Compendium Theologiae Dogmaticae Tomus I: De Christo Legato Divino, De Ecclesia Christi, De Fontibus Theologicis

5. Theologia dividitur in theologiam generaliter dictam et theologiam specialiter dictam. Theologia specialiter dicta est doctrina de Deo ipso uno et trino. Hanc saepe Patres graeci exclusive vocant theologiam eique opponunt oeconomiam, i. e. doctrinam de operibus providentiae divinae ad salutem hominum spectantibus, imprimis de incarnatione (e. g. Gregor. Naz. orat. 45, n. 4). Etsi hic modus loquendi non iam in usu est, memoria tamen tenendus est, ut dicta Patrum intellegi possint. Theologia generaliter dicta non de solo Deo sed etiam de relatione creaturarum ad Deum agit.

6. Ex materia theologia dividitur in theologiam speculativam vel dogmaticam, quae veritates ut credendas vel tenendas tantum considerat, et theologiam practicam vel moralem, quae veritates considerat, in quantum iis diriguntur actus humani et mores recte formantur.

Theologia dogmatica fit theologia polemica, si ita tractatur, ut praecipue refellantur contrarii errores et repellantur adversariorum impugnationes. Exemplo sint Bellarmini controversiae.

Ad theologiam moralem revocari possunt theologia ascetica, qua instituuntur fideles ad virtutes christianas, et theologia mystica, quae est scientia rerum divinarum ex intima cum Deo conversatione parata. Item ad theologiam practicam pertinet recentior illa disciplina, quae appellatur theologia pastoralis. Haec non distinguitur determinatis limitibus ab aliis disciplinis theologicis, sed ex iis colligit ea, quae iuvant pastores animarum ad munere suo recte et salutariter fungendum. Quidam nihilominus contendunt eam esse specialem scientiam, scil. scientificam expositionem muneris pastoralis Christi et ecclesiae.

7. Theologia dogmatica dividitur in theologiam positivam et theologiam scholasticam. Theologia positiva e Sacra Scriptura, Sanctis Patribus aliisque fontibus revelationis veritates revelatas colligit et ita principia firma conclusionum theologicarum ponit. Theologia vero scholastica, quae etiam sensu presso dicitur speculativa, tria praestat: a) e veritatibus revelatis conclusiones theologicas deducit; b) doctrinam sacram contra adversarios defendit; c) ope disciplinarum humanarum (maxime philosophiae) veritates revelatas illustrat et explicat, confirmat, nexum earum ostendit, omnia in unum systema redigit. Vocatur theologia scholastica, quia hic modus tradendi theologiam inde a saeculo XII in usu scholarum theologicarum primum locum tenebat. Inde vero a saeculo XVI plurimi et maximi theologi solebant cum theologia scholastica ita iungere theologiam positivam, ut ante expositiones speculativas praemitterent argumenta positiva ex Scriptura, Patribus, Conciliis deprompta. Qui usus etiam nunc praevalet, quantum permittit brevitas cursus theologici; nam accuratius studium theologiae positivae, ut secure et fructuose fieri possit, supponit virum in theologia scholastica bene excultum.

Praeter nomina, quae modo explicata sunt, leguntur interdum aliae appellationes. Theologia symbolica (i. e. comparativa) ea est, quae dogmata catholica comparat cum placitis coetuum christianorum acatholicorum (e. g. Moehler, Symbolik). Theologia biblica vocatur, quae ex sola Sacra Scriptura doctrinam colligit et dispersa Scripturae dicta in certa capita redigit. Si vero ex SS. Patribus tali modo colliguntur et disponuntur dicta theologica, habetur theologia patristica. Eadem ratione explicanda sunt nomina theologiae synodicae, liturgicae etc.