episcopis suis» (Kirch, Enchir. n. 135).

Ergo episcopi mox ab initio ecclesiae instituti sunt successores apostolorum in munere docendi et regendi ecclesias particulares.

272. Arg. II. Ex doctrina SS. Patrum.

Apud vetustissimos quidem scriptores nomina presbyteri et episcopi etiamtum promiscue dicuntur, sed institutio episcoporum diserte ad apostolos refertur. S. Clemens Rom. (1 Cor. 42 44): Apostoli «per regiones et urbes verbum praedicantes, primitias earum spiritu cum probassent, constituerunt episcopos et diaconos eorum, qui credituri erant… Constituerunt praedictos, ac deinceps ordinationem dederunt, ut, cum illi decessissent, ministerium eorum alii viri probati exciperent». Comparat hierarchiam ecclesiasticam cum hierarchia Veteris Testamenti: «Cuncta ordine debemus facere, quae nos Dominus statutis temporibus peragere iussit… Summo quippe sacerdoti sua munera tributa sunt, sacerdotibus locus proprius assignatus est, et levitis sua ministeria incumbunt. Homo laicus praeceptis laicis constringitur» (l. c. 40). Haec comparatio frequens est apud SS. Patres (cf. Constit. apost. 8, 46; S. Hieronymi ep. 52, n. 7; S. Leonis M. serm. 59, c. 7). Apud S. Iustinum M. vocatur «praepositus» (προεστώς) is, qui regit conventus ecclesiasticos, qui eucharistiam conficit, cuius est sermones habere ad populum, qui eleemosynas oblatas custodit et indigentibus distribuit (Apol. I, 65 67).

Ex epistulis S. Ignatii Martyris non solum discimus ipsum fuisse episcopum antiochenum (Smyrn. 11, 1), sed etiam aliorum episcoporum nomina indicantur: Onesimus, episcopus ephesinus (Eph. 1, 3), Damas, episcopus magnesius (Magn. 2), Polybius, episcopus trallianus (Trall. 1, 1), Polycarpus, episcopus smyrnaeus (Magn. 15). Episcopus philadelphensis valde laudatur, sed nomen non indicatur (Philad. 1). Immo «per tractus terrae», i. e. per totum orbem, episcopi constituti sunt (Eph. 3, 2), idque «in sententia», i. e. ex voluntate Iesu Christi, ut ibidem dicitur. Cum Ignatius martyrium passus sit sub Traiano (98—117), initio saeculi II episcopatus «monarchicus» non erat recens institutum, sed eius initia ad apostolorum tempora pertinent. Quid autem est episcopus secundum S. Ignatium? Est in sua ecclesia supremus in hierarchia ecclesiastica. In unaquaque ecclesia «unus episcopus cum prebyterio¹ et diaconis» (Philad. 4). «Sine his ecclesia non vocatur» (Trall. 3, 1). Diaconus laude dignus est, si, ut debet, subditus est episcopo et presbyterio (Magn. 2). Presbyterium vero debet esse «ita coaptatum episcopo, ut chordae citharae» (Eph. 4, 1). «Omnes episcopo obtemperate, ut Iesus Christus Patri… Separatim ab episcopo nemo quidquam faciat eorum, quae ad ecclesiam spectant. Valida eucharistia habeatur illa, quae sub episcopo peragitur, vel sub eo, cui ipse concesserit. Ubi comparuerit episcopus, ibi et multitudo sit, quemadmodum, ubi fuerit Christus Iesus, ibi catholica est ecclesia. Non licet sine episcopo neque baptizare neque agapen celebrare; sed quodcumque ille probaverit, hoc et Deo est beneplacitum, ut firmum et validum sit omne, quod peragitur» (Smyrn. 8). «Manifestum igitur est, quod episcopum respicere oporteat ut ipsum Dominum» (Eph. 6, 1).

Alia testimonia iam supra (n. 257) audivimus. Tertullianus ait: «Dandi quidem [baptismum] habet ius summus sacerdos, qui est episcopus; dehinc presbyteri et diaconi, non tamen sine episcopi auctoritate» (De bapt. 17). Secundum Origenem episcopus «totius ecclesiae arcem obtinet» (In Ier. hom. 11, n. 3). Secundum S. Cyprianum episcopi ab ipso Christo instituti sunt, quia apostoli erant episcopi ab eo instituti (Ep. 3, 3 [ed. Hartel]). In episcopo est tota potestas et unitas ecclesiae. Quid est ecclesia? «Plebs sacerdoti adunata et pastori suo grex adhaerens. Unde scire debes episcopum in ecclesia esse et ecclesiam in episcopo, et si qui cum episcopo non sit, in ecclesia non esse» (Ep. 66, n. 8).

Ex dictis patet secundum traditionem usque ad apostolorum tempora pertingentem episcopos habere supremam potestatem magisterialem et ministerialem, et ideo vocari successores apostolorum. S. Cyprianus: Episcopi «apostolis vicaria ordinatione succedunt» (Ep. 66, 4). S. Hieronymus: «Apud nos apostolorum locum episcopi tenent» (Ep. 41, 3). S. Gregorius M.: «Horum [apostolorum] profecto nunc in ecclesia locum episcopi tenent» (In evang. hom. 26, 5). Ergo concilium tridentinum veterem traditionem sequitur, cum de episcopis ait: «Qui in apostolorum locum successerunt» (sess. 23, c. 4; Denz. n. 960). Idem docet concilium vaticanum (sess. 4; Denz. n. 1821).

273. Obi. I. S. Hieronymus haec scribit: «Idem est ergo presbyter qui et episcopus; et antequam diaboli instinctu studia in religione fierent et diceretur in populis: ‚Ego sum Pauli, ego Apollo, ego autem Cephae' [1 Cor 1, 12], communi presbyterorum consilio ecclesiae gubernabantur. Postquam vero unusquisque eos, quos baptizaverat, suos putabat esse, non Christi, in toto orbe decretum est, ut unus de presbyteris electus superponeretur ceteris, ad quem omnis ecclesiae cura pertineret, et schismatum semina tollerentur… Sicut ergo presbyteri sciunt se ex ecclesiae consuetudine ei, qui sibi praepositus fuerit, esse subiectos, ita episcopi noverint se magis consuetudine quam dispositionis dominicae veritate presbyteris esse maiores et in commune debere ecclesiam regere, imitantes Moysen, qui cum haberet in potestate solum praeesse populo Israel, septuaginta elegit, cum quibus populum iudicaret» (In Tit. 1, 5). Et alibi: «Apostolus perspicue docet eosdem esse presbyteros quos episcopos», et narrat Alexandriae presbyteros elegisse unum de gremio suo et nominasse episcopum (Ep. 146). Ergo episcopatus sola consuetudine ecclesiastica introductus, non ab apostolis ex praecepto Christi institutus est.

Resp. Conc. antec. Nego consequens et consequentiam.

De illis verbis S. Hieronymi permultum disputatum est (cf. Historisches Jahrbuch, München 1900, 221 sqq). Quidam, ut Vazquez (Disp. 140, c. 1, n. 15) censent Hieronymum errasse. Quod absolute fieri potuit; et si factum esset, nihil probaret contra doctrinam certo stabilitam. Aliis autem videntur verba Hieronymi recte explicari posse, dummodo detrahatur quaedam exaggeratio rhetorica, qua non raro Hieronymus utitur, praesertim si iratior scribit, ut in hac re accidit.

a) Hieronymus docet potestate ordinis episcopos esse maiores presbyteris, ut in illa epistula 146 ad Evangelum: «Quid facit excepta ordinatione episcopus, quod presbyter non faciat?» (Cf. Adv. Ioann. Hieros. n. 37.) b) Quod ait: «Idem est presbyter qui et episcopus», ipse ibidem proxime explicat de appellatione: «eosdem episcopos illo tempore, quos et presbyteros appellabant». Quod quo sensu verum sit, dissentiunt eruditi (supra n. 213). c) Ab initio «communi presbyterorum consilio ecclesias gubernatas esse», ut probabilis hypothesis admitti potest, dummodo haec verba ne ita explicentur, quasi temporibus apostolorum nondum exstiterit episcopatus monarchicus, de quo episcopatu Hieronymus ait: «Certe in una civitate plures, ut nuncupantur, episcopi esse non poterant» (In Tit. 1, 5). Secundum eum temporibus apostolorum episcopi monarchici fuerunt Iacobus, «frater Domini», Ierosolymis, Linus Romae, Polycarpus Smyrnae, Papias Hierapoli, alii aliis locis (De vir. ill. 2, 15 17 sq). Immo generaliter ait apostolos «per singulas provincias presbyteros et episcopos ordinasse» (In Matth. 25, 26). d) Quod ait occasione factionum corinthiarum in toto orbe decretum esse, ut unus fieret episcopus, est fictio, ut recte iudicat L. Sanders (Études sur St. Jérôme, Bruxelles 1903, 327 sq). Ceterum Hieronymus ipse in Tit. 3, 13 ait ante illas factiones Apollo fuisse Corinthi episcopum, occasione factionum urbem reliquisse, postea vero a Creta illuc rediisse. e) Quod narrat de ecclesia alexandrina, potest sic intellegi: in illa ecclesia soli presbyteri excluso populo episcopum eligebant unum de gremio suo (cf. Epiph., Haer. 49, 11). Sed haec res est obscura.

Saeculo IV medio orta est haeresis Aërii de aequalitate episcoporum et presbyterorum, quam doctrinam ut stoliditatis plenissimam S. Epiphanius impugnat (Haer. 75, 1 sqq; cf. S. Aug., De haer. 53).

274. Obi. II. Initio religionis christianae erant multae ecclesiae, quae non habebant episcopum. Atqui si ecclesiae possunt esse sine episcopo, episcopatus non est institutio divina sed humana. Ergo episcopi aut consuetudine aut lege humana introducti sunt.

Resp. Dist. mai.: Erant initia quaedam communitatum christianarum, quae non habebant episcopum, conc. mai.; erant ecclesiae iam perfecte constitutae, quae non habebant episcopum, neg. mai. Dist. min.: Si ecclesiae possunt esse perfecte constitutae sine episcopo, episcopatus non est divinitus institutus, conc. min.; si possunt solum esse initia communitatum christianarum sine episcopo, neg. min. Et neg. conseq.

Certe apostoli non statim, quotiescumque aliquo loco quosdam ad fidem converterant, integram hierarchiam ibidem instituebant, sed exspectabant rerum progressum et sufficientem hominum educationem, usquedum illis novis communitatibus ultimam formam imponerent. Eodem modo nunc in missionibus exteris sunt communitates christianae, quibus praeest catechista tantum, aliae habent saltem sacerdotem; in integris regnis vel regionibus non est episcopus, sed «praefectus apostolicus»; postea fiunt «vicarii apostolici», qui habent ordinem episcopalem et titulum alicuius ecclesiae exstinctae, sed in missionibus habent iurisdictionem delegatam tantum a romano pontifice; tandem rebus omnibus maturatis instituitur hierarchia integra et ordinaria. Similiter aetate apostolorum erant «ecclesiae domesticae» sine ullo sacerdote, vel ecclesiae urbanae et regionales cum solis sacerdotibus, quarum supremum regimen apostoli sibi reservaverant. Sed quando singulae ecclesiae se ad debitum statum evolverant, iis episcopos praeponebant. Haec igitur non est mutatio essentialis constitutionis ecclesiae sed progressus a statu imperfecto ad statum perfectum ab initio intentum. Prisci illi testes, Ignatius, Hegesippus, Polycrates, Irenaeus nihil sciunt de mutatione introducta, sed episcopatum habent institutum ad conservandam rectam doctrinam et ad ecclesiam regendam inde ab apostolorum temporibus necessarium.

275. Obi. III. Olim episcopi a populo eligebantur. Atqui qui eligitur, totam potestatem suam accipit ab eligente. Ergo potestas episcopalis olim conferebatur a populo.

Resp. Dist. mai.: Aliquibus locis in vetere ecclesia populi iudicium exquirebatur de dignitate eligendorum, conc. mai.; umquam populus sua electione contulit potestatem vel ordinis vel iurisdictionis, neg. mai. Dist. min.: Qui electione ipsa fit episcopus, accipit potestatem ab eligente, trans. min.; qui electione declaratur gratus et dignus munere, neg. min. Et neg. conseq.

In S. Scriptura ministri sacri dicuntur institui ab apostolis vel ab apostolorum adiutoribus (Act 14, 22. Tit 1, 5). Semel rogatur iudicium populi de bona fama instituendorum (Act 6, 7). Secundum Clementem Rom. (1 Cor. 44) primi episcopi constituti sunt ab apostolis, «vel deinceps ab aliis viris eximiis consentiente universa ecclesia». Secundum S. Cyprianum «diligenter de traditione divina et apostolica observatione servandum est et tenendum, quod apud nos quoque et fere per provincias universas tenetur, ut ad ordinationes rite celebrandas ad eam plebem, cui praepositus ordinatur, episcopi eiusdem provinciae proximi quique conveniant, et episcopus deligatur plebe praesente, quae singulorum vitam plenissime novit et uniuscuiusque actum de eius conversatione perspexit» (Ep. 67, 5 [ed. Hartel]). Concilium nicaenum I, can. 4, statuit episcopum ab omnibus eiusdem provinciae episcopis aut saltem a tribus ordinandum esse consentientibus ceteris (Kirch, Enchir. n. 364). Concilium constantinopolitanum IV post act. 10 can. 22 statuit promotiones et consecrationes episcoporum fieri electione et decreto episcoporum collegii sine laicorum intercessione. Saeculo XII ius eligendi episcopum datum est capitulo ecclesiae cathedralis (Decr. Greg. IX, l. 1, tit. 6, c. 14; Conc. later. II, can. 28). Secundum ius commune nostra aetate designatio personae fit libera collatione romani pontificis, sed hoc ius in variis regionibus varias modificationes patitur.

Schol. 1. Varii errores, ab ecclesia damnati, de collatione potestatis ecclesiasticae.

276. Saeculo XIV Marsilius Patavinus in «Defensore pacis» docet omnem potestatem ecclesiasticam residere in populo christiano et ab eo seu ab imperatore ut repraesentante populi conferri praepositis ecclesiasticis, ita ut imperator possit etiam summum pontificem instituere et deponere, cum tota hierarchia voluntate humana tantum instituta sit. Quae doctrina ut haeretica damnata est a Ioanne XXII (Denz. n. 495 sqq; cf. 1719).

Eundem errorem renovaverunt haeresiarchae saeculi XVI, ut Lutherus in libro «De missa privata» et Calvinus (Instit. 4, 3 sq). Hi dixerunt omnes christianos esse aequaliter sacerdotes, sed cum non omnes possint ministerio verbi vacare, a populo vel a magistratu vocari quosdam ad hoc munus, quorum auctoritas unice ex hac vocatione derivetur. Hunc errorem damnavit concilium tridentinum, sess. 23, c. 4 et can. 17 (Denz. n. 960 sq 967).

Saeculo XVII Edmundus Richer in libello «De ecclesiastica et politica potestate» docuit plenitudinem ecclesiasticae potestatis esse prius in tota ecclesia, dein in episcopis et presbyteris omnibus simul sumptis, singulos vero accipere certum ambitum potestatis ex deputatione, ipsum summum pontificem esse solum caput ministeriale ecclesiae, subiectum collegio episcoporum. Postea van Espen, Febronius, pistorienses, alii similia docuerunt (cf. Wilmers, De eccl. 239 sqq). Haec doctrina, quae maxime placuit gallicanis, iansenistis, iosephinistis, saepius damnata est (cf. Denz. n. 1502 sq cum nota). Nihilominus modernistae hunc errorem innovaverunt (Denz. n. 2091 sqq).

Schol. 2. De gradibus hierarchicis ab ecclesia institutis.

277. In hierarchia ordinis praeter tres gradus a Christo institutos episcopatus, presbyteratus, diaconatus sunt alii ordines, quos theologi nunc communius censent esse ab ecclesia institutos: subdiaconatus, acolythatus, exorcistatus, lectoratus, ostiariatus, de quibus agitur in tractatu de sacramento ordinis.

In hierarchia iurisdictionis duo tantum sunt gradus a Christo instituti: primatus et episcopatus. Itaque quicumque praeter summum pontificem et praeter episcopos habent iurisdictionem in ecclesia, sive ordinariam sive delegatam, eam habent non vi institutionis divinae sed vi legis vel consuetudinis ecclesiasticae. Infra episcopos iurisdictionem in foro interno ordinariam seu vi muneris habent parochi. Sed primis tribus saeculis parochi nulli erant in ecclesia; inde fere a saeculo V ecclesiae quaedam rurales factae sunt veri nominis parochiae, et inde a saeculo XI etiam in civitatibus episcopalibus parochiae erigi coeptae sunt (cf. I. Laurentius, Instit. iur. eccl., n. 203 sq). At ne nunc quidem repugnat esse dioeceses, in quibus episcopus est unicus verus parochus, alii vero sacerdotes eius adiutores, ab eo delegati, quia totum institutum parochorum est iuris ecclesiastici. Sententia gallicanorum et iansenistarum, secundum quam parochi non minus quam episcopi iure proprio sunt iudices fidei et rectores ecclesiarum, reiecta est a Pio VI (Denz. n. 1509 sqq).

Supra episcopos sunt archiepiscopi, patriarchae, alii, quorum dignitas vel potestas partim naturali quodam progressu, partim legislatione ecclesiastica orta est et a summo pontifice ob iustas causas abrogari vel mutari potest. De his omnibus agitur in iure canonico.

Prop. XXXV. Episcopi iure divino in suis dioecesibus habent iurisdictionem fori interni et externi, et sunt magistri authentici; nihilominus singuli non sunt magistri infallibiles, sed infallibilis est solum tota ecclesia docens, i. e. collegium episcoporum sub suo capite romano pontifice.

278. Stat. quaest. Diximus episcopos esse successores apostolorum in munere pastorali. Iam paulo accuratius hoc munus pastorale episcoporum determinandum est, quia de hac re variae quaestiones oriri possunt et ortae sunt. Imprimis videndum est, quid in munere episcopali sit iuris divini, et quid iuris ecclesiastici. Non agitur de potestate ordinis; hanc enim potestatem episcopi accipiunt consecratione, i. e. sacramento ordinis a Christo instituto, cuius supremus gradus est episcopatus. Consequenter haec potestas immediate confertur a Deo neque ullo modo limitari potest, sed ex opere operato adest, ut exponitur in tractatu de sacramentis. Aliter res se habet quoad potestatem iurisdictionis, et de hac unice quaeritur. Possumus eam distinguere in potestatem regendi et potestatem docendi. Sic thesis habet varias partes.

279. Prob. pars I. a) Episcopi in sua quisque dioecesi habent iurisdictionem. Apostoli indeterminate ad omnes homines missi erant, et ubique poterant praedicare et iurisdictionem exercere. Non sic episcopi. Supra quidem (n. 213) diximus obscuritatem quandam esse in modo, quo loquatur Scriptura de episcopis et presbyteris. Ex altera parte Scriptura non ambigue testatur iam ab apostolis assignatos esse singulis ecclesiis praepositos, qui suam quisque ecclesiam regerent. «Cum constituissent per singulas ecclesias presbyteros…» (Act 14, 22). «Attendite vobis et universo gregi, in quo vos Spiritus Sanctus posuit episcopos, regere ecclesiam Dei» (Act 20, 28). «Rogavi te, ut remaneres Ephesi» (1 Tim 1, 3). «Reliqui te Cretae, ut ea, quae desunt, corrigas et constituas per civitates presbyteros, sicut et ego disposui tibi. Si quis sine crimine est… oportet enim episcopum sine crimine esse» (Tit 1, 5 sqq). «Pascite, qui in vobis est, gregem Dei» (1 Petr 5, 2). Unde S. Ioannes loquitur de angelo Ephesi ecclesiae, de angelo Smyrnae ecclesiae etc. (Apc c. 2).

Similiter SS. Patres, quorum testimonia quaedam audivimus in praecedenti thesi, constanter docent episcopi esse suam ecclesiam regere, «cum singulis pastoribus portio gregis sit adscripta, quam regat unusquisque et gubernet» (S. Cyprian., Ep. 58, n. 14 [ed. Hartel]). Quare S. Augustinus ait ad se non pertinere «curam propriam nisi hipponensis ecclesiae… In aliis autem civitatibus tantum agimus, quod ad ecclesiam pertinet, quantum vel nos permittunt vel nobis imponunt earundem civitatum episcopi» (Ep. 34, n. 5). Concilium vaticanum sess. 4, c. 3 de episcopali iurisdictione ait: «qua episcopi… tamquam veri pastores assignatos sibi greges singuli singulos pascunt et regunt» (Denz. n. 1828). Ideo episcopis officium incumbit residendi in dioecesibus suis (quae olim parochiae vocabantur). Hoc officium inculcatur multis canonibus ecclesiasticis, quos canones renovavit concilium tridentinum simul cum sanctionibus in neglegentes statutis (sess. 6, c. 1 de reform.).

b) Episcopi iure divino constituti sunt. Itaque non, sicut parochi, iure humano sunt in ecclesia sed voluntate Christi, ut romanus pontifex non possit regere ecclesiam per se et suos delegatos sine episcopis ordinariis. Quae fuerit voluntas Christi, inde discimus, quod ex una parte Christus est auctor ecclesiae et constitutionis eius, et ex altera parte ecclesia numquam fuit sine episcopis. Nisi Christus voluisset, ut ecclesia ab episcopis regeretur, intellegi non posset, cur ecclesia iam inde a primo saeculo ubique constitutionem episcopalem habuisset, et cur hanc constitutionem divinitus datam considerasset. «Vos Spiritus Sanctus posuit episcopos regere ecclesiam Dei» (Act 20, 28). Christus «ipse dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores» (Eph 4, 11). Sicut igitur Christus elegerat apostolos et eorum adiutores (prophetas et evangelistas) ad fundandas ecclesias, ita ad regendas ecclesias iam fundatas posuit pastores et doctores, quod duplex munus primo et principaliter convenit episcopis. In Apocalypsi Ioannis in visione apparet Christus, habens «in dextera sua stellas septem», et ait: «Sacramentum septem stellarum… Septem stellae angeli [episcopi] sunt septem ecclesiarum» (Apc 1, 16 20). Etiam his verbis et sequentibus indicatur Christum velle, ut in ecclesia sint episcopi, qui regimen et curam singularum ecclesiarum habeant. Propterea SS. Patres docent episcopos ex Dei mandato ab apostolis constitutos esse. S. Clemens Rom. (1 Cor. 43): «Et quid mirum eos [apostolos], quibus in Christo a Deo hoc munus commissum fuit, praedictos [episcopos] constituisse.» S. Ignatius M. (Eph. 6, 1) ait: «Quemcumque paterfamilias [Christus] mittit ad gubernandam familiam suam, hunc ita accipere debemus ut illum ipsum, qui mittit. Manifestum igitur est, quod episcopum respicere oporteat ut ipsum Dominum.» S. Cyprianus inculcat: «Episcopos et praepositos Dominus elegit.» Nihil «audere contra Deum possumus, qui episcopos facit» (Ep. 3, 3 [ed. Hartel]). Similiter alii Patres. De hac re consentiunt theologi. Concilium vaticanum docet: «Tantum abest, ut haec summi pontificis potestas officiat ordinariae ac immediatae illi episcopalis iurisdictionis potestati, qua episcopi, qui, positi a Spiritu Sancto, in apostolorum locum successerunt, tamquam veri pastores assignatos sibi greges singuli singulos pascunt et regunt, ut eadem a supremo et universali pastore asseratur, roboretur ac vindicetur» (sess. 4, c. 3; Denz. n. 1828).

c) Episcopis iurisdictio probabilius confertur a summo pontifice. De hac re est duplex theologorum sententia. Alii volunt non solum episcopatum institutum esse a Christo, sed cuivis etiam episcopo in ordinatione immediate a Christo conferri iurisdictionem episcopalem in actu primo, exercitium vero huius iurisdictionis in actu secundo pendere a summo pontifice. In concilio tridentino maxime hispani hanc sententiam defendebant, contra quos disputavit Lainez (cf. Grisar, Iacobi Lainez disputationes tridentinae I, 31* 190 sqq). Etsi Lainez vi argumentorum suorum multos theologos attraxit ad suam sententiam, quidam tamen etiam postea defenderunt iurisdictionem episcoporum immediate a Deo conferri, idque in ipsa consecratione (Wirceburg., De leg. n. 103 sqq). Sed haec sententia est improbabilis, quia per consecrationem ipsam episcopus non accipit determinatos subditos vel determinatam dioecesim. Nam consecratio episcopi est valida, etsi episcopus est nullius dioecesis et nullam accipit iurisdictionem. Christus quidem omnibus apostolis immediate dedit iurisdictionem. At non omnia privilegia apostolorum ad episcopos transierunt. Immo cum in ecclesia adsit summus pontifex, cuius potestas sufficit ad iurisdictionem episcopis conferendam, immerito recurritur ad Deum ipsum, qui non solet sine concursu causarum secundarum producere effectus, ad quos producendos causae secundae aptae sunt. Si romanus pontifex confert iurisdictionem, facile intellegitur, quomodo eam possit amplificare, restringere, auferre, quod eum posse nemo negat. Haec est doctrina S. Thomae (In Matth. 16, 2), Bellarmini (De rom. pont. 4, 24), Suaresii (De leg. 4, 4), multorum aliorum theologorum. Quare Benedictus XIV ait: Haec sententia «et rationi et auctoritati conformior videtur» (De syn. l. 4, n. 2). Pius VI in constitutione «Super soliditate» d. 28. Nov. 1786 eandem doctrinam proponit (Denz. n. 1500). Accedunt multae conciliorum provincialium declarationes (cf. Wernz, Ius decret. II, n. 737). Itaque haec doctrina nunc communiter recepta, non tamen contraria damnata est. Plura apud Wilmers, De eccl. 355 sqq.

Actus, quo summus pontifex episcopis potestatem confert, vocatur iniunctio; est enim iniunctio actus voluntatis, quo superior alicui imponit curam regendi alios. Duo hoc actu efficit pontifex: episcopo imponit munus regendi cum annexis iuribus et oneribus, eumque facit principem ecclesiasticum; fideles vero alicuius territorii facit subditos eius, iisque praecipit oboedientiam erga episcopum. Itaque in iniunctione effectus producitur immediate voluntate humana, in consecratione vero episcopi effectus (character et gratia) producitur immediate voluntate divina; in consecratione minister adstringitur ritibus sacramentalibus a Christo institutus, in iniunctione vero nullus determinatus ritus necessarius est, sed quivis modus conveniens eligi potest.

d) Episcopus habet iurisdictionem in foro interno et externo. Ad forum internum maxime pertinet sacramentum paenitentiae. Itaque episcopus potest omnes suos subditos absolvere et aliis sacerdotibus dare facultatem eos absolvendi sacramentaliter. Praeterea ad forum internum pertinent causae omnes spirituales singulorum fidelium, quae non sacramentaliter expediuntur, ut e. g. ea, quae pertinent ad vota privata. Itaque intra et extra sacramentum episcopus habet iurisdictionem fori interni in suos subditos intra eos limites, quos vel ius commune vel specialis ordinatio summi pontificis statuit.

Iurisdictio fori externi proxime respicit bonum publicum. Providetur autem bono publico per leges, per iudicia, per sanctiones, per visitationes, per administrationem bonorum, per alia, quae exponuntur in iure canonico, quare hic ea indicasse sufficiat.

280. Prob. pars II. a) Episcopi in suis dioecesibus sunt magistri authentici. Magister seu doctor authenticus is est, qui vi muneris constitutus est ad proponendam cum auctoritate doctrinam ecclesiae. Itaque non ratione singularis eruditionis, non propter efficacia argumenta, quae affert, episcopus, proponens doctrinam christianam, audiendus est, sed quia cum auctoritate docet, ad hoc missus immediate a summo pontifice et mediate a Christo ipso. SS. Patres, ut vidimus (n. 271), hoc maxime efferunt per episcopos servandam esse in ecclesia traditionem apostolicam. Iam in S. Scriptura monentur episcopi, ut diligenter servent sanam doctrinam (Tit 1, 9), et vituperantur, qui neglegentes sunt in hoc officio (Apc 2, 14 sqq 20). Concilium tridentinum monet: Quia praedicatio evangelii «est praecipuum episcoporum munus, statuit et decrevit eadem sancta synodus omnes episcopos… teneri per se ipsos, si legitime impediti non fuerint, ad praedicandum sanctum Iesu Christi evangelium» (sess. 5, c. 2 de reform.; cf. sess. 24, c. 4 de reform.). Episcoporum quoque est cavere, ne falsae doctrinae irrepant; et ideo in dioecesibus suis et vi muneris ordinarii et ut delegati sedis apostolicae interdicere possunt vel etiam debent libros, quos fidei vel bonis moribus nocivos iudicant; et censura librorum edendorum de materia fidei et morum ad eos pertinet. Hoc officium gravissimis verbis inculcat Pius X in fine encyclicae «Pascendi». Itaque patet, quo sensu episcopi sint doctores authentici.

b) Singuli episcopi non sunt magistri infallibiles. S. Paulus, alloquens episcopos, quos Miletum vocaverat, ait: «Ex vobis ipsis exsurgent viri loquentes perversa, ut abducant discipulos post se» (Act 20, 30). Idem scribit ad Timotheum: «Ineptas et aniles fabulas devita… Stultas autem et sine disciplina quaestiones devita» (1 Tim 4, 7 [cf. 6, 20]. 2 Tim 2, 23). Similiter ad Titum (1, 5 sqq; 2, 7; 3, 9). Atqui nemo sic alloquitur homines in docendo infallibiles. Praeterea historia testis est episcopos quosdam factos esse doctores haereticos, ut Paulum Samosatenum, Nestorium, tot episcopos arianos. Etiam inter catholicos nonnulli episcopi errores docuerunt, ut e. g. S. Cyprianus et alii episcopi africani de rebaptizandis haereticis. Ceterum in ecclesia semper admissum est singulos episcopos, etiam in rebus fidei et morum, errare posse. Cf. prop. 6 et 85 synodi pistoriensis (Denz. 1506 1593), quae synodus cum multis suis erroribus est confirmatio doctrinae de fallibilitate singulorum episcoporum.

c) Collegium episcoporum sub romano pontifice, seu ecclesia docens, est infallibilis. Probavimus enim Christum instituisse magisterium infallibile (n. 186 sqq) et voluisse, ut hoc magisterium usque ad finem mundi permaneret (219 sqq). Ergo cum singuli episcopi non sint infallibiles, saltem integrum collegium debet esse infallibile, ut sit «ecclesia Dei vivi columna et firmamentum veritatis» (1 Tim 3, 15). Nam si totum collegium episcoporum falsam doctrinam in rebus fidei et morum proponeret, aut tota ecclesia erraret, si episcopos sequeretur, aut ecclesiae unitas destrueretur, si grex contra pastores rebellaret. Neque sic impleretur, quod Christus promisit: «Ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi» (Mt 28, 20), neque Spiritus veritatis maneret cum ecclesia, neque eam induceret in omnem veritatem (Io 14, 16 sqq; 16, 12 sq); et portae inferi contra ecclesiam praevaluissent. Quod cum fieri non possit, ecclesia docens est infallibilis in proponenda et explicanda doctrina revelata et in reiciendis oppositis erroribus. De qua re a. 476 scribit S. Simplicius pontifex: «Perstat in successoribus suis haec et eadem apostolicae norma doctrinae, cui Dominus curam totius ovilis iniunxit, cui se usque in finem saeculi minime defuturum, cui portas inferi numquam praevalituras esse promisit, cuius sententia quae ligarentur in terris, solvi testatus est non posse nec in caelo… Quod apostolicis manibus cum ecclesiae universalis assensu acie meruit evangelicae falcis abscidi, vigorem sumere non potest renascendi; nec in dominicae vitis fructivam valet redire propaginem, quod igni deputatum constat aeterno» (Denz. n. 160). Quomodo vero ecclesia infallibili magisterio fungatur, postea videbimus (n. 304 sqq).

281. Obi. I. Primis temporibus illi, qui dicuntur episcopi fuisse, ut Timotheus, Titus aliique, non erant alligati ad unum locum, sed variis locis munera apostolica obibant, ut narratur e. g. in Act 18, 5; 19, 23; 20, 4; 2 Tim 4, 8 10. Ergo episcopi certas sedes habentes non pertinent ad primitivam ecclesiae constitutionem².

Resp. Trans. antec.; neg. conseq. Poterant enim Timotheus, Titus aliique prius esse simplices adiutores apostolorum in laboribus apostolicis et postea demum fieri episcopi. Poterant etiam illi, qui iam erant episcopi, ab apostolis ad missiones extraordinarias mitti. In his igitur non potestate ordinaria utebantur sed delegata, quemadmodum nostra aetate vicarii apostolici. Fuisse autem inde a temporibus apostolorum episcopos pastores animarum, quibus cura determinati gregis commissa erat, argumentis certis probavimus.

282. Obi. II. Quae divinitus instituta sunt, immutabilia sunt. Atqui iurisdictio episcoporum est mutabilis. Ergo divinitus instituta non est.

Resp. Dist. mai.: Divinitus instituta sunt immutabilia praecise eo ambitu, quo divinitus instituta sunt, conc. mai.; ulterius, neg. mai. Dist. min.: Iurisdictio episcoporum est mutabilis, quatenus possunt esse aut non esse in ecclesia, qui vi muneris ordinarii singulas partes dominici gregis pascunt tum suprema ordinis potestate tum potestate iurisdictionis in foro interno et externo, neg. min.; potest episcoporum iurisdictio manente substantia multis modis mutari, conc. min. Et dist. conseq.: Potestas episcopalis quoad substantiam non est divinitus instituta, neg. conseq.; quoad alia, conc. conseq. Quae vero essentialiter pertineant ad iurisdictionem episcopalem, et quae sint mutabilia, docetur in iure canonico. Essentiale est episcopo, ut habeat gregem proprium seu dioecesim propriam. Utrum vero grex sit maior an minor; utrum plures an pauciores dioeceses sint in mundo, non est de essentia episcopatus. Similiter essentiale est episcopo, ut possit absolvere subditos a peccatis; potest nihilominus romanus pontifex quosdam casus speciales sibi reservare. Idem dicendum est de causis, quae pertinent ad forum externum.

283. Obi. III. Episcopi sunt successores apostolorum. Atqui apostoli immediate a Christo acceperant iurisdictionem. Ergo eodem modo episcopi accipiunt, et ideo dicuntur positi a Spiritu Sancto.

Resp. Dist. mai.: Episcopi sunt successores apostolorum in munere ordinario regendi ecclesiam, conc. mai.; in omnibus omnino praerogativis, neg. mai. Conc. min. Dist. conseq.: Episcopi accipiunt iurisdictionem a Christo et sunt positi a Spiritu Sancto, quatenus episcopatus est divinitus institutus, et vi huius institutionis valide confertur a romano pontifice, conc. conseq.; quatenus Christus singulis immediate confert iurisdictionem, non per romanum pontificem, neg. conseq. In consecratione quidem episcopi Deus ut causa principalis immediate imprimit characterem et confert gratiam. At hoc solo nondum est quis perfectus episcopus, sed assignandus est grex et conferenda potestas in gregem, id quod fit actu voluntatis romani pontificis. Solummodo in eo casu, in quo iurisdictio papae est dubia et simul adest titulus coloratus et error communis, censendus est Deus supplere in necessariis iurisdictionem obiective invalidam, ut in similibus casibus canonistae et moralistae docent de iurisdictione dubia parochi vel confessarii supplenda per ecclesiam. Sed hic est casus extraordinarius, secundum quem diiudicanda non sunt ea, quae regulariter fiunt in ecclesia (cf. Wilmers, De eccl. 257 365 sq).

284. Obi. IV. Ecclesia veteris Testamenti seu synagoga conservabat et tradebat doctrinam revelatam. Atqui synagoga non habebat magisterium infallibile; nam summus sacerdos et ceteri magistri reicerunt verum Messiam, et totum populum in errorem induxerunt. Ergo ad revelationem conservandam et tradendam non requiritur magisterium infallibile.

Resp. Nego suppositum totius argumenti. Neque enim ex eo argumentati sumus, quod Deus non possit multis modis providere revelationis conservationi et traditioni, sed ex eo, quod Christus reapse instituit magisterium, cui omnes se subicere debent. Synagoga erat inferior ecclesia, maxime ratione magisterii. In vetere Testamento communi populo pauca erant fide divina credenda, ut Deus unus, creator et gubernator omnium, et futurus Messias. Ad haec pauca docenda sufficiebat magisterium aaroniticum fallibile. Si ordinarii pastores officio suo deerant, mittebat Deus prophetas, qui sacerdotes et populum in rectam viam reducerent. Sic per pastores ordinarios et extraordinarios sufficienter provisum erat ecclesiae illi praeparatoriae, usquedum veniret Messias, qui omnia ad perfectionem adduceret, et ipse perenniter in ecclesia permanens, magisterium perpetuum infallibilitatis praerogativa donaret.

285. Obi. V. Cum homines per se non sint infallibiles, episcopis, ut fierent permanenter infallibiles, esset aliquis supernaturalis habitus infundendus. Atqui hoc inauditum est, neque intellegitur, quid sit. Ergo admittendum non est.

Resp. Neg. mai. Infallibilitas non est qualitas ecclesiae docenti inhaerens sed externa assistentia Spiritus Sancti, ecclesiam dirigentis et caventis, ne per eam umquam falsum pro vero proponatur. Iuvat igitur Spiritus Sanctus variis auxiliis, ut ecclesia docens verum percipiat et proponat, et impedit, ne errorem admittat et doceat. Utrumque potest efficere et efficit sine habitu infuso infallibilitatis. Hic influxus neque revelatio est neque inspiratio proprie dicta neque quidquam, quo episcopi fiant pura instrumenta Spiritus Sancti, sed ecclesia in exercitio magisterii est causa principalis actuum suorum.

ARTICULUS II.

DE ROMANO PONTIFICE.

Cf. Bellarminus, De romano pontifice; Suarez, De fide disp. 10; P. Ballerini, De vi ac ratione primatus romanorum pontificum; D. Palmieri, De romano pontifice³, Romae 1902; T. W. Allies, The See of S. Peter, London 1866; I. Ottiger, De ecclesia Christi 526 sqq.

Prop. XXXVI. Romanus pontifex est successor Sancti Petri in primatu.

286. Stat. quaest. Sicut collegium episcoporum succedit collegio apostolorum in munere regendi singulas ecclesias, ita romanus pontifex succedit S. Petro in munere primatiali, quod refertur ad totam ecclesiam. Iesus Christus constituit S. Petrum caput apostolorum eique contulit munus regendi omnes oves Christi (supra n. 193 sqq). Simul voluit, ut hic Petri primatus in perpetuum maneret in ecclesia (supra n. 220); de modo autem, quo transferendus sit, nihil dicitur in S. Scriptura. Historice vero constat primatum semper annexum fuisse sedi romanae, ita ut qui episcopus romanus fieret, eo ipso esset summus pontifex seu primas et successor S. Petri.

Iam supra (n. 201) annotavimus dogma primatus, sicut alia dogmata ecclesiae, tum quoad perfectam cognitionem et doctrinalem expositionem tum quoad usum practicum habere suam historiam et progressum. Unde non omnes quaestiones incidentes primis saeculis theoretice et practice iam perfecte solutae erant. Sufficit, ut ecclesia semper agnoverit principium dogmaticum, quo nititur primatus romanus.

Quod argumenta attinet, alia sunt dogmatica, alia historica. Cum ecclesia sit infallibilis in rebus fidei et morum (supra n. 280 c), romanus pontifex est primas, si id ecclesia docuit. Argumentis vero historicis simul ostenditur, quomodo primatus a S. Petro transierit ad romanos pontifices. Etsi haec altera quaestio cum certitudine solvi non posset, inconcussa maneret demonstratio ipsius facti ex consensu ecclesiae. Unde haec res non pendet ex quaestione, num Petrus Romae fuerit et ut episcopus huius ecclesiae mortuus sit; nam absolute fieri potuit, ut S. Petrus nullam sedem sibi eligeret, sed solum significaret, quomodo post mortem suam primatus ad successores transferendus esset.

Primatum romanum aut negant aut solum honoris primatum concedunt, quicumque non sunt catholici; nam omnis christianus, qui primatum theoretice et practice agnoscit, eo ipso est catholicus; qui negat, eo ipso non est catholicus.

287. Arg. I. Ex voluntate Christi.

Voluntas Christi primatum instituentis et perpetuum esse volentis non potuit effectu carere. Atqui nisi romanus pontifex esset successor S. Petri in primatu, voluntas Christi effectu careret. Ergo romanus pontifex est successor S. Petri in primatu.

Prob. min. Nullus praeter romanum pontificem umquam in ecclesia agnitus est successor S. Petri in primatu; immo nullus umquam alius episcopus hanc dignitatem sibi attribuere ausus est. Ergo aut nullus est successor S. Petri in primatu, aut est romanus pontifex; illud est falsum, ergo hoc est verum. Fuerunt qui dicerent se esse romanos pontifices, cum non essent (antipapae). Haec res non tangit quaestionem iuris de necessitate perpetuitatis primatus, sed respicit quaestionem facti, quis illis temporibus fuerit verus primas. Multi negant a Christo institutum esse primatum, sed haec quaestio supponitur hic soluta. Neque negare possunt per multa saecula a tota ecclesia agnitum esse primatum a Christo institutum. Ergo quia tota ecclesia in re dogmatica errare nequit, primatus est a Christo institutus; et consequenter romanus pontifex est successor S. Petri in primatu.

288. Arg. II. Ex consensu ecclesiae.

Romani pontifices sibi semper attribuerunt successionem in primatu S. Petri, et ecclesia hanc doctrinam agnovit. Atqui non potest tota ecclesia errore esse decepta in hac doctrina. Ergo verum est romanum pontificem esse successorem S. Petri in primatu.

Prob. mai. pars I. Romani pontifices sibi attribuerunt primatum.

Primo saeculo circa a. 96, S. Clemens Rom. (teste Eusebio, H. E. 3, 16 38) cum magna auctoritatis significatione monuit corinthios, ut perturbationes in ipsorum ecclesia ortas componerent. «Ut vos officii vestri admoneamus, scribimus» (1 Cor. 7, 1). «Turpia, fratres, turpia valde auditu sunt et christiana vivendi ratione indigna, quae comperimus; firmissimam et antiquam corinthiorum ecclesiam propter unum aut alterum hominem seditionem movere contra presbyteros» (ibid. 47, 6). «Sin quidam non obtemperaverint iis, quae ille [Christus] per nos dixit, cognoscant offensioni et periculo non parvo sese implicaturos esse, nos autem innocentes erimus ab hoc peccato» (ibid. 59, 1 sq). «Gaudium et laetitiam nobis praestabitis, si oboedientes facti iis, quae scripsimus per Spiritum Sanctum, resecetis illegitimum zeli vestri studium secundum exhortationem, quam de pace ac concordia fecimus in hac epistula» (ibid. 63, 2; cf. Denz. n. 41). Ita non loquitur, nisi qui auctoritatem sibi in eos adscribit, ad quos loquitur. Unde ecclesia romana auctoritatem in corinthios sibi attribuit, et eam quidem, qua habeat ius et officium docendi et dirigendi corinthios et postulandi ab iis oboedientiam sub poena peccati. Talem auctoritatem ecclesia romana habere non poterat, nisi eam a Deo acceperat. Unde et quomodo acceperit, in epistula non indicatur.

Saeculo secundo S. Victor I (189—199) contra usum «quartodecimanorum» (i. e. celebrantium Pascha a die 14 mensis Nisan) scripsit (teste Eusebio, H. E. 5, 24) epistulam ad Polycratem, episcopum ephesinum, eumque monuit convocare episcopos Asiae minoris iisque iniungere, ut se usui romano accommodarent, minatus se excommunicaturum inoboedientes, a qua quidem excommunicatione destitit, rogatus a S. Irenaeo et aliis (cf. Kirch, Enchir. n. 84 sqq). Ergo S. Victor sibi auctoritatem attribuit in illas ecclesias.

Saeculo tertio S. Callistus (217—222) statuit etiam moechiae et fornicationis peccata paenitentibus esse remittenda. Quare Tertullianus verbis ironicis eum prosequens, ait: «Audio etiam edictum esse propositum et quidem peremptorium. Pontifex scilicet maximus, quod est episcopus episcoporum, edicit: Ego et moechiae et fornicationis delicta paenitentia functis demitto» (De pud. 1). «Bonus pastor et benedictus papa contionaris» (ibid. 13). «Exhibe igitur et nunc mihi, apostolice, prophetica exempla… De tua nunc sententia quaero, unde hoc ius ecclesiae usurpes. Si, quia dixerit Petro Dominus: ‚Super hanc petram aedificabo ecclesiam meam, tibi dedi claves regni caelestis’; vel ‚Quaecumque alligaveris vel solveris in terra, erunt alligata vel soluta in caelis' [Mt 16, 18 sq], idcirco praesumis et ad te derivasse solvendi et alligandi potestatem, i. e. ad omnem ecclesiam Petri propinquam, qualis es, evertens atque commutans manifestam Domini intentionem, personaliter hoc Petro conferentem?… Quid nunc et ad ecclesiam, et quidem tuam, psychice?» (ibid. 21). Itaque «psychicorum», i. e. catholicorum, doctrina erat Christum aedificasse ecclesiam suam supra Petrum, et a Petro potestatem ligandi et solvendi descendisse ad eius successores romanos pontifices et ad «omnem ecclesiam Petri propinquam». — Eodem saeculo S. Stephanus papa († 257) reiecit Cypriani et multorum aliorum episcoporum africanorum et asiaticorum doctrinam de rebaptizandis haereticis, et ecclesia non Cyprianum aliosque episcopos sed Stephanum secuta est.

Saeculo quarto S. Siricius anno 385 ad Himerium, episcopum tarraconensem scribit: «Consultationi tuae responsum competens non negamus, quia officii nostri consideratione non est nobis dissimulare, non est tacere libertas, quibus maior cunctis christianae religionis zelus incumbit. Portamus onera omnium, qui gravantur; quin immo haec portat in nobis beatus apostolus Petrus, qui nos in omnibus, ut confidimus, administrationis suae protegit et tuetur heredes» (Denz. n. 87).

Saeculo quinto S. Innocentius I ad concilium carthaginiense (a. 417) scribit: «Ad nostrum referendum esse approbastis iudicium, scientes, quid apostolicae sedi, cum omnes hoc loco positi ipsum sequi desideremus apostolum [Petrum], debeatur, a quo ipse episcopatus et tota auctoritas nominis huius emersit… [Patres] non humana sed divina decrevere scientia, ut quidquid, quamvis de disiunctis remotisque provinciis ageretur, non prius ducerent finiendum, nisi ad huius sedis notitiam perveniret, ut tota huius auctoritate, iusta quae fuerit, pronuntiatio firmaretur» (Denz. n. 100). Anno 418 iterum ad episcopos africanos S. Zosimus scribit: «Quamvis patrum traditio apostolicae sedi auctoritatem tantam tribuerit, ut de eius iudicio disceptare nullus auderet, idque per canones semper regulasque servaverit, et currens adhuc suis legibus ecclesiastica disciplina Petri nomini, a quo ipsa quoque descendit, reverentiam, quam debet, exsolvat:… cum ergo tantae auctoritatis Petrus caput sit,… tamen cum tantum nobis esset auctoritatis, ut nullus de nostra possit retractare sententia, nihil egimus, quod non ad vestram notitiam nostris ultro litteris referremus» (Denz. n. 109).

Multi alii pontifices eadem docuerunt, ut S. Leo I (Kirch, Enchir. n. 810 sqq), S. Gelasius I (Denz. n. 163), Pelagius I (Denz. n. 230), Adrianus I (Denz. n. 298), S. Nicolaus I (Denz. n. 332 sq). Sed haec omittimus, cum nemo negare possit primatum romanum illis temporibus ubique agnitum esse.

289. Prob. mai. pars II. Ecclesia agnovit primatum romani pontificis. Hoc iam aliquo modo indicat S. Ignatius M., qui in inscriptione epistulae ad romanos ait: «Ecclesiae,… quae praesidet in loco regionis romanorum, digna Deo… et universo caritatis coetui praesidens.» Hic igitur ecclesia romana dicitur προκαθημένη τῆς ἀγάπης. Προκαθῆσθαί τινος est praesidere alicui loco vel societati. Cui praesidet ecclesia romana? «Caritati.» Ἀγάπη addito nomine Σμυρναίων, Ἐφεσίων vel alio significat ecclesiam aliquam particularem (cf. Trall. 13, 1). Ergo sine addito potest significare universum coetum fidelium seu ecclesiam universalem. Immo aliud hic significare non potest; nam quod quidam volunt: «ecclesia, quae excellit caritate», admitti nequit, quia προκαθῆσθαι cum genetivo non habet hunc sensum, et quia ponitur articulus τῆς ἀγάπης.

S. Irenaeus de ecclesia romana ait: «Ad hanc ecclesiam propter potentiorem [potiorem] principalitatem necesse est omnem convenire ecclesiam, hoc est eos, qui sunt undique fideles, in qua semper ab his, qui sunt undique, conservata est ea, quae est ab apostolis traditio» (Contra haer. 3, 3, 2; Kirch, Enchir. n. 112). In contextu sermo est de modo cognoscendi veram traditionem apostolicam. Dicit Irenaeus eam cognosci ex serie non interrupta episcoporum, praecipue ex ecclesia romana, ad quam propter eius potentiorem principalitatem omnes fideles convenire, i. e. quacum in fide consentire debeant, ita ut fides romana sit fides totius ecclesiae. Ergo romanae ecclesiae adscribitur singularis auctoritas in universam ecclesiam. Auctoritas autem ecclesiae secundum Irenaeum residet in episcopo. Ergo illa singularis auctoritas est auctoritas pontificis romani.

Eodem saeculo secundo saepius viri illustres Romam venerunt, ut romanum pontificem de rebus fidei et morum consulerent. Ita Polycarpus ad Anicetum de quaestione Paschatis (Euseb. H. E. 4, 14; cf. Kirch, Enchir. n. 87). Ad eundem pontificem venit Hegesippus, ut rectam doctrinam investigaret (supra n. 271). Irenaeus ad Eleutherum papam profectus est (Euseb. 5, 4; Kirch, n. 53). Albercius, episcopus hieropolitanus, de se ait: «Sanctus pastor [i. e. Christus, me] Romam misit, tum regiam arcem conspicere, tum reginam videre deaurato vestitu, auro calceatam; populum quoque vidi ibi, splendidum signum praeferentem» (Kirch, n. 133). Cur hi et alii viri Romam venerunt ob quaestiones fidei et disciplinae, romanus vero pontifex numquam alias ecclesias adiit, ut ab iis edoceretur? Alia ratio non est nisi primatus romanae sedis. Ipsi quoque haeretici studebant ab hac sede agnosci, quia secus suos conatus irritos esse cognoscebant (cf. e. g. Tertull., Adv. Prax. 1). Romae haereses profligatae sunt, romanae disciplinae et doctrinae omnes ecclesiae, quantumvis forte ab initio repugnantes, se conformabant, ut patet ex historia gnosticismi et montanismi, ex quaestionibus de Paschate, de rebaptizandis haereticis etc.

S. Cyprianus rogat Cornelium papam, ne se circumveniri patiatur mendaciis quorundam, qui in Africa damnati, ad romanam sedem confugerant. «Navigare audent et ad Petri cathedram atque ad ecclesiam principalem, unde unitas sacerdotalis exorta est, ab schismaticis et profanis litteras ferre, nec cogitare eos esse romanos, quorum fides apostolo praedicante laudata est, ad quos perfidia habere non possit accessum» (Ep. 59, n. 14 [ed. Hartel]). Cum de Cornelii pontificis electione falsi rumores in Africa sparsi essent, Cyprianus rei veritate comperta ait: «Factus est autem Cornelius episcopus de Dei et Christi eius iudicio… cum Fabiani locus, i. e. cum locus Petri et gradus cathedrae sacerdotalis vacaret» (Ep. 55, n. 8). Ad Cornelium vero scribit se curasse ad omnes Africae episcopos litteras fieri, «ut te universi collegae nostri et communicationem tuam, i. e. catholicae ecclesiae unitatem, pariter et caritatem probarent firmiter ac tenerent» (Ep. 48, n. 3). Stephanum papam rogat, ut Marcianum, episcopum arelatensem, qui se Novatiano adiunxerat, deponat et excommunicet et curet, ut alius eius loco substituatur (Ep. 68). Concedendum quidem est Cyprianum nusquam clare evolvere vim ac rationem primatus romani, et fortasse neque claram huius rei notitiam habuisse, sed negari nequit secundum eum ecclesiae romanae principalitatem inesse, quae nulli alii ecclesiae conveniat (cf. Kirch, Enchir. n. 242 sqq 260).

S. Hieronymus ad Damasum: «Beatitudini tuae, i. e. cathedrae Petri, communione consocior. Super illam petram aedificatam ecclesiam scio. Quicumque extra hanc domum agnum comederit, profanus est» (Ep. 15). S. Augustinus de sede romana ait: «In qua semper apostolicae cathedrae viguit primatus» (Ep. 43, n. 7). S. Optatus Milevitanus: «Negare non potes scire te in urbe Roma Petro primo cathedram episcopalem esse collatam, in qua sederit omnium apostolorum caput Petrus,… ut iam schismaticus et peccator esset, qui contra singularem cathedram alteram collocaret» (De schism. donat. l. 2, n. 2). Similiter multi alii Patres.

Sed quod etiam maioris momenti est, non singuli tantum doctores, sed etiam concilia universalia eundem primatum agnoverunt. In concilio ephesino (act. 3) Philippus, apostolicae sedis legatus, consentientibus patribus dixit: «Nulli dubium, immo saeculis omnibus notum est, quod sanctus beatissimusque Petrus, apostolorum princeps et caput fideique columna et ecclesiae catholicae fundamentum, a Domino nostro Iesu Christo, salvatore humani generis ac redemptore, claves regni accepit, solvendique ac ligandi peccata potestas ipsi data est; qui ad hoc usque tempus et semper in suis successoribus vivit et iudicium exercet» (Denz. n. 112). Haec verba a concilio vaticano (sess. 4, c. 2) in definitionem suam recepta sunt (Denz. n. 1824). Concilium chalcedonense ad Leonem papam scripsit: «Quibus [episcopis concilii] tamquam caput membris praepositus eras» (Denz. n. 149). Patres concilii constantinopolitani III de Agathone papa dicunt: «Summus nobiscum concertabat apostolorum princeps; illius enim imitatorem et sedis successorem habuimus fautorem et divini sacramenti illustrantem per litteras… et per Agathonem Petrus loquebatur» (Denz. n. 288, nota 2). In concilio nicaeno II lectae sunt litterae Adriani papae, in quibus ait: «Cuius [Petri] sedes in omnem terrarum orbem primatum tenens refulget, et caput omnium ecclesiarum Dei consistit.» Litteris lectis legati pontificii interrogarunt: «Dicat nobis sancta synodus, si admittit litteras sanctissimi papae senioris Romae, annon.» Synodus respondit: «Sequimur et suscipimus et admittimus» (Hardouin, Conc. collect. IV, 102 sq; cf. Denz. n. 298). Ut multa alia omittamus, in concilio lugdunensi II approbata est professio Michaelis Palaeologi, in qua haec leguntur: «Ipsa sancta romana ecclesia summum et plenum primatum et principatum super universam ecclesiam catholicam obtinet, quem se ab ipso Domino in beato Petro, apostolorum principe sive vertice, cuius romanus pontifex est successor, cum potestatis plenitudine recepisse veraciter et humiliter recognoscit» (Denz. n. 466). Concilium florentinum in decreto unionis statuit: «Diffinimus sanctam apostolicam sedem et romanum pontificem in universum orbem tenere primatum, et ipsum pontificem romanum successorem esse beati Petri, principis apostolorum, et verum Christi vicarium totiusque ecclesiae caput et omnium christianorum patrem ac doctorem exsistere, et ipsi in beato Petro pascendi, regendi ac gubernandi universalem ecclesiam a Domino nostro Iesu Christo plenam potestatem traditam esse; quemadmodum etiam in gestis oecumenicorum conciliorum et in sacris canonibus continetur» (Denz. n. 694).

290. Conclusiones. Tandem concilium vaticanum doctrinam praecedentium conciliorum repetit et in varias conclusiones colligit:

Prima conclusio: «Quicumque in hac [romana] cathedra Petro succedit, is secundum Christi ipsius institutionem primatum Petri in universam ecclesiam obtinet… Si quis ergo dixerit non esse ex ipsius Christi institutione seu iure divino, ut beatus Petrus in primatu super universam ecclesiam habeat perpetuos successores, aut romanum pontificem non esse beati Petri in eodem primatu successorem, A. S.» (sess. 4, c. 2; Denz. n. 1824 sq). — Itaque eo ipso, quod aliquis legitime eligitur episcopus romanus et consentit, a Christo vi primae institutionis primatum in universam ecclesiam obtinet. Ab hominibus designatur persona eo legitimo modo, qui variis temporibus alius et alius fuit, nunc vero consistit in electione facta per cardinales in conclavi consistentes. Personae designatae a Christo ipso confertur iurisdictio, quia cum nullus homo sit, qui supremam iurisdictionem habeat, neque ullus est, qui eam in alium transferre possit; neque Christus ullum hominem designavit, qui successoribus Petri hanc potestatem conferret. Ut haeretica damnata est a Pio VI doctrina, «quae statuit romanum pontificem esse caput ministeriale, sic explicata, ut romanus pontifex non a Christo in persona beati Petri sed ab ecclesia potestatem ministerii accipiat, qua velut Petri successor, verus Christi vicarius ac totius ecclesiae caput pollet in universa ecclesia» (Denz. n. 1503).

Secunda conclusio: «Docemus proinde et declaramus ecclesiam romanam disponente Domino, super omnes alias ordinariae potestatis obtinere primatum, et hanc romani pontificis iurisdictionis potestatem, quae vere episcopalis est, immediatam esse, erga quam cuiuscumque ritus ac dignitatis pastores atque fideles, tam seorsum singuli quam simul omnes officio hierarchicae subordinationis veraeque oboedientiae obstringuntur, non solum in rebus, quae ad fidem et mores sed etiam in iis, quae ad disciplinam et regimen ecclesiae, per totum orbem diffusae, pertinent; ita ut, custodita cum romano pontifice tam communionis quam eiusdem fidei professionis unitate, ecclesia Christi sit unus grex sub uno summo pastore. Haec est catholicae veritatis doctrina, a qua deviare salva fide atque salute nemo potest» (sess. 4, c. 3; Denz. n. 1827). — Itaque potestas romani pontificis in universam ecclesiam est ordinaria potestas, non delegata; est episcopalis, non nudum officium inspectionis et directionis; est immediata in omnes episcopos et in omnes eorum subditos. Haec ideo ita se habent, quia Christus Petro commisit munus pascendi omnes oves suas. Atqui hanc esse potestatem ordinariam, per modum muneris collatam, regendi omnes et singulas oves Christi, tum ex verbis ipsis, tum e conciliorum definitionibus, quas citavimus, constat. Differentiam inter iurisdictionem mediatam et immediatam S. Thomas ita illustrat: «Constat, quod archiepiscopus non habeat immediatam iurisdictionem in illos, qui sunt de dioecesi episcopi, nisi causa ad eum deferatur. Sed episcopus habet immediatam iurisdictionem in parochianos sacerdotis… Cuius ratio est, quia potestas sacerdotis naturaliter et ex iure divino subditur potestati episcopi, cum sit imperfecta respectu illius; sed episcopus subditur archiepiscopo solum ex ordinatione ecclesiae… Papa habet immediatam iurisdictionem in omnes ecclesias, quia romana ecclesia nullis synodicis constitutis ceteris ecclesiis praelata est, sed evangelica voce Domini et Salvatoris nostri primatum obtinuit» (Contra impugn. relig. 4).

Tertia conclusio: Romanus pontifex utitur «suprema potestate gubernandi universam ecclesiam», non singulas tantum separatim sumptas sed omnes simul (cf. Denz. n. 1961). «Et quoniam divino apostolici primatus iure romanus pontifex universae ecclesiae praeest, docemus etiam et declaramus eum esse iudicem supremum fidelium, et in omnibus causis ad examen ecclesiasticum spectantibus ad ipsius posse iudicium recurri; sedis vero apostolicae, cuius auctoritate maior non est, iudicium a nemine fore retractandum, neque cuiquam de eius licere iudicare iudicio. Quare a recto veritatis tramite aberrant, qui affirmant licere ab iudiciis romanorum pontificum ad oecumenicum concilium tamquam ad auctoritatem romano pontifice superiorem appellare» (sess. 4, c. 3: Denz. n. 1829 sq.). — Nam Petrus solus est fundamentum totius ecclesiae, ipse solus accepit munus pascendi omnes oves Christi. Numquam autem aedificium portat fundamentum, numquam oves pascunt pastorem. Ergo non ecclesia habet iurisdictionem in Petri successorem, sed Petri successor habet supremam iurisdictionem in ecclesiam, neque ipse ullis subicitur legibus ecclesiasticis (cf. Denz. n. 1324).

Tandem concilium his verbis finit definitionem: «Si quis itaque dixerit romanum pontificem habere tantummodo officium inspectionis vel directionis, non autem plenam et supremam potestatem iurisdictionis in universam ecclesiam, non solum in rebus, quae ad fidem et mores sed etiam in iis, quae ad disciplinam et regimen ecclesiae per totum orbem diffusae pertinent; aut eum habere tantum potiores partes, non vero totam plenitudinem huius supremae potestatis; aut hanc eius potestatem non esse ordinariam et immediatam, sive in omnes ac singulas ecclesias sive in omnes et singulos pastores et fideles, A. S.» (Denz. n. 1831).

Hic habemus claris et definitis verbis expressum, quod ecclesia per tot saecula docuerat et crediderat. Atqui non potuit ecclesia in hac re fundamentali constanter errare. Ergo haec doctrina vera et a Deo revelata est.

291. Obi. I. Inter christianos orientales longe maxima pars, inter occidentales anglicani et generatim omnes protestantes negant primatum romani pontificis, ut haec doctrina ab aeque fere multis negetur atque admittatur. Atqui hoc signum est eam non esse a Deo revelatam. Ergo.

Resp. Dist. mai.: Coeperunt hanc doctrinam negare per apostasiam a doctrina prius communiter admissa, conc. mai.; permanentes in priore traditione et fide, neg. mai. Dist. min.: Dissensus, si ab initio et per omnia subsequentia saecula adfuisset, ostenderet doctrinam non esse revelatam, conc. min.; dissensus etiam plurimorum, qui factus est per apostasiam a priore consensu, neg. min.

Schisma graecorum per Photium saeculo IX incohatum et per Michaelem Caerularium saeculo XI perfectum est. Usque ad illa tempora non singuli tantum doctores sed etiam concilia in Oriente celebrata primatum summi pontificis agnoverunt, et a concilio constantinopolitano IV Photius damnatus est (Denz. n. 341). Ergo posteriores graeci non solum a latinis sed etiam ab ipsa priore ecclesia graeca eiusque doctrina defecerunt. Apud occidentales vero rebelliones quidem interdum factae sunt contra apostolicam sedem, ut a waldensibus et aliis sectariis; attamen tales haereses vel schismata numquam effecerunt, ut in Occidente primatus romani pontificis ab insigni ecclesiae parte negaretur vel in dubium vocaretur. Prima magna defectio facta est in Occidente saeculo XVI; sed omnes communitates ab ecclesiae unitate deficientes, eo etiam criminis poenam luerunt, quod mox in plures et plures sectas, inter se oppugnantes, scissae et pessimis erroribus infectae et a plurimis doctrinis revelatis et fundamentalibus abalienatae sunt et magis magisque in infidelitatem ruunt. Quare haec ipsa res non mediocre argumentum est, quam sapienter Christus ecclesiae unitati et doctrinae puritati providerit instituendo primatum.

292. Obi. II. Primi christiani nihil sciebant de primatu romani pontificis, sed naturali et historica evolutione factum est, ut episcopalis sedes urbis Romae, quae caput orbis erat, quamdam indefinitam excellentiae praerogativam acquireret, qua utentes romani pontifices, potestatem suam datis occasionibus auxerunt, usquedum superatis multorum reclamationibus plenam primatus potestatem paulatim adepti sunt. Ergo primatus non est res divinae institutionis sed historicae evolutionis.

Resp. Neg. antec.: Haec enim theoria non hausta est e fontibus historicis, sed a priori statuta a rationalistis, qui negant omnia supernaturalia, et ideo necesse habent construere origines et progressus naturales religionis et ecclesiae christianae. Considerationes vero criticae et historicae secundo tantum loco veniunt ad illas constructiones ornamentis scientiae decorandas.

Principia et fundamenta primatus in S. Scriptura ponuntur; primatus romanus iam a primis scriptoribus ecclesiasticis, ut Clemente, Ignatio, Irenaeo, Tertulliano indicatur, cognitio vero et usus primatus per subsequentia saecula suos progressus habet. Quae omnia bene intelleguntur et explicantur supposita veritate huius dogmatis. At explicatio pure naturalis eo magis est improbabilis, quod non solum rationalistae alii rem aliter explicant, sed etiam suam quisque theoriam saepe mutant et novas indies constructiones tentant.

293. Obi. III. S. Gregorius M. titulum «episcopi oecumenici» non tantum valde vituperavit in Ioanne Ieiunatore, episcopo constantinopolitano, sed etiam a se repudiavit, scribens: «Certe pro beati Petri, apostolorum principis, honore per venerandam chalcedonensem synodum romano pontifici oblatum est [illud nomen]. Sed nullus eorum umquam hoc singularitatis nomine uti consensit, ne, dum privatum aliquid daretur uni, honore debito sacerdotes [episcopi] privarentur universi» (Epist. l. 5, ep. 20). Ergo S. Gregorius non agnovit se esse omnium ecclesiarum episcopum.

Resp. Conc. antec. Dist. conseq.: S. Gregorius noluit esse «episcopus oecumenicus» eo sensu, quasi alii non essent veri et ordinarii episcopi sed vicarii tantum romani pontificis, et nomen illud repudiavit, quatenus hunc falsum conceptum ingerere poterat, conc. conseq.; S. Gregorius negavit se habere iurisdictionem in ceteras ecclesias, neg. conseq. Immo de ipsa sede constantinopolitana scribit: «Quis eam dubitet sedi apostolicae esse subiectam? Quod et piissimus domnus imperator et frater noster eiusdem civitatis episcopus assidue profitentur» (Epist. l. 9, ep. 12).

Neque timendum est, ne ex potestate romani pontificis in omnes ecclesias oriatur confusio, cum sic quaevis ecclesia a duobus episcopis regatur. Nam suprema potestas data non est pontifici, ut in cotidiana dioecesium negotia se ingerat, sed ut tum solum intercedat, cum speciales causae et rationes id postulant (cf. Denz. n. 1828). Historia docet nullam in singulis ecclesiis fieri perturbationem ex usu potestatis romani pontificis, sed saepe gravissima mala ab iis averti, etsi non absolute repugnat homines interdum abuti hac potestate, sicut omni potestate abuti possunt.

294. Obi. IV. Magna illa potestas, quae medio aevo attribuebatur romano pontifici, est fructus falsificationum Pseudo-Isidori. Ergo non est referenda ad institutionem Christi.

Resp. Neg. antec. Decretales Isidori sunt collectio canonum, orta saeculo IX in Gallia, quando ibi res civiles et ecclesiasticae gravissime perturbabantur. Cui malo ut mederetur, ignotus quidam (fortasse Benedictus Levita) collectis in unum corpus legibus ecclesiasticis disciplinam ecclesiae hominibus in mentem revocare studuit. Non novam disciplinam excogitavit, sed eam, quae tunc vigebat, falsis decretalibus confirmavit, quas vel ipse vel alius, e quo hauserat, pontificibus vel conciliis priorum saeculorum adscripsit; totum vero opus Isidoro (Hispalensi) attribuit. Hae falsae decretales in opera posteriorum scriptorum transierunt; sed respectu primatus nihil continent, quod non multo ante in ecclesia agnitum erat, ut ostendit e. g. Palmieri (De rom. pont. 530 sqq). Cf. Paul Fournier, De l'origine des fausses décrétales (Congrès scient. internat., Paris 1889), 403 sqq.

295. Obi. V. Concilium constantiense in sess. 5 declaravit, quod haec synodus «potestatem a Christo immediate habet, cui quilibet cuiuscumque status vel dignitatis, etiamsi papalis exsistat, oboedire tenetur in his, quae pertinent ad fidem et exstirpationem dicti schismatis». Ergo papa saltem subiectus est concilio universali.

Resp. Dist. antec.: Haec verba inveniuntur in actis concilii, conc. antec.; sunt definitio conciliaris, neg. antec. Nam Martinus V duobus bullis «Inter cunctas» et «In eminentis» non approbavit nisi quae decreta erant contra Wiclif, Hus, Hieronymum de Praga, dein de communione sub una specie, et salvum conductum haereticorum.

Ceterum illa verba possunt varium sensum habere, et iam tempore concilii ab aliis aliter intellegebantur. Nam possunt referri ad papam dubium, de qua re tunc agebatur; papa autem dubius est papa nullus (Bellarminus, De conc. 2, 19, ad 3 arg. Gerson.), si electio ab initio fuit dubia (indubie legitimus non potest postea fieri dubius). Si verba sic intelleguntur, nihil dicunt de natura primatus. Quidam autem ea universaliter interpretati sunt, et voluerunt verum papam concilio subicere. Hoc sensu verba non solum approbata non sunt, sed etiam damnata (cf. Denz. n. 657 nota 740 1323).

Itaque papa certe legitimus non potest per concilium iurisdictione privari, sed eam non amittit nisi a) morte, b) voluntaria resignatione, c) amentia certa et perpetua, quia amens non potest iurisdictionem exercere, d) haeresi aperta, qua separatur ab ecclesia, in quam tamen etiam privatim tantum incidere posse summum pontificem multi theologi aut negant aut in dubium vocant. Plura de hac re apud canonistas (e. g. Wernz, Ius decret. II, n. 612 sqq). In nullo ex his casibus deponitur romanus pontifex ab ecclesia, sed ad summum profertur sententia declaratoria de iurisdictione iam amissa.

296. Obi. VI. Secundum S. Leonem I (ep. 106, n. 5) «aliud sunt sedes, aliud praesidentes». Ergo ex eo, quod sedi romanae quaedam iura vel privilegia conveniunt, non singulis pontificibus romanis eadem iura vel privilegia attribuenda sunt.

Resp. Dist. antec.: Secundum mentem S. Leonis iura et privilegia sedium eadem sunt, etsi merita singulorum praesidentium diversa sunt, conc. antec.; sunt quaedam iura et privilegia sedium, quae non habent praesidentes, neg. antec. Etsi S. Leo ibi non loquitur de romano pontifice (sed de patriarcha alexandrino), tamen illo sensu distinctio etiam in summum pontificem quadrat. Gallicani abutebantur illa distinctione contra privilegia romani pontificis, quasi ea resideant in ecclesia romana vel in tota serie pontificum, non in singulis pontificibus. Quilibet pontifex morte amittit omnem suam potestatem; unde ne S. Petrus quidem ullam iurisdictionem in ecclesiam habet; sed tota iurisdictio in eo tantum est, qui actu est romanus pontifex. Ante electionem novi pontificis haec iurisdictio in nullo homine est sed in voluntate Christi, qui eam confert legitime succedenti. «Unde quicumque in hac cathedra Petro succedit, is secundum Christi ipsius institutionem primatum Petri in universam ecclesiam obtinet» (Conc. Vat. sess. 4, c. 2; Denz. n. 1824).

Schol. 1. Quibus argumentis probetur Petrum Romae fuisse ibique mortuum esse.

297. S. Petrus in prima sua epistula (5, 13) scribit: «Salutat vos ecclesia, quae est in Babylone collecta, et Marcus, filius meus.» Haec Babylon neque est Babylon ad Euphratem, quae eo tempore erat regio fere deserta, neque alia urbs, sed urbs Roma, quae etiam in Apocalypsi (c. 14 sqq) et ab aliis veteribus scriptoribus vocatur Babylon. De urbe Roma loqui Petrum testantur Papias et Clemens Alex. apud Eusebium (H. E. 2, 15; Kirch, Enchir. n. 386 sq). Veteres etiam referunt Marcum scripsisse evangelium, quod Petrus Romae praedicaverit (Euseb. 6, 14; Kirch n. 394). Marcum Romae fuisse colligitur ex S. Scriptura (Col 4, 10. Phil 24).

Clemens Rom. inter «proximos athletas τῆς γενεᾶς ἡμῶν», qui «inter nos, ἐν ἡμῖν» martyrium passi sunt, enumerat apostolos Petrum et Paulum (1 Cor. 5, 6; Kirch n. 8 sq). S. Ignatius M. ad romanos scribit: «Non ut Petrus et Paulus vobis praecipio» (Rom. 4, 3; Kirch n. 20). Dionysius Corinthius romanis in mentem revocat Petrum et Paulum Romae praedicasse et martyrium passos esse (Euseb. 2, 25). Caius presbyter: «Ego vero apostolorum tropaea possum ostendere. Nam sive in Vaticanum sive ad ostiensem viam pergere libet, occurrent tibi tropaea eorum, qui ecclesiam illam fundaverunt» (Euseb. l. c.; Kirch n. 117). Irenaeus quoque testatur ecclesiam romanam a Petro et Paulo fundatam esse (Contra haer. 3, 3; Kirch n. 110 112 sq). Item Clemens Alex. testatur Petrum Romae praedicasse (Euseb. 6, 14). Tertullianus ait: Romanis «evangelium et Petrus et Paulus sanguine quoque suo signatum reliquerunt» (Adv. Marc. 4, 5; cf. De praescr. 36, Scorp. 15; Kirch n. 186 170 192). Origenes de Petro scribit: «Qui ad extremum Romam veniens, cruci suffixus est capite deorsum demisso; sic enim ut in cruce collocaretur, oraverat» (Com. in Gen. tom. 3; Kirch n. 388). Numquam alia urbs praeter Romam gloriata est S. Petrum in se mortuum et sepultum esse. Alia colligere superfluum videtur; quia unanimis prorsus est traditio in testando Petrum Romae praedicasse et mortuum esse (cf. Ottiger, De eccl. 560 sqq). Quamdiu Petrus Romae fuerit, nihil ad quaestionem de primatu pertinet; hanc igitur quaestionem relinquimus historicis.

Schol. 2. Quibus argumentis probetur Petrum episcopum romanum fuisse.

298. Etiam haec res constat ex unanimi veterum traditione, qui non indicant alium primum episcopum romanum nisi S. Petrum. Quando S. Paulus scribebat epistulam ad romanos, ecclesia romana iam erat perfecte constituta, et ubique terrarum magna fama fruebatur. Iamvero ecclesia non est perfecta sine episcopo, ut Ignatius M., S. Irenaeus aliique praedicant. Ergo quod quidam fabulantur de collegio presbyterorum, quod ecclesiam romanam rexerit, est ex natura rei incredibile, et fundamento historico destituitur. Alius autem episcopus romanus ante Petrum in nullo fonte indicatur.

Veteres catalogi romanorum pontificum, quorum satis magnus numerus exstat in ecclesia occidentali et orientali, et qui vetustissima traditione nituntur, ordiuntur seriem romanorum pontificum a S. Petro. Primus ex his catalogis medio circiter saeculo II ortus est. Eusebius, qui hos catalogos prae oculis habuit ad annum Abrahae 2058 haec scribit: «Petrus apostolus, cum Antiochiae primam fundasset ecclesiam, Romam proficiscitur, praedicans evangelium. Ipse post antiochenam ecclesiam etiam romanae praesidebat usque ad obitum suum» (verba graeca apud Kirch, Enchir. n. 381; cf. n. 492 520 570). Tenor verborum in versione Hieronymi et in aliis versionibus non est plane idem, sed in omnibus clare dicitur Petrus fuisse episcopus romanus. Hanc esse fictionem, saeculo II ortam et ubique in Occidente et Oriente receptam, est hypothesis nimis levis quam quae seriam considerationem mereatur (cf. Duchesne, Le «Liber pontificalis»).

Tertullianus vocat romanam sedem cathedram Petri: «Percurre ecclesias apostolicas, apud quas ipsae adhuc cathedrae apostolorum suis locis praesident… Si Italiae adiacens, habes Romam… ubi Petrus passioni dominicae adaequatur» (De praescr. 36; Kirch n. 170). Pseudo-Tertullianus, in poemate «Adv. Marcionem» recensens romanos pontifices a Petro usque ad Anicetum, ait: «Hac cathedra Petrus, qua sederat ipse, locatum maxima Roma Linum primum considere iussit.» S. Cyprianus: «Factus est Cornelius episcopus… cum Fabiani locus, i. e. cum locus Petri et gradus cathedrae sacerdotalis vacaret» (Ep. 55, n. 8 [ed. Hartel]). S. Hieronymus ad Damasum: «Beatitudini tuae, i. e. cathedrae Petri, communione consocior» (Ep. 15). S. Augustinus: «Cathedra quid tibi fecit ecclesiae romanae, in qua Petrus sedit?» (Contra litt. Petil. 2, 51.) S. Optatus Milevitanus: «Negare non potes scire te in urbe Roma Petro primo cathedram episcopalem esse collatam» (De schism. donatist. 2, 2). Similiter alii, quos omitto; contradixit enim nemo ex veteribus. Quaedam supra n. 288 sq.

Numquid aliter orientales? Nequaquam. Eusebium iam audivimus. Eodem modo, quicumque texunt catalogos romanorum pontificum, omnes Petrum dicunt episcopum romanum fuisse. Ita e. g. Epiphanius: «Romanorum pontificum ista successio est: Petrus et Paulus, Linus ac Cletus, Clemens, Evaristus» (Haer. 27, 6). Theodoretus in 2 Tim. 4, 21: «Ferunt Linum magno Petro successisse et romanorum ecclesiae post illum sedem tenuisse.» Similiter Chrysostomus in eundem locum: «Hunc Linum narrant quidam post Petrum romanae ecclesiae episcopum fuisse.» Sozomenus romanam sedem vocat «sedem Petri, τὸν Πέτρου θρόνον» (H. E. 4, 15). Concilium sardicense: «Quodsi aliquis episcoporum iudicatus fuerit in aliqua causa et putat se bonam causam habere, ut iterum concilium (χρίσις) renovetur, si vobis placet, sancti Petri apostoli memoriam honoremus, ut scribatur ab his, qui causam examinarunt, Iulio romano episcopo, et si iudicaverit renovandum esse iudicium, renovetur…; si autem probaverit… quae decreverit, confirmata erunt» (Kirch, Enchir. n. 448).

His et aliis testimoniis patet, quis primis saeculis fuerit sensus ecclesiae. Contradicunt quidem protestantes unanimiter fere. At etiamsi res pure historice consideratur, praesumendum est eos rectius iudicasse, qui propiores erant eventui, de quo agitur, et qui tam firmiter traditioni inhaerebant; eos autem, qui recentes sunt et traditioni resistunt, ne debeant admittere primatum romanum, oculis caligantibus non videre verum. Si dogmatice res consideratur, licet dogma primatus romani non necessario pendeat ab hac quaestione historica, est tamen reapse Petri episcopatus romanus factum dogmaticum, quod nulli catholico in dubium vocare fas est (cf. Denz. n. 1824).

Schol. 3. Quo iure primatus annexus sit sedi romanae.

299. Haec quaestio duplici sensu accipi potest:

a) Estne in praesenti ordine pontifex romanus successor S. Petri in primatu iure divino an iure ecclesiastico? Respondetur: Iure divino. Nam Christus instituens primatum perennem, voluit, ut omnes et singuli, qui legitime S. Petro succederent, haberent primatum. Atqui in praesenti ordine soli romani pontifices legitime succedunt S. Petro. Ergo hi omnes et soli voluntate Christi habent primatum. Itaque hoc saltem hypothetico sensu, quod solus romanus pontifex est legitimus successor S. Petri, ecclesiae romanae iure divino annexus est primatus (cf. Denz. n. 163 332).

b) Sed estne successio S. Petri ita iure divino nexa cum sede romana, ut per nullam auctoritatem humanam possit cum alia sede coniungi? Certe talis translatio, si omnino possibilis est, non potest fieri nisi per romanum pontificem vel saltem non sine eius consensu (cf. Denz. n. 1735). Sed num omnino possibilis sit, dissentiunt theologi. Benedictus XIV ait: «Non videtur posse sustineri illorum opinio, qui asseruerunt praefatam conexionem [primatus cum romana sede] ita esse de iure humano, ut possit ab ecclesia dissolvi et una ab altera separari» (De syn. 2, 1, 1). Haec est communior sententia theologorum, quae hac ratione nititur: Per multa saecula ubique praedicatur ecclesia romano-catholica (cf. Denz. n. 694 991). Si vero transferretur primatus ad aliam sedem, non iam vera esset haec sententia, sed ecclesia dicenda esset parisiensis-catholica vel viennensis-catholica vel alio nomine appellanda. Hoc autem intolerabile sonat auribus catholicis. Potest tamen romanus pontifex, manens quod est, residere alio loco, etiam permanenter, si iusta causa id postulat. Item si destrueretur urbs Roma, posset tamen manere romana ecclesia, i. e. plebs fidelis sub suo episcopo.

Christus igitur aut ipse indicavit Petro Romae sedem primatialem esse collocandam, aut ei mandatum dedit, ut ipse eligeret sedem, cuius deinceps episcopi essent successores Petri in primatu. Ergo principium iuris divini est actus voluntatis Christi aut antevertens omnem actum Petri de hac re, aut specialiter confirmans electionem a Petro factam. Utro modo Christus egerit, nescimus. Haec valent in suppositione communioris et probabilioris opinionis nexum primatus cum sede romana esse iuris divini.

Schol. 4. De subiecto passivo auctoritatis ecclesiasticae.

300. Sicut in ecclesia sunt praepositi, ita sunt subditi. Illi sunt subiectum activum auctoritatis ecclesiasticae, quia habent potestatem regendi; hi sunt subiectum passivum, quia debent se regi sinere seu oboedire. De subiecto activo hucusque diximus; iam quaedam dicenda sunt de subiecto passivo.

a) Nemo habet ius regendi nisi subditos suos. Iamvero subditi ecclesiae homines fiunt per baptismum (cf. supra n. 231). Ergo soli baptizati iurisdictioni ecclesiae subiciuntur, «cum ecclesia in neminem iudicium exerceat, qui non prius in ipsam per baptismi ianuam fuerit ingressus» (Con. trid. sess. 14, de paenit. c. 2; Denz. n. 895). Sed omnes baptizati iurisdictioni ecclesiae subiciuntur, etsi forte ob aliquam rationem non iam sunt membra ecclesiae, quia cum baptismo obligationem lege divina acceperunt oboediendi ecclesiae (Mt 28, 18 sqq; cf. Denz. n. 864 870). Si invincibili ignorantia laborant, utique non peccant neglegendo mandata pure ecclesiastica; sed per se obligatio oboedientiae non eo ipso tollitur, quod quis se subtrahit auctoritati a Deo institutae; hoc satis per se patet. Nihilominus obligatio servandi praecepta ecclesiae habet in haereticis quasdam limitationes, de quibus videnda est theologia moralis vel ius canonicum (cf. Denz. n. 1454 2070, § 3).

b) Ecclesia non potest cogere iudaeos, paganos vel alios infideles ad audiendam praedicationem, multo minus ad suscipiendum baptismum. Si infideles vi resistunt praedicationi evangelii, potest ecclesia ius suum defendere adhibito auxilio brachii saecularis. Quando infideles subiecti sunt principibus christianis et vivunt inter christianos, ex hac civili relatione fit, ut ecclesia quaedam possit praecipere non baptizatis, quae directe ex vi auctoritatis ecclesiasticae non potest. Hac via interdum non baptizati adigebantur ad audiendam instructionem christianam.

c) Etiam subditis suis ecclesia praecipere non potest nisi quae sunt intra finem mandati a Christo accepti, i. e. ea, quae aliquo modo pertinent ad ordinem religiosum et supernaturalem, non vero res pure civiles et politicas.

Neque ius divinum obiectivum, quod Deus ipse lege sua sive naturali sive positiva statuit, ita subest auctoritati ecclesiasticae, ut ecclesia possit illud abrogare vel mutare vel in eo dispensare. Ideo non potest sibi dare aliam constitutionem, instituere alia sacramenta, dare licentiam furandi etc. Ratio est, quia neque Deus hanc potestatem diserte dedit, neque haec potestas ad finem ecclesiae est necessaria, neque umquam ecclesia dictis vel factis ostendit se habere talem potestatem. Potest autem auctoritas ecclesiastica ius divinum authentice interpretari, quia hoc requiritur, ut possit semper homines secure dirigere in via salutis.

Est etiam ius divinum subiectivum, quod dicitur, seu ius Dei ortum ex actibus quibusdam humanis. Nam peccatis hominum Deus acquirit ius eos odio habendi et puniendi. Ecclesiam autem habere potestatem nomine Dei remittendi peccata et poenas, est de fide et probatur in tractatu de paenitentia. Praeterea homines per votum vel iuramentum aliquid Deo vel coram Deo teste promittere possunt, unde Deus ius acquirit postulandi impletionem promissionis. Iamvero potest accidere, ut bonum commune postulet condonationem talis promissionis. Quo in casu ecclesia dicenda est a Deo accepisse ius talis condonationis, quia universalem omnino potestatem accepit dirigendi homines in actibus suis ad salutem aeternam pertinentibus. Hoc confirmatur ex praxi ecclesiae. Idem dicendum est de unico contractu sacro, qui fit inter christianos, i. e. de matrimonio (non consummato), quia potest interdum bonum commune postulare, ut talis contractus rescindatur (cf. Suarez, De leg. 10, 6).

Ecclesia vi solius iurisdictionis fori externi non potest suis subditis praecipere actus mere internos, e. g. ut cotidie eliciant actum fidei. Ecclesia enim numquam significavit se habere talem potestatem; neque de talibus actibus potest iudicare in foro externo neque coercitione circa eos uti; iurisdictio autem fori externi postulat potestatem iudicialem et coercitivam (cf. S. Thom. 1, 2, q. 91, a. 4; 2, 2, q. 104, a. 5; Suarez, De leg. 4, 12). Potest vero ecclesia praecipere actus externos, ad quos ponendos necessarii sunt actus interni, ut communionem annuam, missam a parocho pro parochia dicendam. Potest sacerdos per potestatem iurisdictionis praecipere actus internos in administratione sacramenti paenitentiae. Possunt etiam superiores ecclesiastici per potestatem dominativam praecipere actus internos iis, qui se libere iis quoad tales actus subiecerunt voto oboedientiae vel alio modo.

Haec breviter indicasse sufficiat de subiecto passivo auctoritatis ecclesiasticae; fusius enim singula alibi explicantur.