Compendium Theologiae Dogmaticae Tomus I: De Christo Legato Divino, De Ecclesia Christi, De Fontibus Theologicis

Cf. S. Thomas, S. th. I, q. 1; eius commentatores, ut Gregorius de Valentia; Kleutgen, Theologie der Vorzeit tract. 5; J. Didiot, Logique surnaturelle subjective, Paris 1894.

1. Theologia, quemadmodum ipsum nomen indicat, versatur circa Deum, non ita tamen, ut Deus sit unicum obiectum eius, sed ita, ut quidquid in theologia tractatur, vel sit ipse Deus, vel alia, in quantum referuntur ad Deum ut ad primum principium et ultimum finem. Ideo Deus vocatur subiectum theologiae, quia in theologia omnia aut directe aut indirecte de Deo praedicantur. In hoc convenit theologia cum illa parte philosophiae, quae theologia naturalis vel theodicea vocari solet, a qua essentialiter differt ratione obiecti formalis.

2. Cum in philosophia consideretur Deus, quatenus cognoscitur e principiis obiective et subiective naturalibus, theologia, de qua hic loquimur, pertinet ad ordinem supernaturalem. Principium eius obiectivum, e quo procedit, est revelatio divina, olim prophetis et apostolis facta et ecclesiae tradita; principium vero subiectivum est ratio fide divina illuminata. Quare obiectum formale theologiae est verum demonstrabile ex revelatione divina publica. Ex relatione ad Deum ut subiectum efficitur, ut res in ordine ontologico pertineant ad theologiam; ex relatione ad revelationem publicam ut ad obiectum formale efficitur, ut res in ordine logico theologice cognosci possint. Itaque definitur theologia scientia eorum, quae de Deo ex revelatione sunt demonstrabilia.

Deus igitur dupliciter consideratur in theologia. a) Deus ut Deus est subiectum seu, ut quidam loquuntur, obiectum formale quod vel de quo theologiae; b) Deus, quatenus revelatione reddit veritates theologice cognoscibiles, est principium et origo theologiae. Revelatio vocatur obiectum formale quo theologiae. Ipsa vero cognoscibilitas theologica, revelatione divina innitens, interdum appellatur ratio formalis sub qua; sed haec appellatio applicatur etiam ad supernaturalem illustrationem intellectus, quam theologia supponit. Alii igitur aliter his terminis uti solent. Quare simplicius est interim retinere illam tantum distinctionem subiecti et obiecti formalis theologiae.

3. Estne theologia veri nominis scientia? In scientia duo distinguenda sunt: cognitio principiorum, ex quibus arguitur; et certitudo demonstrationum, quae ex principiis colliguntur. Principiorum vero cognitio hauritur aut ex eorum interna evidentia (immediata vel mediata) aut ex auctoritate. Atqui prima principia theologiae non sunt hominibus intrinsecus evidentia, sed auctoritate divina manifestantur. Ergo si quis dicit esse de ratione scientiae, ut procedat e principiis intrinsecus evidentibus, necesse est neget theologiam esse scientiam presse sumptam. Ita Scotus in prologo in 1 librum Sententiarum n. 26 sqq, et cum eo multi alii. Contra vero si quis dicit scientiam esse, quae ex notis certisque principiis certas conclusiones colligat, is theologiam habebit scientiam. Ita S. Thomas in 1 parte Summae theologicae q. 1, a. 2, et cum eo theologi plurimi.

Hic alter modus loquendi praeferendus videtur, et theologia dicenda est scientia. Nam quae est ratio specifica scientiae subiective spectatae, certitudo ex discursu acquisita, haec habetur in theologia; immo perfectius quam in aliis scientiis, quia firmioribus principiis fundatur. Scientia autem obiective spectata est corpus propositionum certarum inter se nexarum et in unum systema collectarum. Talis autem est theologia. Unitas scientiae theologicae patet ex unitate subiecti et obiecti formalis.

Scientia theologica, quia pendet a scientia divina, vocari solet scientia subalternata (subordinata), scientia vero divina dicitur scientia subalternans respectu theologiae. Theologia solet etiam definiri scientia fidei, in qua definitione fides aut sumitur obiective, in quantum est complexus veritatum revelatarum, aut sumitur subiective, quia fides est principium, unde procedit theologia, sicut naturalis ratio est principium subiectivum philosophiae, quae propterea vocatur scientia rationis. Differunt igitur specie theologia supernaturalis et theologia naturalis.

4. Theologia a fide differt a) ratione materiae, quae in fide est veritas revelata omnis et sola, in theologia vero etiam multae aliae veritates, quae ex veritatibus revelatis ope ratiocinii inferuntur; b) ratione formae, quia fides obiectum suum amplectitur propter auctoritatem Dei revelantis, theologia vero propter demonstrationem scientificam. «Credo, ut intellegam» (S. Anselmus, Cur Deus homo 1, 2); c) certitudine, quae in theologia est inferioris ordinis, quam in fide, cum theologia non, sicut fides, unice nitatur auctoritate divina, sed admisceat etiam humanas considerationes et conclusiones.

Nihilominus theologia intime nectitur cum fide, quia veritates revelatae, ex quibus procedit, sola fide tenentur, et quia utitur ratione lumine fidei illustrata. Unde habitus scientiae theologicae, etsi in se est acquisitus, potest tamen dici radicaliter supernaturalis, cum «sacra doctrina sit velut quaedam impressio scientiae divinae» (S. Thomas 1, q. 1, a. 3 ad 2).

Unde patet, quanta sit dignitas huius scientiae, quia eius principia sunt a Deo supernaturaliter revelante, quia agit de Deo supernaturaliter cognoscibili, quia est ad Deum ut finem supernaturalem, et est quaedam quasi praelibatio visionis beatificae. Consequenter theologia est etiam singulari modo sapientia. Nam «sacra doctrina propriissime determinat de Deo, secundum quod est altissima causa, quia non solum quantum ad id, quod est per creaturas cognoscibile, sed etiam quantum ad id, quod notum est sibi soli de se ipso et aliis per revelationem communicatum. Unde sacra doctrina maxime dicitur sapientia» (S. Thomas 1, q. 1, a. 6).

5. Theologia dividitur in theologiam generaliter dictam et theologiam specialiter dictam. Theologia specialiter dicta est doctrina de Deo ipso uno et trino. Hanc saepe Patres graeci exclusive vocant theologiam eique opponunt oeconomiam, i. e. doctrinam de operibus providentiae divinae ad salutem hominum spectantibus, imprimis de incarnatione (e. g. Gregor. Naz. orat. 45, n. 4). Etsi hic modus loquendi non iam in usu est, memoria tamen tenendus est, ut dicta Patrum intellegi possint. Theologia generaliter dicta non de solo Deo sed etiam de relatione creaturarum ad Deum agit.

6. Ex materia theologia dividitur in theologiam speculativam vel dogmaticam, quae veritates ut credendas vel tenendas tantum considerat, et theologiam practicam vel moralem, quae veritates considerat, in quantum iis diriguntur actus humani et mores recte formantur.

Theologia dogmatica fit theologia polemica, si ita tractatur, ut praecipue refellantur contrarii errores et repellantur adversariorum impugnationes. Exemplo sint Bellarmini controversiae.

Ad theologiam moralem revocari possunt theologia ascetica, qua instituuntur fideles ad virtutes christianas, et theologia mystica, quae est scientia rerum divinarum ex intima cum Deo conversatione parata. Item ad theologiam practicam pertinet recentior illa disciplina, quae appellatur theologia pastoralis. Haec non distinguitur determinatis limitibus ab aliis disciplinis theologicis, sed ex iis colligit ea, quae iuvant pastores animarum ad munere suo recte et salutariter fungendum. Quidam nihilominus contendunt eam esse specialem scientiam, scil. scientificam expositionem muneris pastoralis Christi et ecclesiae.

7. Theologia dogmatica dividitur in theologiam positivam et theologiam scholasticam. Theologia positiva e Sacra Scriptura, Sanctis Patribus aliisque fontibus revelationis veritates revelatas colligit et ita principia firma conclusionum theologicarum ponit. Theologia vero scholastica, quae etiam sensu presso dicitur speculativa, tria praestat: a) e veritatibus revelatis conclusiones theologicas deducit; b) doctrinam sacram contra adversarios defendit; c) ope disciplinarum humanarum (maxime philosophiae) veritates revelatas illustrat et explicat, confirmat, nexum earum ostendit, omnia in unum systema redigit. Vocatur theologia scholastica, quia hic modus tradendi theologiam inde a saeculo XII in usu scholarum theologicarum primum locum tenebat. Inde vero a saeculo XVI plurimi et maximi theologi solebant cum theologia scholastica ita iungere theologiam positivam, ut ante expositiones speculativas praemitterent argumenta positiva ex Scriptura, Patribus, Conciliis deprompta. Qui usus etiam nunc praevalet, quantum permittit brevitas cursus theologici; nam accuratius studium theologiae positivae, ut secure et fructuose fieri possit, supponit virum in theologia scholastica bene excultum.

Praeter nomina, quae modo explicata sunt, leguntur interdum aliae appellationes. Theologia symbolica (i. e. comparativa) ea est, quae dogmata catholica comparat cum placitis coetuum christianorum acatholicorum (e. g. Moehler, Symbolik). Theologia biblica vocatur, quae ex sola Sacra Scriptura doctrinam colligit et dispersa Scripturae dicta in certa capita redigit. Si vero ex SS. Patribus tali modo colliguntur et disponuntur dicta theologica, habetur theologia patristica. Eadem ratione explicanda sunt nomina theologiae synodicae, liturgicae etc.

8. Ut theologia, sensu obiectivo intellecta, sit una scientia, necesse est omnia doctrinae eius membra ad unum commune subiectum pertinere. Quod subiectum est Deus. Ergo ostendendum est, quomodo in theologia omnia ad Deum referantur. Quia agitur de organismo morali, non de organismo physico, nexus singularum partium non tam invariabilis est, ut non possint variae quaestiones aliis et aliis locis tractari. Nihilominus omnia sub quibusdam capitibus subsumuntur, quae sunt haec:

1. De Deo ipso, uno secundum naturam, trino secundum personas;

2. De Deo creatore;

3. De Deo fine ultimo;

4. De Deo redemptore;

5. De Deo sanctificatore;

6. De Deo consummatore.

Manifestum est, quomodo in hoc systemate omnia ad Deum ut subiectum referantur. Restat solum, ut haec distributio breviter explicetur.

9. Istud systema non est a priori excogitatum sed ex fontibus revelationis confectum. Deus enim quaedam revelavit de seipso, quaedam de operibus suis. De seipso revelavit alia, quae pertinent ad unitatem naturae; alia, quae pertinent ad trinitatem personarum. Itaque quia Deus in theologia consideratur ratione suiipsius, alia vera secundum relationem, quam habent ad Deum, a tractatu de Deo uno et trino theologia orditur.

Prima autem relatio rerum creaturarum ad Deum in eo est, quod egressae sunt a Deo ut primo principio efficiente. Unde tractatum de Deo ipso sequitur tractatus de Deo creatore, in quo tractatu agitur 1. de creatione generatim, 2. de opificio mundi, 3. de homine, 4. de angelis. Quia vero creaturae rationales productae non sunt in ordine pure naturali sed elevatae ad ordinem supernaturalem, ideo agitur, 5. de Deo elevante seu de statu iustitiae originalis. Quem statum cum homines mox peccato perdiderint, additur tractatus de peccato originali.

Altera principalis relatio creaturarum est ad Deum finem ultimum, quia Deus non solum est causa efficiens sed etiam causa finalis omnium rerum. Et quia inferiores res proxime factae sunt propter hominem, homo autem immediate propter Deum, ideo praecipue considerandus est Deus ut finis ultimus hominis, ad quem finem homo tendit actibus humanis, unde tractatus de actibus humanis intime cohaeret cum tractatu de Deo fine ultimo.

Attamen post peccatum commissum homo non iam poterat assequi finem suum ultimum, nisi Deus eum misericorditer eruisset e statu peccati. Quod Deus praestitit mittendo Iesum Christum redemptorem, qui est secunda persona sanctissimae Trinitatis. Unde agendum est de Deo redemptore, qui tractatus duas partes habet: a) de ipso Redemptore, quae pars vocatur christologia; b) de opere redemptionis, quae pars vocatur soteriologia (soteria graece, latine est redemptio).

Fructus autem redemptionis singulis hominibus applicatur per gratiam sanctificantem, qua homo cum Deo supernaturaliter iungitur seu sanctificatur. Unde agendum est de Deo sanctificatore. Comitatus autem quidam gratiae sunt virtutes supernaturaliter infusae et dona Spiritus Sancti. Hinc duo tractatus de gratia et de virtutibus. Additur tractatus de contrariis virtutum, i. e. de vitiis et de peccatis, quibus homo a Deo separatur.

Iamvero Deus gratiam et virtutes infundit mediis quibusdam ritibus a Christo institutis, qui vocantur sacramenta. Ergo ad tractatum de Deo sanctificatore pertinet etiam tractatus de sacramentis.

Tandem finitur cursus theologicus tractatu de Deo consummatore, in quo tractatu consideratur consummatio singulorum hominum et consummatio totius mundi. Hic tractatus vocatur etiam eschatologia (ἔσχατα = ultima).

10. S. Thomas Summam theologiae dividit in tres partes, quarum prima agit de Deo uno et trino et de Deo creatore, secunda dividitur in duas partes, quarum altera agit de ultimo fine et de virtutibus et vitiis in genere, de lege, de gratia; altera agit de virtutibus et vitiis in specie; tertia parte (quam non finivit) agit de Deo redemptore, de sacramentis, de Deo consummatore.

Haec divisio coincidit fere cum ea, quam supra proposuimus. Sed S. Thomas in Summa multas quaestiones habet, quae nunc assignantur aut philosophiae aut theologiae morali. Tractatum de peccato originali iungit non cum tractatu de iustitia originali sed cum tractatu de peccato; ergo non in prima parte sed in prima secundae legitur tractatus de peccato originali.

Partes Summae subdividuntur in quaestiones et articulos. Unde brevitatis gratia solet Summa citari sine speciali titulo, indicando partem, quaestionem, articulum. E. g. I, q. 79, a. 5, vel I, 2, q. 3, a. 2; i. e. primae partis quaestio 79, articulus 5, vel primae partis secundae partis quaestio 3, a. 2. Interdum additur c. vel ad I, 2, 3. Sensus est: in corpore articuli, quod semper incipit: «Respondeo dicendum quod», vel in solutione primae, secundae, tertiae obiectionis. Alia opera S. Thomae allegantur addito speciali titulo.

Cf. Hurter, Nomenclator literarius theologiae catholicae; Grabmann, Geschichte der scholastischen Methode I, Freiburg 1909; II, 1911; Scheeben, Handbuch der katholischen Dogmatik I, n. 1027 sqq, ubi alii fontes indicantur.

11. De epocha SS. Patrum. Ii scriptores theologici, qui et antiquitate et sanctitate eminent, vocantur Patres ecclesiae. Epocha SS. Patrum computatur usque ad S. Ioannem Damascenum et S. Gregorium Magnum inclusive. Alii eam latius extendunt.

Patres, qui mox post apostolos vixerunt, appellantur Patres apostolici. His accensentur S. Clemens Romanus (Pontifex 90—99?), S. Barnabas (cuius epistula a plerisque habetur non genuina), S. Ignatius Antiochenus († initio saeculi II), Papias (cuius librorum pauca tantum fragmenta supersunt), Hermas (circa medium saeculum II), scriptor anonymus Epistulae ad Diognetum.

Sunt alia quaedam scripta, quae nomina apostolorum prae se ferunt, et quamvis apostolos auctores non habeant, tamen magni momenti sunt ad mores primorum saeculorum diiudicandos: «Doctrina duodecim Apostolorum», «Didascalia Apostolorum» (ed. Funk, 1905), «Constitutiones Apostolorum» (apud M 1, ubi Clementi Romano adscribuntur), «Canones apostolici» (in tomo I collectionum Conciliorum, Hardouin, Mansi etc.), «Canones Apostolici» orientalium, quibus addi possunt «canones Hippolyti».

12. Apologetae vocantur quidam Patres, qui saeculo II defendebant religionem christianam contra iudaeorum et gentilium impugnationes. Inter quos eminent S. Iustinus martyr († circa 167), S. Theophilus Antiochenus († 182), Minucius Felix († post 166). Item apologias scripserunt Aristides et Athenagoras.

Mox exorto gnosticismo et aliis falsis doctrinis veritas catholica tuenda erat contra haereticos. Id maxime praestitit S. Irenaeus († 202), cuius opus praecipuum constat quinque libris et citari solet «Contra haereses.» Pretiosum opusculum «De praescriptionibus haereticorum» edidit Tertullianus, qui postea (c. 202) montanista factus est († c. 240). Ipsum magistrum et exemplar scribendi elegit S. Cyprianus († 258), cuius imprimis epistulae valde utiles sunt.

13. Systema doctrinae catholicae excolere coeperunt asseclae scholae alexandrinae, e qua schola prodierunt Clemens Alexandrinus († c. 217) et Origenes († 254), pater exegesis scientificae, qui opere «De principiis», i. e. de doctrinis fundamentalibus, conatus est doctrinam catholicam ad formam artis redigere, sed sine successu. Origenis discipuli sunt S. Gregorius Thaumaturgus († c. 270) et S. Dionysius Magnus († 264 vel 265)¹.

Sicut schola alexandrina adamabat expositiones Sacrae Scripturae allegoricas, ita schola antiochena, quam Lucianus martyr († 311) fundaverat, litterali Scripturae expositioni inhaerebat. Maximus exegeta huius scholae est Theodoretus († c. 458), maximus vero orator S. Ioannes Chrysostomus († 407). Theodorus autem, episcopus Mopsuestenus († c. 428), nestorianismo praelusit.

14. Inde ab initio saeculi IV errores orti sunt contra mysteria SS. Trinitatis et Incarnationis. Arius, presbyter alexandrinus († 336), negabat divinitatem Christi. Quam haeresim damnavit concilium nicaenum, primum conciliorum oecumenicorum (a. 325). Contra arianos insigni fortitudine pugnavit S. Athanasius († 373), inter occidentales vero S. Hilarius Pictaviensis († 366) et S. Ambrosius († 397). Non omnino fideliter doctrinam catholicam proponit Eusebius Pamphili († c. 340), parens historiae ecclesiasticae. Post concilium nicaenum prae ceteris duo cappadoces Aëtius et Eunomius arianismum propagabant. Quibus restiterunt tres alii cappadoces, iique viri clarissimi et doctissimi, S. Basilius Magnus († 379) eiusque frater S. Gregorius Nyssenus († 395) et S. Gregorius Nazianzenus († c. 390). Eodem saeculo IV non arianismum tantum sed etiam alias haereses impugnavit S. Epiphanius († 403). Contra donatistas, schismaticos africanos, scripsit S. Optatus Milevitanus. S. Cyrillus Hierosolymitanus († 386) catechesibus, S. Ephraem († post 378), diaconus syrus, orationibus et carminibus doctrinam catholicam illustrarunt.

15. Sicut Arius divinitatem, ita Nestorius negavit personalem unitatem Christi, dicens in Christo esse duas personas, alteram divinam, alteram humanam, moraliter inter se iunctas. Quae haeresis damnata est a concilio ephesino (a. 431). Fortissimus Nestorii adversarius erat S. Cyrillus Alexandrinus († 444), cuius christologiam plura concilia approbaverunt.

Alius adversarius Nestorii erat Eutyches. Sed hic in oppositum errorem incidit, i. e. in monophysitismum, negando duas in Christo esse naturas. Qui error in concilio chalcedonensi (451) damnatus est. Contra Eutychis haeresim multa egregie dixit et scripsit S. Leo Magnus papa († 461). Cum monophysitismo cognatus est monotheletismus. Monotheletae non admittiebant in Christo duas voluntates et operationes. Quibus restiterunt S. Sophronius († post 637) et S. Maximus Confessor († 662). Monotheletismus damnatus est a concilio III constantinopolitano (680).

16. Cum in Oriente praecipue quaestiones christologicae agitarentur, in Occidente ineunte saeculo V orta est haeresis, quae ab auctore suo Pelagio pelagianismus vocatur. Hic negavit peccatum originale et necessitatem gratiae. Contra quem doctrinam catholicam defenderunt S. Hieronymus († 420), qui in re exegetica vocatur «Doctor maximus», et prae ceteris S. Augustinus († 430), qui ingenii acumine inter Patres ecclesiae parem non habet. Eius vestigia sequuntur S. Prosper Aquitanus († c. 463) et S. Fulgentius Ruspensis († 533). S. Prosper fortiter etiam pugnavit contra semipelagianismum, qui est pelagianismus quidam temperatus. Inter semipelagianos, qui numquam erant haeretici, eminet Ioannes Cassianus († c. 435), ceteroqui vir optimus. Etiam Vincentius Lirinensis († 450), qui celeberrimum edidit «Commonitorium pro catholicae fidei antiquitate et universalitate», et Faustus Reiensis (in fine saeculi V) aspersi sunt semipelagianismo. Eodem saeculo insigne lumen ecclesiae erat S. Gregorius Magnus († 604), qui solet ultimus Patrum latinorum considerari. Oratores ecclesiastici ea aetate florebant S. Petrus Chrysologus († 450) et S. Maximus Taurinensis († post 465). Inter Patres graecos ultimus habetur S. Ioannes Damascenus († ante 754) qui ea, quae a veteribus doctoribus scripta erant, in Summam quandam theologicam collegit, quae citari solet «De Fide orthodoxa».

Saeculo V in lucem prodierunt opera Dionysii Areopagitae, qui dicitur. Quorum operum auctorem cum media aetate censerent esse Dionysium apostoli Pauli discipulum, maxima veneratione digna habuerunt et saepe commentariis illustrarunt. Similiter Boëthii († c. 525), senatoris romani, opera scholastici saepe exposuerunt.

17. Aetati SS. Patrum successit epocha compilatorum, quorum magna laus est, quod temporibus migrationum populorum thesauros litterarios antiquitatis christianae posteritati servaverunt. Speciali mentione digni sunt S. Cassiodorus († c. 570), S. Isidorus Hispalensis († 636), Venerabilis Beda († 735). Hoc studium agendi «per magistros antiquos, quod impleri non potuit per novellos» (Cassiod., De inst. divin. litter. praef.) permansit usque ad finem fere saeculi XI.

18. De epocha scholasticorum veterum. Theologiae scholasticae parens aestimatur S. Anselmus, episcopus cantuariensis († 1109), qui non contentus notitia eorum, quae SS. Patres tradiderant, studuit ea speculative explicare. «Fides quaerens intellectum» est tessera eius. Hac intentione praecipua dogmata ita tractavit, ut facile in unum systema redigi possint. Eadem via ingrediuntur Hugo a S. Victore († 1141) et Richardus a S. Victore († 1173), item Gulielmus Alvernus (Parisiensis; † 1249). Coeperunt ea aetate multi «Summas Sententiarum» componere, i. e. dicta S. Scripturae et SS. Patrum ad dogmata ecclesiae pertinentia in certa quaedam capita redigere et speculative interpretari. Quo in genere nemo maiorem successum habuit quam Petrus Lombardus († 1164), «Magister sententiarum», cuius «Sententiae» usque ad saeculum XVI fuerunt «liber textus» in omnibus fere scholis theologicis. «Summam theologiae» secundum methodum dialecticam edidit Alexander Halensis, Franciscanus, «Doctor irrefragabilis» († 1245), qui parens fuit veteris scholae franciscanae simul cum S. Bonaventura, «Doctore seraphico» († 1274), qui praeter commentarios in Lombardi Sententias edidit insigne «Breviloquium veritatis theologicae» et mysticam theologiam cum scholastica pulcherrime iunxit. «Doctor solemnis» vocatur Henricus Gandavensis († 1293), vir ingeniosissimus.

19. Cum saeculo XIII per arabes philosophia aristotelica in Occidente spargi coepta esset, B. Albertus Magnus, Ordinis Praedicatorum, «Doctor universalis» († 1280), eam ab arabum corruptione purgatam theologiae quasi ancillam utilissimam conduxit. Huius magni magistri maior discipulus est S. Thomas Aquinas, «Doctor angelicus» († 1274), theologorum scholasticorum maximus. Ex eius operibus praeter Summam theologiae et commentarios in Sententias praecipue ad theologiam dogmaticam pertinent «Compendium theologiae», «De veritate catholicae fidei contra gentiles», «Quaestiones disputatae», in quibus multae res dogmaticae fusius exponuntur quam in Summa. Vestigia S. Thomae sequitur Aegidius Romanus, Ordinis Eremitarum S. Augustini, «Doctor fundatissimus» († 1316).

Ex Ordine S. Francisci prodiit vir acerrimi ingenii Ioannes Duns Scotus (solet simpliciter allegari «Scotus»), «Doctor subtilis» († 1308), qui totam Aquinatis doctrinam in crisim vocavit, in multis ab ea recessit, novam scholam franciscanam incohavit, quae a vetere Alexandri et Bonaventurae forma valde differt. Inter Scoti discipulos commemorandus est Franciscus de Mayronis († 1327), item Petrus Aureolus, «Doctor facundus» († 1322), qui doctrinam thomisticam strenue impugnavit. Contra quem surrexit defensor S. Thomae «Princeps thomistarum» Ioannes Capreolus († 1444). Summam theologicam S. Thomae commentariis instruxit Thomas de Vio, vulgo Caietanus († 1534), Summam contra gentiles Franciscus de Sylvestris, vulgo Ferrariensis († 1528). Alii perrexerunt in exponendis Sententiis Lombardi, ut Didacus Deza, vulgo Hispalensis († 1523). Ex Ordine Praedicatorum adversarius S. Thomae est Durandus a S. Porciano († 1334). Inter commentatores Scoti praecipui sunt Franciscus Lychetus († 1516) et Petrus Tartaretus († 1494).

20. Scholam nominalium fundavit Gulielmus Occam, «Venerabilis inceptor» († 1349), qui et doctrinam S. Thomae et doctrinam Scoti, magistri sui, saepe impugnat. Huic scholae accensentur inter alios Ioannes Gersonius († 1419) et Gabriel Biel, «ultimus scholasticus» († 1495). In Ordine Carmelitarum novam scholam fundavit Ioannes Bachonius († 1346), sed Carmelitae postea inhaeserunt doctrinae S. Thomae. Ex eodem Ordine bene meritus est de theologia catholica Thomas Waldensis († 1430), qui eam defendit contra wiclifitas et husitas. Secundum rationes practicas magis quam speculativas Summam theologiae, eruditionis plenam, edidit S. Antoninus († 1447). Totam vero theologiam scriptorum medii aevi permagno numero voluminum complexus est Dionysius Carthusianus (Ryckel; † 1471), qui epochae scholasticorum veterum dignum finem imposuit. Temporibus igitur medii aevi id maxime effectum est, ut tota theologia in unum corpus colligeretur, systematice disponeretur, speculative explicaretur. Quaedam autem partes theologiae ea aetate etiam ratione materiae primum plene excultae sunt, ut imprimis tractatus de sacramentis

21. De epocha theologiae recentioris. Novum omnino statum nacta est theologia per concilium tridentinum (1543—1563). Iam tempore ipsius concilii floruerunt insignes theologi, ut Ambrosius Catharinus († 1543), Melchior Canus († 1560), cuius clarissimum opus exstat «De locis theologicis», Dominicus Soto († 1560), Petrus Soto († 1563), omnes ex Ordine Praedicatorum, qui cum aliis contra insurgentes haereses pugnabant.

Sed ad summam perfectionem pervenit theologia post finitum concilium. Floruerunt in Ordine Praedicatorum Dominicus Bañez († 1604), auctor scholae neothomisticae seu doctrinae de praedeterminatione physica, Bartholomaeus Medina († 1581), Petrus de Ledesma († 1616), Didacus Alvarez († 1635), Ioannes a S. Thoma († 1644), Ioannes Gonet († 1681), Antonius Goudin († 1695), Xantes Mariales († 1660), alii. Ex Ordine Carmelitarum ad thomistas accedunt auctores «Cursus salmanticensis in Summam S. Thomae», Philippus a SS. Trinitate († 1671), alii; item plures ex Ordine S. Benedicti, ut Alphonsus Curiel († 1609) et Augustinus Reding († 1692). Scoti doctrinam propugnant plerique Franciscani, ut Franciscus de Herrera († c. 1600), Theodorus Smising († 1626), Mastrius de Meldula († 1673), Philippus Faber († 1630), Ioannes Bosco († 1684), Ioannes Poncius († 1660).

22. Paulo ante concilium tridentinum (a. 1540) fundata est Societas Iesu, e qua mox multi et magni theologi prodierunt². Ut abstrahamus ab aliis theologiae provinciis, in re dogmatica eminent Franciscus Toletus († 1596), qui parens scientiae theologicae in Societate Iesu dici potest, dein Ludovicus Molina († 1600), a cuius nomine cultores «scientiae mediae» vocantur molinistae, Gregorius de Valentia († 1603), Franciscus Suarez, «Doctor eximius» († 1617), Gabriel Vazquez († 1604), Leonardus Lessius († 1623), Adamus Tanner († 1632), Ruiz de Montoya († 1632), Ioannes Martinez de Ripalda († 1648), Ioannes de Lugo († 1660), multi alii. Theologiam polemicam excoluit maxime Robertus Bellarminus († 1621), theologiam positivam Dionysius Petavius († 1652).

Alii theologi insignes illius aetatis sunt Thomas Stapleton († 1598), controversista, Andreas Duvalius († 1637) et Nicolaus Ysambertus († 1642), doctores sorbonici, Ludovicus Thomassinus († 1695), Oratorianus.

23. Post medium saeculum XVII incipit «epocha epigonorum», quam computant usque ad finem saeculi XVIII. Hac quoque aetate edita sunt opera dogmatica non spernenda. Ita e schola thomistica prodierunt Carolus Renatus Billuart († 1757), Ludovicus Gotti († 1742), Bernardus de Rubeis († 1775); e schola scotistica Claudius Frassen († 1711), Thomas ex Charmes († 1765); e Societate Iesu Theophilus Raynaudus († 1663), Iacobus Platel († 1681), Dominicus Viva († post 1710), Paulus Antoine († 1743), et post multos alios omnium digna corona «Theologia wirceburgensis», cuius auctores sunt Udalricus Munier († 1759), Henricus Kilber († 1783), Thomas Holzklau († 1783), Ignatius Neubauer († 1795). E schola augustinensium magnum opus edidit Laurentius Berti († 1766). Inter doctores sorbonicos eminet Honoratus Tournely († 1729).

24. Initio saeculi XIX theologia scholastica quasi sepulta iacebat regnante ubique fere vulgari rationalismo, quo etiam theologi quidam catholici infecti erant. Inter hos maxime noti sunt Georgius Hermes († 1831) et Antonius Guenther († 1863), quorum systemata ecclesia reprobavit, quia non rationem fidei subiciebant sed fidei dominari volebant. Contra rationalismum infeliciter pugnabant traditionalistae, qui vim rationis humanae ad cognoscendas veritates religiosas et morales nimis deprimebant. Ita Ludovicus Bautain († 1867) et Augustinus Bonnety († 1879). Horum quoque errores ecclesia reprobavit, sicut et errorem ontologistarum, qui docebant homines habere immediatam, etsi confusam, Dei cognitionem innatam. Huc pertinent Vincentius Gioberti († 1852) et Antonius de Rosmini-Serbati († 1855).

Sed non defuerunt viri, qui doctrina et ingenio praediti, theologiam ad pristinam dignitatem reducere studuerunt. Ita Bruno Libermann († 1844), Henricus Denzinger († 1833), maxime vero Ioannes Perrone († 1876) et Iosephus Kleutgen († 1883). Horum et aliorum theologorum opera effectum est, ut theologia scholastica novas vires recuperaverit novosque et optimos indies fructus ferat, praesertim postquam Summi Pontifices Pius IX et Leo XIII eam summis laudibus celebraverunt et omnibus theologis catholicis colendam et fovendam commendarunt.

25. Recentissime orta est doctrina falsa, quae quidem inter protestantes iam diu vigebat, sed paulatim etiam catholicorum quorundam mentes contagione infecit. «Modernismus» vocatur hic morbus, consistens in extremo quodam subiectivismo, ex cuius placitis religio, revelatio, fides potius quam in obiectiva veritate, a Christo ecclesiae tradita, fundantur in singulorum hominum interna experientia, qua quis cum Deo, intellectualiter non cognoscibili, mysticum quoddam commercium habet. Sola haec interna et subiectiva ad Deum relatio essentiale elementum est totius vitae religiosae. Cetera omnia: ecclesia, dogmata, sacramenta sunt secundaria quaedam adiumenta, quae possunt esse utilia ad religiosos sensus commovendos, dummodo perpetuo sese accomodent subiectivis progressibus et necessitatibus. Unde in religione nihil stabile, omnia fluunt.

Hoc systema, utpote religionis christianae evertens et ecclesiae a Christo institutae inimicum, merito damnatum est. At venenum istud adhuc serpit. Quare theologo catholico magna cautio et diligens cura opus est, ne per ullas rimas hanc pestem in sacram doctrinam penetrare permittat. «Depositum custodi, devitans profanas vocum novitates et oppositiones falsi nominis scientiae, quam quidam promittentes, circa fidem exciderunt» (1 Tim 6, 20). Tu vero «scias, quomodo oporteat te in domo Dei conversari, quae est ecclesia Dei vivi, columna et firmamentum veritatis» (ib. 3, 15). Fideliter, sobrie, pie, catholice! Cf. Caes. Carbone, De modernistarum doctrinis, Romae 1909; Ful. Bessmer, Philosophie und Theologie des Modernismus, Freiburg 1912; A. Gisler, Der Modernismus², Einsiedeln 1912; I. M. Piccinelli, De catholico dogmate universim, Neapoli 1811.