Compendium Theologiae Dogmaticae Tomus I: De Christo Legato Divino, De Ecclesia Christi, De Fontibus Theologicis

ARTICULUS I.

DE MIRACULIS CHRISTI.

Cf. S. Thomas, S. th. 3, q. 43 sq, cum commentariis Suaresii, De mysteriis vitae Christi disp. 31; P. Vallet, Les miracles de l'évangile, Paris 1901; L. Cl. Fillion, Les miracles de N. S. Jésus-Christ, 2 vols., Paris 1909/1910. F. Chable, Die Wunder Jesu in ihrem Zusammenhange betrachtet, Freiburg 1897; L. Fonck, Die Wunder des Herrn im Evangelium I², Innsbruck 1907, 44 sqq; E. Mangenot, La résurrection de Jésus, Paris 1910.

Prop. XV. Iesus Christus ad probandam legationem suam divinam provocavit ad miracula, quae patravit.

138. Stat. quaest. Supra (n. 79 sqq) vidimus revelationem divinam et missionem legati divini cognoscibilem esse quibusdam criteriis, inter quae principalia sunt miracula. Numquid etiam Iesus Christus miracula in hunc finem patravit, ut ostenderet se esse vere legatum divinum et doctrinam suam esse divinitus revelatam? Respondent multi rationalistae, ut Reimarus (Fragment. VII) et nostra aetate Harnack (Das Wesen des Christentums), Christum miraculis aut nullam aut vix ullam attribuisse vim ad probandam divinam suam legationem. Nos dicimus Christum patrasse miracula etiam eo fine, ut ex iis homines cognoscerent ipsum esse legatum divinum.

139. Arg. Christus et disertis verbis dixit sibi ut legato divino fidem habendam esse propter miracula patrata, et hac via adduxit homines ad credendum. Ergo voluit, ut miracula essent argumentum divinae suae missionis.

Prob. antec. a) Statim ab initio vitae suae publicae coepit Iesus non solum docere, sed etiam miracula patrare (Mt 4, 23. Mc 1, 21 sqq. Lc 4, 16 sqq. Io 2, 1 sqq). Et quando interrogabatur, num ipse esset Messias a Deo promissus, provocat ad ea, quae ipsi interrogantes viderant: «Caeci vident, claudi ambulant, leprosi mundantur, surdi audiunt, mortui resurgunt, pauperes evangelizantur» (Mt 11, 5; cf. Lc 7, 21). Scribis nolentibus credere eum potuisse paralytico remittere peccata, ait: «Quid est facilius, dicere paralytico: Dimittuntur tibi peccata, an dicere: Surge, tolle grabatum tuum, et ambula? Ut autem sciatis, quia Filius hominis habet potestatem in terra dimittendi peccata (ait paralytico): Tibi dico, surge, tolle grabatum tuum et vade in domum tuam. Et statim surrexit ille, et sublato grabato abiit coram omnibus, ita ut mirarentur omnes et honorificarent Deum, dicentes: Quia numquam sic vidimus» (Mc 2, 9 sqq). Alia occasione Christus ait: «Si in digito Dei eicio daemonia, profecto pervenit in vos regnum Dei» (Lc 11, 20). Herodi misit nuntium: «Ecce eicio daemonia et sanitates perficio hodie et cras, et tertia die consummor» (Lc 13, 32). Ante sanationem caeci nati dixit eum esse caecum natum, «ut manifestentur opera Dei in illo; me oportet operari opera eius, qui misit me» (Io 9, 3 sq). Ante resuscitationem Lazari «Iesus elevatis sursum oculis dixit: Pater, gratias ago tibi, quoniam audisti me. Ego autem sciebam, quia semper me audis, sed propter populum, qui circumstat, dixi, ut credant, quia tu me misisti» (Io 11, 42).

Ideo tantum est peccatum iudaeorum, quia non obstantibus tot miraculis credere nolebant. «Opera, quae dedit mihi Pater, ut perficiam ea, ipsa opera, quae ego facio, testimonium perhibent de me, quia Pater misit me» (Io 5, 36). «Si non facio opera Patris mei, nolite credere mihi. Si autem facio, et si mihi non vultis credere, operibus credite» (Io 10, 37 sq). «Pater in me manens ipse facit opera. Non creditis, quia ego in Patre et Pater in me est? Alioquin propter opera ipsa credite» (Io 14, 10 sqq). «Si opera non fecissem in iis, quae nemo alius fecit, peccatum non haberent; nunc autem et viderunt et oderunt et me et Patrem meum» (Io 15, 24).

b) Quia alios quoque mittebat ad praedicandum, Iesus dedit etiam discipulis suis potestatem faciendi miracula. «Infirmos curate, mortuos suscitate, leprosos mundate, daemones eicite» (Mt 10, 8). «Et daemonia multa eiciebant, et ungebant oleo multos aegrotos, et sanabant» (Mc 6, 13). «Signa eos, qui crediderint, haec sequentur: in nomine meo daemonia eicient, linguis loquentur novis, serpentes tollent, et si mortiferum quid biberint, non iis nocebit, super aegros manus imponent, et bene habebunt» (Mc 16, 17 sq). «Convocatis duodecim apostolis, dedit illis virtutem et potestatem super omnia daemonia, et ut languores curarent, et misit illos praedicare regnum Dei et sanare infirmos» (Lc 9, 1 sq). «Qui credit in me, opera, quae ego facio, et ipse faciet, et maiora horum faciet» (Io 14, 12).

Discipuli Christi intellexerunt miracula fieri in confirmationem doctrinae: «Illi profecti praedicaverunt ubique Domino cooperante et sermonem confirmante sequentibus signis» (Mc 16, 20). S. Ioannes de miraculis ait: «Haec scripta sunt, ut credatis, quia Iesus est Christus, Filius Dei, et ut credentes vitam habeatis in nomine eius» (Io 20, 31). Et S. Paulus de suis miraculis ait: «Signa apostolatus mei facta sunt super vos in omni patientia in signis et prodigiis et virtutibus» (2 Cor 12, 12). «Quomodo nos effugiemus, si tantam neglexerimus salutem, quae cum initium accepisset enarrari per Dominum ab iis, qui audierunt, in nos confirmata est contestante Deo signis et portentis et variis virtutibus, et Spiritus Sancti distributionibus secundum suam voluntatem» (Hebr 2, 3 sq).

Ergo apostoli et evangelistae censuerunt Iesum miracula patrasse et virtutem miraculorum cum discipulis communicasse ad confirmandam divinam revelationem et missionem. Atqui immediati Christi discipuli sine dubio melius mentem Christi perspexerunt quam infideles rationalistae nostrae aetatis. Ergo Christus miraculis voluit probare se esse legatum divinitus missum ad annuntiandam hominibus revelationem divinam.

140. Obi. I. Christus vituperat eos, qui miracula postulant. «Quid generatio ista signum quaerit? Amen dico vobis, si [i. e. non] dabitur generationi isti signum» (Mc 8, 12). «Nisi signa et prodigia videritis, non creditis» (Io 4, 48). Ergo ex mente Christi miracula non sunt argumenta divinae legationis eius.

Resp. Dist. antec.: Christus vituperat eos, qui ex mala vel minus bona mentis dispositione miracula poscebant, conc. antec.; Christus docet omnino nulla miracula exspectanda vel petenda esse, neg. antec. Et neg. conseq. et consequentiam.

Audivimus Christum provocantem ad miracula sua, et hoc maxime effertur in evangelio Ioannis; ergo certe in hoc evangelio non docetur contrarium. Mc 8, 12 sermo est de iis, qui Christo praescribebant, quale signum faciendum esset. Nam post miraculosam multiplicationem panis et post alia miracula postulant «signum de caelo». Christus autem respondet: Isti generationi infideli non dabitur signum, quale ipsi postulant. Marcus ipse statim narrat Christum alia signa fecisse; et apud Matthaeum 16, 4 additur: «Signum non dabitur ei nisi signum Ionae prophetae», i. e. signum resurrectionis ex mortuis (Mt 12, 39 sq). Ergo Iesus provocat ad hoc maximum miraculum. Idem narratur apud Lucam 11, 29 sq.

Io 4, 48 vituperatur dispositio¹ galilaeorum, qui neque testimonio Ioannis Baptistae neque testimonio ipsius Christi, fide dignis, plene credebant sine miraculis (cf. Io 3, 11 32; 10, 25; 15, 22), cum samaritani credidissent (Io 4, 42). Quia tamen initium quoddam fidei aderat, Iesus fecit miraculum, quod petierat regulus, qui et ipse credidit et tota domus eius (Io 4, 53).

141. Obi. II. Christus prohibuit, ne miracula divulgarentur (Mt 9, 30. Mc 1, 44; 5, 43). Ergo noluit iis probare divinam suam missionem.

Resp. Dist. antec.: Interdum ob speciales rationes prohibuit, conc. antec.; semper et in perpetuum prohibuit, neg. antec. Et neg. conseq.

Plurima miracula narrantur, de quibus Iesus nullum silentium imposuit. Daemoniaco sanato ait: «Redi in domum tuam et narra, quanta tibi fecit Deus» (Lc 8, 39. Mc 5, 19). Immo generatim ad miracula sua ut signa manifesta provocat. Sed quia propter doctrinam et miracula eius fiebat magna commotio in populo, qua eius adversarii ad maius odium excitabantur, studuit Iesus illam commotionem cohibere, praesertim si homines putabant falsos suos conceptus temporis messianici impletum iri. «Et praecepit iis, ne manifestum eum facerent, ut adimpleretur, quod dictum est per Isaiam prophetam [42, 1] dicentem: Ecce puer meus, quem elegi… Non contendet neque clamabit, neque audiet aliquis in plateis vocem eius; arundinem quassatam non confringet et linum fumigans non extinguet» (Mt 12, 16 sqq). Leprosis iniungebat Christus, ut se ostenderent sacerdoti secundum legem Moysis (Lv 14, 2), antequam ad alios homines irent (Mt 8, 4. Mc 1, 44. Lc 17, 14). Semel tribus apostolis praecepit, «ne cuiquam, quae vidissent, narrarent, nisi cum Filius hominis a mortuis resurrexerit» (Mc 9, 8). Hinc iam patet non agi de absoluta occultatione miraculorum, quae ceteroquin impossibilis erat; nam multi homines noverant aegrotos, et eos videbant subito sanatos.

142. Obi. III. Christus ante miracula postulat fidem. Ergo miraculum non est condicio et inductivum fidei, sed sequitur fidem et eius obiectum est.

Resp. Dist. antec.: Christus interdum postulat, ut ii, qui miraculum petebant, crederent ipsum posse patrare illud miraculum, conc. antec.; semper ante miracula postulat fidem, immo perfectam fidem integrae doctrinae suae, neque per miracula vult homines inducere ad hanc fidem, neg. antec. Et dist. conseq.: Ergo miraculum non est condicio omnis fidei, sed potest etiam fides praecedere miraculum, conc. conseq.; ergo Christus noluit miraculis inducere homines ad perfectam fidem legationis et doctrinae suae, neg. conseq.

Imprimis Christus plurima miracula patravit, nulla facta praemonitione de fide (Io 2, 1 sqq. Mc 1, 21 sqq. Mt 8, 14 sqq etc.). Deinde interdum propter fidem praesentium sanavit absentes, ita ut fides nequaquam fuerit psychologica dispositio sanandorum, qua naturaliter ad sanitatem disponerentur, ut rationalistae volunt (Io 4, 46 sqq. Lc 7, 1 sqq. Mt 15, 21 sqq). Praeterea talis explicatio est impossibilis in mortuorum resuscitatione, in multiplicatione panis, in sedatione tempestatis, in aliis miraculis. Ergo falsum est dicere omnia miracula ex fide processisse. Ex altera parte Christus, sicut iudaeis obstinatis negabat miraculum, quod petebant, ita merito postulavit, ut petentes miraculum non mere corporale beneficium exspectarent, sed magis etiam moralem inde profectum facerent, credendo scilicet in ipsum vel crescendo in fide, quam fortasse iam habebant. Ad hunc finem interdum iam ante miraculum monet de fide habenda, interdum per miraculum ducit ad fidem. Ita caecum natum, quem sanaverat, interrogat: «Tu credis in Filium Dei? Respondit ille et dixit: Quis est, Domine, ut credam in eum? Et dixit ei Iesus: Et vidisti eum, et qui loquitur tecum, ipse est. At ille ait: Credo, Domine. Et procidens adoravit eum» (Io 9, 35 sqq).

143. Obi. IV. Non obstantibus miraculis Christi plurimi in eum non crediderunt. Ergo miraculum non est apta ratio ducendi homines ad fidem.

Resp. Conc. antec. Dist. conseq.: Ergo miraculum non imponit necessitatem credendi, sed relinquit libertatem, qua homo abuti potest, conc. conseq.; ergo miraculum non est aptum ad ostendendum rationabiliter credi homini patranti illud in signum legationis suae divinae, neg. conseq. Christus hoc ipso effert magnitudinem peccati iudaeorum, quod tot signis et miraculis pertinacem infidelitatem opposuerint (Io 15, 24; cf. supra n. 97).

144. Obi. V. Miracula in evangeliis narrantur propter symbolicam significationem, non ut facta stricte historica.

Resp. Dist. assert.: Miracula narrantur non ut facta historica sed ut repraesentationes pure ideales quarundam veritatum, neg. assert.; quaedam facta miraculosa etiam annexam habent symbolicam significationem, conc. assert. Haec autem symbolica significatio non est pro arbitrio fingenda, sed aut ex Scriptura aut ex dictis Patrum depromenda. Ita Christus post sanationem caeci nati ait: «In iudicium ego in hunc mundum veni, ut qui non vident, videant, et qui vident, caeci fiant» (Io 9, 39). Et ante resuscitationem Lazari: «Ego sum resurrectio et vita; qui credit in me, etiamsi mortuus fuerit, vivet» (Io 11, 25). His tamen non negatur, sed supponitur historica indoles miraculorum.

Prop. XVI. Iesus Christus ad probandam legationem suam divinam multa opera patravit, quae vera miracula sunt.

145. Stat. quaest. Cum Iesus Christus ut probaret legationem suam divinam, provocaverit ad miracula sua (supra n. 139), nisi vera miracula patravit, aut deceptor aut deceptus est. Atqui neutrum dici potest. Ergo vera miracula patravit.

Iam homines illi, qui miracula Christi viderant, «dicebant: Christus, cum venerit, numquid plura signa faciet, quam quae hic facit» (Io 7, 31). Ad miracula Christi provocabant apostoli (Act 1, 22; 2, 22 etc. Rom 15, 19. 1 Cor 15, 3 sqq etc.). Item apostolorum discipuli. Quadratus ad Adrianum imperatorem (117—138) scripsit apologiam pro christianis, in qua ait: «Servatoris nostri opera semper conspicua erant, quippe quae vera essent: ii scilicet, qui morbis liberati aut qui ex morte ad vitam revocati fuerant. Qui quidem non solum dum sanabantur, aut dum ad vitam revocabantur, conspecti sunt ab omnibus, sed secuto deinceps tempore. Nec solum quamdiu in terris moratus est Servator noster, verum etiam post eius discessum diu superstites fuerunt, adeo ut nonnulli eorum etiam ad nostra usque tempora pervenerint» (Euseb. H. E. 4, 3). Sequentibus quoque saeculis semper christianis firmiter persuasum erat a Christo multa et vera miracula esse facta. Sed his ultimis saeculis et praecipue nostra aetate multi coeperunt negare miracula Christi, non ob historicas rationes, sed quia a priori statuebant miracula fieri non posse.

Primi adversarii Christi fatebantur eum miraculosa opera fecisse: «Hic homo multa signa facit» (Io 11, 47), sed dicebant: «Daemonium habet» (Io 10, 20 sq. Mc 3, 22). Gentiles quoque, ut Celsus, non negabant facta, sed magicis artibus adscribebant (Origenes contra Cels. 1, 38). Nunc plerique rationalistae student eliminare ex evangeliis plurimas miraculorum narrationes ut posteriores additiones, retinent fere solas morborum curationes, has explicant nervorum excitatione tum ipsius Christi tum aequalium eius, ut non iam agatur de miraculis sed de factis pathologicis, de suggestione, de magnetismo, aliis viribus naturalibus occultis.

Purgare velle evangelia a miraculis est conatus irrationabilis. Nam demptis miraculis non remanet nisi truncus prorsus impossibilis, quia miracula non sunt accidentalia quaedam ornamenta, sed ad ipsam substantiam narrationum pertinent. Itaque qui nolunt admittere miracula, non possunt habere evangelia nisi ut scripta fraudulenta et mendacia. Haec autem suppositio est iniusta (supra n. 121 sqq). Contradicunt quoque sibi ipsis qui in aliis rebus fidem evangelistis habent, in hac vero re fidem denegant. Nam scriptoribus decipientibus aut deceptis in parte maxima et substantiali narrationis, nulla fides debetur.

Itaque duo nobis ostendenda sunt: Christum fecisse multa opera miraculosa, et inter haec opera esse vera miracula. Fortasse non quoad omnia opera mirabilia Christi certum indicium formare possumus, utrum agatur de miraculo proprie dicto an de exauditione precum non stricte miraculosa. At neque hoc necessarium est. Si vel uno vero et certo miraculo Christus probasset legationem suam divinam, firmum esset argumentum. Sed sunt multa miracula prorsus indubia.

146. Arg. Christus fecit multa opera, quae non admittunt aliam explicationem, quam quod sunt vera miracula. Ergo fatendum est Christum vera miracula patrasse.

Prob. antec. a) Marcus in brevissimo suo evangelio haec narrat inter alia: Christus ait ad leprosum: «Volo, mundare», et «statim discessit ab eo lepra» (Mc 1, 40 sqq). Dicit ad paralyticum: «Surge, tolle grabatum tuum, et vade in domum tuam, et… sublato grabato abiit coram omnibus» (Mc 2, 11 sq). Ad hominem habentem manum aridam: «Extende manum tuam. Et extendit, et restituta est manus illi» (Mc 3, 5). Ad surdum et mutum: «Adaperire. Et statim apertae sunt aures eius, et solutum est vinculum linguae eius, et loquebatur recte» (Mc 7, 34 sq). Ad caecum: «Vade, fides tua te salvum fecit. Et confestim vidit» (Mc 10, 52). Haec sunt quaedam, quae evangelista elegit ex multis factis. Nam saepius summatim tantum indicat: «Curavit multos, qui vexabantur variis languoribus» (Mc 1, 34). «Multos enim sanabat» (Mc 3, 10). Cf. Mt 15, 30 sq.

Similia in omnibus quattuor evangeliis narrantur. Ergo si evangelistae sunt veridici, haec facta negari non possunt. Atqui haec facta sunt manifesta miracula. Nam solo imperio vocis statim curare lepram, caecitatem, surditatem, mutam linguam, ariditatem, paralysim, omne genus malorum, est ultra vires naturae, quia inter vocem imperantis et curationem morborum, maxime tam diversorum, nulla est proportio. Neque ulla experientia vel experimenta umquam tale quid naturaliter facta esse docent, etiam in auxilium vocatis suggestione, magnetismo, hypnotismo vel aliis artibus, quarum nullum vestigium apparet in operibus Christi. Ergo etiamsi sola opera sanationum, quas Christus fecit, respicimus, aut unum aut alterum dicendum est: Si vera sunt, miracula sunt; si miracula non sunt, vera non sunt. Velle ea admittere et naturaliter explicare, est insignis stultitia; velle ea ficta, non facta declarare, est insignis calumnia.

b) Alia miracula: Exorta magna procella Iesus dixit: «Tace, obmutesce. Et cessavit ventus, et facta est tranquillitas magna» (Mc 4, 39). Iesus «acceptis quinque panibus et duobus piscibus, intuens in caelum, benedixit et fregit panes, et dedit discipulis suis, ut ponerent ante eos, et duos pisces divisit omnibus. Et manducaverunt omnes et saturati sunt. Et sustulerunt reliquias, fragmentorum duodecim cophinos plenos, et de piscibus. Erant autem, qui manducaverunt, quinque milia virorum» (Mc 6, 41 sqq). Iterum simile miraculum factum est in favorem quattuor milium (Mc 8, 1 sqq). Iesus haec duo miracula discipulis specialiter in mentem revocat (Mc 8, 18 sqq). Solo imperio suo arefecit arborem (Mc 11, 14 20).

His miraculis tanta manifestatur potestas in totam naturam materialem, ut rationalistae ea aut simpliciter negent, aut fortuita concursione eventuum explicent: Quando Iesus dixit: «Tace», casu ventus cessavit; quando paucos panes divisit, fortuito inventi sunt multi alii panes. Piaculum foret talem sapientiam inquietari!

c) Trium mortuorum suscitatio: filiae Iairi, quae modo defuncta erat (Mt 9, 18 sqq; Mc 5, 22 sqq), adulescentis in Naim, qui efferebatur ad sepulchrum (Lc 7, 11 sqq), Lazari, qui iam quarto die iacebat in sepulchro (Io c. 11): haec triplex resuscitatio non tantam creat difficultatem rationalistis; nam, inquiunt, puella et adulescens non erant mortui, sed videbantur mortui, Lazari vero resuscitatio est mythus vel symbolica narratio, non factum. Attamen Iesus ipse provocat ad mortuorum resuscitationem (Mt 11, 5. Lc 7, 22. Io 11, 14 42), et dat discipulis potestatem resuscitandi mortuos (Mt 10, 8), qua potestate discipuli usi sunt (Act 9, 36 sqq; 20, 7 sqq).

d) Iesus exercuit potestatem in daemones, ut multis locis evangeliorum narratur. Haec autem potestas non est homini naturalis. Dicunt rationalistae, qui negant exsistentiam daemonum, homines daemoniacos fuisse homines nervorum morbo laborantes. Sed etiam sic Iesus solo nutu voluntatis suae hos omnes morbos curasset. Deinde Iesus docet esse daemones (Mt 13, 39; 25, 41. Lc 10, 18 20) et se habere potestatem in daemones (Mt 12, 22 sqq), et hanc potestatem dat discipulis suis (Mt 10, 8. Mc 3, 15. Lc 9, 1). Nisi daemoniaci erant vere obsessi, unde habebant scientiam Christum esse Filium Dei, et cur eum adeo timebant (Mc 1, 24; 3, 11 sq)? Neque per morbi sanationem explicari potest, quod narrat Marcus de obsesso in regione gerasenorum. Dicebat Iesus ad daemonem: «Quod tibi nomen est? Et dicit ei: Legio mihi nomen est, quia multi sumus… Et deprecabantur eum spiritus, dicentes: Mitte nos in porcos, ut in eos introeamus. Et concessit iis statim Iesus. Et exeuntes spiritus immundi introierunt in porcos; et magno impetu grex praecipitatus est in mare ad duo milia, et suffocati sunt in mari» (Mc 5, 1 sqq. Mt 8, 28 sqq. Lc 8, 26 sqq).

Haec sufficiant. Probavimus evangelistas esse testes fide dignos; probavimus Iesum seipsum proclamasse legatum Dei, cuius doctrina omnibus esset admittenda; probavimus eum ad confirmandam legationem suam divinam provocasse ad miracula a se patrata; probavimus eum vera miracula patrasse. Conclusio: Ergo Christus est legatus divinus; eius doctrina est a Deo revelata et omnibus hominibus necessario admittenda.

147. Obi. I. Etiam fundatoribus aliarum religionum adscribuntur miracula, quae vera non habentur. Ergo neque Christi miracula vera habenda sunt.

Resp. Neg. consequ. et consequentiam. Nam est haec essentialis differentia, quod miracula Iesu Christi historice probata sunt, aliorum illorum hominum probata non sunt.

In medium proferunt, quae narrantur de Buddha, de Mahavira, de Nanak, de Mohammed. At libri, in quibus narratur vita Buddhae, multis saeculis post Buddham scripti sunt ab hominibus omni sensu historico carentibus, et referti sunt nugis. Idem valet de Mahavira et de Nanak. Mohammed diserte dicit se non posse patrare miracula (Coran, sura 29, 49). Miraculorum quorundam, quae ei adscribuntur, ut itineris cuiusdam caelestis, nullus testis fuit. Dicitur etiam divisisse lunam in duas partes, coegisse eam, ut iret per manicam suam, dein iterum coniunxisse. Si quis haec vult admittere et cum Christi miraculis comparare, habeat sibi.

Cum quidam studuerint derivare vitam et doctrinam Christi e buddhismo, nunc haec opinio plane fere derelicta est. Recentissime Iensen² in libro voluminoso de babylonico carmine Gilgamesh conatus est ostendere non solam historiam Iesu Christi sed etiam totam historiam patriarcharum et prophetarum Veteris Testamenti ex illo carmine descendere. Sed quia tota eius inquisitio non est nisi stupendum exemplum imaginationis mire evagantis et luxuriantis, immorari non libet. (Cf. Praelect. dogm. I, n. 132 204 sqq. Quaedam alia apud Fonck, Die Wunder des Herrn I 36 sqq, et apud Th. Specht, Lehrbuch der Apologetik § 30 32).

148. Obi. II. Res miraculosae ante novemdecim saecula factae nunc non iam sufficienter diiudicari possunt, ut cum certitudine sciamus, num vera fuerint miracula. Ergo saltem nostra aetate non iam provocandum est ad miracula Christi ut criteria revelationis christianae.

Resp. Dist. antec.: Si sufficientia testimonia historica desunt, conc. antec.; si sufficientia testimonia adsunt, neg. antec. Et neg. conseq. Ut iam annotavimus, qui confidit evangelistis in aliis rebus, non potest iis rationabiliter fidem negare in hac re. Ita tamen plerique rationalistae agunt, non ob rationes historicas sed ob praeiudicia philosophica (cf. supra n. 87 sqq).

Prop. XVII. Speciatim resurrectio Iesu Christi a mortuis est verum miraculum et certum argumentum divinae legationis eius.

149. Stat. quaest. Cum inter miracula, quibus probatur divina Iesu Christi legatio, praecipuum sit eius resurrectio a mortuis, haec in specie consideranda est, sicut in specie ab adversariis impugnatur. Loquuntur isti de fraude, de vivida imaginatione discipulorum Christi, de verbis Christi vel apostolorum male intellectis, de mytho, nescio de quibus aliis effugiis. Harnack in libro «Das Wesen des Christentums» docet fidem paschalem omnino retinendam esse, sed nuntium paschalem non esse historice certum neque posse servire ut adiumentum fidei nostrae. Sensus est hic: Christus, etsi in cruce mortuus neque umquam corporaliter resuscitatus, non tamen plane mortuus est, sed vivit in opere suo, i. e. in religione ab ipso fundata, in animis fidelium, et fortasse etiam aliquo modo secundum spiritum apud Deum. Concedit tamen Harnack primos christianos firmissimam persuasionem resurrectionis corporeae Iesu Christi habuisse (Lehrbuch der Dogmengeschichte I⁴ 94 sq). Id sane verissimum est.

Legantur Actus apostolorum; statim ab initio resurrectio Iesu Christi a mortuis ut fundamentum religionis christianae ponitur. Pro Iuda oportet alium «testem resurrectionis eius [Iesu] nobiscum fieri» (Act 1, 21 sq). Die Pentecostes Petrus ad iudaeos sermonem habet de resurrectione Iesu (Act 2, 22 sq). Item Act 3, 12 sqq; 4, 9 sqq etc. «Virtute magna reddebant apostoli testimonium resurrectionis Iesu Christi» (Act 4, 33). Similiter postea Paulus (Act 19, 30 sq; 17, 3), qui gravissimis verbis inculcat hoc factum: «Si Christus non resurrexit, inanis est ergo praedicatio nostra, inanis est et fides vestra. Invenimur autem et falsi testes Dei, quoniam testimonium diximus adversus Deum, quod suscitaverit Christum, quem non suscitavit… Nunc autem Christus resurrexit a mortuis» (1 Cor 15, 14 sqq).

Loquebantur autem apostoli de resurrectione in publico coram hominibus, inter quos acciderant res, quas testabantur; loquebantur coram inimicis Christi, qui iis frustra cum minis et poenis hanc praedicationem interdicebant (Act 4, 21; 5, 40 sqq); loquebantur maxima cum fiducia et sine ulla haesitatione, et hoc suo testimonio multa milia hominum converterunt ad fidem, et tam firmum fundamentum religionis christianae posuerunt, ut haec religio invicta usque ad nostra tempora perseveraverit. Quis erravit: Iesus Christus ipse, apostoli, tota deinceps ecclesia, profitens ubique et semper in symbolis: «Resurrexit tertia die», an rationalistae, facientes hypotheses et assertiones absurdas, diversas, inter se pugnantes et conficientes? (Cf. Mangenot, La résurrection de Jésus.)

150. Arg. Traditione constanti et firma, quae ascendit usque ad ipsos spectatores rerum, constat Iesum Christum esse mortuum, sepultum, tertio post die visum redivivum. Ergo Iesus Christus vere surrexit a mortuis.

Prob. antec. a) Anno 58 S. Paulus scribit ad corinthios: «Tradidi vobis, quod et accepi», i. e. quando vobis praedicavi evangelium (a. 52), haec, quae ego ex traditione apostolica accepi, vobis proposui. Enumerat autem quattuor, praeponens singulis particulam ὅτι (Vulgata: quoniam, et quia): «[1.] Quoniam Christus mortuus est pro peccatis nostris, secundum Scripturas. [2.] Et quia sepultus est. [3.] Et quia resurrexit tertia die, secundum Scripturas. [4.] Et quia visus est Kephae et post hoc undecim.» Tum vero sine ὅτι addit: «Deinde visus est plus quam quingentis fratribus, ex quibus multi manent usque adhuc, quidam autem dormierunt. Deinde visus est Iacobo, deinde apostolis omnibus, novissime autem, tamquam abortivo, visus est et mihi» (1 Cor 15, 3 sqq). Ergo viginti circiter annis post factum, cuius testes plurimi etiamtum inter vivos erant, hae quattuor res in communi traditione ecclesiae erant: mors Christi, sepultura Christi, resurrectio Christi, apparitio Christi post resurrectionem apostolis facta. Apostolus manifeste non loquitur de imaginaria visione, sed de facto historico, «resurrexit tertia die», ex quo probat etiam christianos secundum corpus resurrecturos esse. Eandem rem etiam in aliis epistulis commemorat et inculcat (Rom 1, 4; 6, 1 sqq; 7, 4; 8, 34; 14, 9. 2 Cor 5, 15. Eph 1, 20. Phil 3, 10. Col 2, 12; 3, 1. 1 Thess 1, 10; 4, 13. 2 Tim 2, 8).

b) Iesus disertis verbis praedixerat se moriturum et resurrecturum esse. «Filius hominis tradetur principibus sacerdotum et scribis; et condemnabunt eum morte et tradent eum gentibus ad illudendum et flagellandum et crucifigendum; et tertia die resurget» (Mt 20, 18 sq; cf. 16, 21). «Et interficient eum, et tertia die resurget» (Mc 10, 34).

«Occident eum, et tertia die resurget» (Lc 18, 33). Ad hoc enim venit Filius hominis, ut «daret animam suam redemptionem pro multis» (Mc 10, 45. Mt 20, 27. Cf. Mt 26, 28; Mc 14, 24; Lc 22, 20; Gal 3, 13). «Ego sum pastor bonus. Bonus pastor animam suam dat pro ovibus suis… Propterea me diligit Pater, quia ego pono animam meam, ut iterum sumam eam. Nemo tollit eam a me, sed ego pono eam a meipso, et potestatem habeo ponendi eam, et potestatem habeo iterum sumendi eam» (Io 10, 11 17 sq). «Erit Filius hominis in corde terrae tribus diebus et tribus noctibus» (Mt 12, 40; cf. Io 2, 18 sqq). Quia Christus hoc praedixerat, iudaei ad Pilatum aiunt: «Domine, recordati sumus, quia seductor ille dixit, adhuc vivens: Post tres dies resurgam» (Mt 27, 63).

c) Iesus mortuus est, sicut praedixerat. Post flagellationem et alias crudelissimas perpessiones in crucem actus et clavis affixus est (Io 20, 25 sqq); tres horas pependit in cruce, dein exspiravit, et post mortem miles lancea latus eius perforavit (Io 19, 32 sqq).

Eum mortuum esse omnes testati sunt, qui de hoc facto vel scripserunt vel locuti sunt. Ita omnes evangelistae (Mt 27, 50. Mc 15, 37. Lc 23, 46. Io 19, 30; cf. 19, 35), ita apostoli in sermonibus et epistulis (Act 2, 23; 3, 15; 4, 10 etc. 1 Petr 1, 18 sqq. Apc 5, 9. Eph 2, 15. Hebr 2, 14; 9, 12; aliis locis, quos iam citavimus), ita milites cum centurione, qui debebant rationem huius rei reddere (Mc 15, 39 44 sq), ita principes sacerdotum et pharisaei (Mt 27, 63). Nemo minimam de hac re dubitationem movit.

d) Iesus post mortem sepultus est. Hoc etiam omnes evangelistae testantur (Mt 27, 57 sqq. Mc 15, 42 sqq. Lc 23, 50 sqq. Io 19, 38 sqq); item S. Petrus (Act 2, 24 sqq) et S. Paulus (Act 13, 29. Rom 6, 4. 1 Cor 15, 4). Sepultus autem est Iesus cum multis unguentis et aromatibus, et in sepulchro mansit usque ad tertiam diem.

Tertio die sepulchrum inventum est vacuum a mulieribus, ab apostolis Petro et Ioanne, a militibus (Mt 28, 1 sqq. Mc 16, 1 sqq. Lc 24, 1 sqq. Io 20, 1 sqq). Si mansisset corpus in sepulchro, facile fuisset ostendere Iesum non resurrexisse. Nemo tale quid tentavit, sed inimici Iesu dederunt militibus pecuniam, ut dicerent corpus esse furto ablatum (Mt 28, 11 sqq).

e) Iesus rursum vivus apparuit mulieribus, apostolis, multis aliis hominibus, ut iam Paulum dicentem audivimus. Neque solum visus est Christus, sed ambulavit cum discipulis, sermones cum iis habuit, coram ipsis manducavit (Mt 28, 9 sq 18 sqq. Mc 16, 9 sqq. Lc 24, 13 sqq. Io 20, 11 sqq. Act 1, 1 sqq; 2, 15), sicut ait S. Petrus: Iesum «Deus suscitavit tertia die, et dedit eum manifestum fieri, non omni populo, sed testibus praeordinatis a Deo, nobis, qui manducavimus et bibimus cum illo, postquam resurrexit a mortuis. Et praecepit nobis praedicare populo et testificari quia ipse est, qui constitutus est a Deo iudex vivorum et mortuorum» (Act 10, 40 sqq; cf. 13, 31 sq).

Ergo inde ab ipso tempore resurrectionis adfuerunt semper testes huius facti, non unus sed multi, non brevissimis apparitionibus conturbati sed familiariter cum Iesu redivivo collocuti et convivae, idque per multas hebdomadas. Quare rursus aut unum aut alterum: Aut tota haec traditio est fraus, aut Iesus vere resurrexit. Illud impudenter tantum asseritur; ergo alterum est admittendum.

151. Obi. I. Resurrectio Iesu est creditu difficillima. Atqui talis res non est admittenda, quamdiu ulla alia explicatio est possibilis. Ergo prius omnis alia explicatio est tentanda.

Resp. Dist. mai.: Est res creditu difficillima, si comparatur cum communi rerum cursu, conc. mai.; est res difficillima, si comparatur cum omnipotentia divina, qua Deus stabilivit religionem revelatam, usque ad finem mundi permansuram, neg. mai. Dist. min.: Quamdiu possibilis est explicatio, quae intacta relinquit facta historica et bonam fidem testium omni suspicione maiorum, conc. min.; si possibiles tantum sunt explicationes, quales proposuerunt rationalistae, ex aprioristicis assertionibus contra omnia sana principia pervertentes facta et calumniantes testes fide dignos, neg. min. Dist. conseq.: Omnis alia explicatio esset tentanda, si esset possibilis alia explicatio rationabilis, conc. conseq.; cum non sit possibilis, neg. conseq.

152. Obi. II. Testes sibi contradicunt in narrationibus suis. Ergo non sunt fide digni.

Resp. Dist. antec.: Testes sibi contradicunt quoad substantiam facti, neg. antec.; testes varia dicunt, quae non sunt quidem contradictoria, sed quorum concordia non uno determinato modo cum certitudine ostendi potest, conc. antec. Dist. conseq.: Testes non essent fide digni, si quoad substantiam facti sibi contradicerent, conc. conseq.; si quoad accidentalia et secundaria sibi contradicerent, neg. conseq.

Revera testes non solum dicunt Christum resurrexisse, sed etiam dicunt se Christum vidisse, loquentem audivisse, ab eo instructiones accepisse. Quo vero ordine singulae apparitiones factae sint, quae narrantur, est res non magni momenti. Potest quidem probabiliter ostendi, quomodo inter se successerint, sed non quoad omnia cum certitudine (cf. A. Cellini, Gli ultimi capi del Tetramorfo e la critica razionalistica, Roma 1906). Manifeste non ideo minuitur certitudo historica ipsius facti.

153. Obi. III. S. Paulus dicit «in se» revelatum esse Christum, ἀποκαλύψαι τὸν υἱὸν αὐτοῦ ἐν ἐμοί (Gal 1, 16), quod refertur ad internam manifestationem, non ad externam apparitionem. Atqui 1 Cor 15 suam et aliorum apostolorum visionem in eadem linea ponit. Ergo omnes apparitiones Christi censendae sunt factae in mentibus discipulorum, non vero fuisse externae apparitiones. Confirmatur, quia discipuli putaverunt se spiritum videre, et aliquoties Christum non statim cognoverunt (Lc 24, 16 37 sqq. Io 20, 14).

Resp. Iam diximus Paulum manifeste loqui de facto historico resurrectionis. Quod autem ait «in se» revelatum esse Christum, refertur ad internam gratiam illuminationis, quae non excludit sed supponit externum factum resurrectionis. S. Paulus Gal 1, 16 non loquitur de apparitionibus Christi, sed de sua conversione ad fidem Christi, quae fides est impossibilis sine interna gratia (cf. Io 6, 44 65 sq. Eph 2, 5 sqq. 1 Thess 2, 13). De apparitionibus externis sermo est 1 Cor 15.

Quod discipuli putaverunt se spiritum videre in subitanea apparitione Christi, non est mirum. Sed qui hanc partem illius narrationis admittit, debet etiam sequentem admittere, qua narratur Christum statim dedocuisse apostolos et manus pedesque et latus palpanda exhibuisse et coram iis manducasse. Quod autem Iesus resuscitatus potuit pro nutu voluntatis apparere et disparere, ianuas penetrare, se cognoscendum exhibere statim vel paulatim, pertinet ad dotes corporis gloriosi (1 Cor 15, 42 sqq), cuius substantia est eadem atque antea sed status diversus.

154. Obi. IV. Licet admittere discipulos non quidem mentitos, sed viva fide et imaginatione hallucinatos esse.

Resp. Haec est irrationabilis suppositio, secundum quam multi homines, non dormientes sed vigilantes, imaginabantur se per quadraginta dies, et postea non amplius, videre resuscitatum a mortuis, audire eius instructiones, accipere ab eo mandata, comedere cum eo, tangere eum; dein hanc rem publica praedicatione annuntiabant, pro hac persuasione vivebant et moriebantur, multos alios inducebant, ut pro eadem viverent et morerentur. Praeterea nullum indicium adest tam vividae fidei et imaginationis, antequam apostoli Christum resuscitatum vidissent, sed fides eorum est potius fructus apparitionum Christi. Antea enim apostoli «nondum sciebant Scripturam [vaticinia Veteris Testamenti], quia oportebat eum a mortuis resurgere» (Io 20, 9). Cum mulieres annuntiassent apostolis resurrectionem Christi, «visa sunt ante illos sicut deliramentum verba ista, et non crediderunt illis» (Lc 24, 11). Neque discipuli euntes in Emmaus (ibid. v. 13 sqq), neque Thomas apostolus (Io 20, 25) ostendunt illam magnam vim imaginationis et fidei creatricis sed plane contrarium. Tandem cur alii non ostenderunt corpus Iesu mortuum, quae fuisset simplicissima curatio istius imaginationis? Furto illud ablatum dixerunt quidam iudaei; neque tamen ausi sunt vel milites propter neglegentiam vel discipulos Christi propter crimen commissum in iudicium vocare. Alii ad terraemotum recurrunt, quo corpus a terra absumptum sit. Qui terrae motus non utique sine delectu egit; nam absumpto Christi corpore reliquit linteamina et sudarium diligenter composita (Io 20, 6 sq).

155. Obi. V. Cur Christus non apparuit inimicis suis, sed solis amicis?

Resp. Quia liberum ei erat pro sapientia sua res disponere, prout conveniebat. Inimicis poterat sufficere testimonium militum, quos ipsi custodes sepulchri posuerant, sepulchrum apertum et vacuum, discipulorum testimonium, miraculis confirmatum. Discipulis suis Christus promiserat futuras apparitiones (Io 16, 16), adversariis autem praedixerat eos non iam se visuros esse (Io 7, 33 sq). Ceterum postea adversario suo Saulo apparuit et eum ad se convertit (Act c. 9).

Multae aliae quaestiones, quae de resurrectione Christi fieri possunt, potius pertinent ad exegesim vel ad theologiam dogmaticam (cf. S. Thomas 3, q. 53 sqq).

ARTICULUS II.

DE VATICINIIS, QUIBUS PROBATUR DIVINA LEGATIO IESU CHRISTI.

Cf. Ottiger, Theologia fundam. I 640 sqq 749 sqq; L. Reinke, Beiträge zur Erklärung des A. T., 1851—1874 (9 tomi); — Komment. zu den messian. Psalmen, 1857—1858 (2 tomi); — Komment. zu den messianischen Weissagungen, Giessen 1859—1862 (4 tomi); I. Bade, Die Christologie des A. T., Münster 1850 sqq; I. Knabenbauer, Comment. in prophetas, Parisiis 1887 sqq; Fr. Schmid, Christus als Prophet, nach den Evangelien dargestellt, Brixen 1892; L. Murillo, Jesucristo y la iglesia romana II, Madrid 1898.

Prop. XVIII. Christus vaticiniis se probavit legatum divinum.

156. Stat. quaest. Ad opera miraculosa pertinet vaticinium, i. e. praedictio futuri eventus, qui solummodo ope supernaturalis adiutorii divini certo praesciri potest (cf. supra n. 98 sqq).

Rationalistae dicunt vaticinia aut esse praedictiones post eventum, i. e. post impletionem rerum, quae praedictae narrantur, ab evangelistis in ore Iesu positas, aut esse res, quae naturali coniectura cognosci potuerint. Si illud verum est, fraudulenter egerunt narratores vitae Iesu. Haec autem est iniusta calumnia. Alteram explicationem esse vanam tergiversationem rebus ipsis ostenditur.

157. Arg. Iesus Christus provocat ad ea, quae praedixit, quae quia naturaliter sciri ab homine non poterant et eventu completa sunt, constat esse vera vaticinia. Ergo divina Iesu Christi legatio probata est vaticiniis.

Prob. antec. a) Iesus provocat ad praedictiones suas. «Ecce, praedixi vobis» (Mt 24, 25). «Vos ergo videte; ecce, praedixi vobis omnia» (Mc 13, 23). «Haec locutus sum vobis, ut, cum venerit hora eorum, reminiscamini, quia ego dixi vobis» (Io 16, 4). «Amodo dico vobis, priusquam fiat, ut, cum factum fuerit, credatis, quia ego sum» Messias (Io 13, 19; cf. 8, 24). «Cum ergo resurrexisset a mortuis, recordati sunt discipuli eius, quia hoc dicebat, et crediderunt Scripturae et sermoni, quem dixit Iesus» (Io 2, 22). Angeli ad mulieres aiunt: «Surrexit, sicut dixit» (Mt 28, 6; cf. Mc 16, 7. Lc 24, 6 44. Act 11, 16). Ergo etiam praedictiones Christi sunt signum, quo probatur divina legatio eius.

b) Iesus multa praedixit, quae partim impleta iam sunt, partim in fine temporum implebuntur. Varia praedixit de futura ipsius passione, morte, resurrectione (Mt 17, 21 sqq; 20, 18 sqq. Mc 10, 33 sq. Lc 18, 32 sqq). Dicunt rationalistae Christum potuisse ex odio indies crescente iudaeorum conicere mortem suam. At etiamsi hoc demus, non tamen potuit homo naturaliter praescire tam determinate circumstantias mortis, quae a libera voluntate hominum pendebant. «Ecce ascendimus Ierosolymam, et Filius hominis tradetur principibus sacerdotum et scribis et senioribus, et damnabunt eum morte, et tradent eum gentibus, et illudent ei, et conspuent eum, et flagellabunt eum, et interficient eum, et tertia die resurget» (Mc 10, 33 sq). Addit praedictionem proditionis Iudae (Mc 14, 18) et negationis Petri ante secundum galli cantum (Mc 14, 30). Haec apud omnes evangelistas narrantur. Respondent rationalistae has accuratas determinationes adiunctas esse postea ab evangelistis in narrationibus suis, cum non potuerint praesciri. Certe naturaliter praesciri non poterant; ergo cum Christus eas revera praedixerit, erat verum vaticinium.

Similiter destructionem futuram urbis Ierusalem cum determinatis circumstantiis praedixit (Mt 24, 1—3 et 15—21, alia adduntur de fine mundi. Mc 13, 1 sq 14—19. Lc 19, 41 sqq; 21, 5 sq 20—24). Impletionem narrat Flavius Iosephus, De bello iud. 6 sq (cf. Euseb. H. E. 3, 5 sq).

Praedixit Iesus discipulis persecutiones multas et varias (Mt 10, 16 sqq; 24, 8 sqq. Mc 13, 9 sqq), Magdalenae futuram gloriam (Mc 14, 9), Petri martyrium (Io 21, 18 sq). Aliae praedictiones leguntur Mt 21, 1 sqq; Mc 11, 1 sqq; 14, 13 sqq; Lc 19, 29 sqq; 22, 10 sqq. Iudaeorum dispersio inter gentes, quam Christus praedixit (Lc 21, 24; cf. Mt 24, 34), adhuc perdurat.

Huc revocari potest, quod Iesus novit res absentes et occultas (Io 1, 48; 4, 18; 11, 11 sqq. Mt 17, 26), immo etiam secreta cordium (Mt 9, 4; 12, 25. Lc 6, 8; 7, 39 sqq; 11, 38 sqq. Io 2, 24 sq).

Unde apostoli concludunt: «Scimus, quia scis omnia, et non opus est tibi, ut quis te interroget; in hoc credimus, quia a Deo existi» (Io 16, 30). Et hoc recte quidem; nam homo, in cuius favorem Deus patrat tali modo miraculum intellectuale prophetiae, et qui ipse provocat ad hoc miraculum non minus quam ad alia ut signum legationis suae divinae, non potest nos fallere; secus Deus ipse nos fefellisset (cf. Dt 18, 18 sqq).

158. Obi. I. Christus dixit: «Surgent pseudochristi et pseudoprophetae, et dabunt signa magna et prodigia» (Mt 24, 24). Ergo ex prophetia signis confirmata non colligitur veritas legationis divinae.

Resp. Dist. antec.: Surgent pseudoprophetae, quorum prophetiae et signa cognosci possunt ut falsa, conc. antec.; quorum prophetiae ita comparatae sunt, ut homines bonae voluntatis in invincibilem errorem ducantur, neg. antec. Quicumque post Christum venit et dicit se esse Christum, eo ipso falsus propheta est, quia Deus non potest sibi contradicere. Propterea Christus de hac re monuit apostolos: «Si quis vobis dixerit: Ecce hic est Christus, ecce illic, ne credideritis… Vos ergo videte; ecce, praedixi vobis omnia» (Mc 13, 21 23). Simile monitum Deus iam dederat in Vetere Testamento (Dt 13, 1 sqq). Dist. conseq.: Ex prophetia non colligitur veritas legationis divinae, si ex circumstantiis patet esse pseudoprophetiam, conc. conseq.; si ex circumstantiis patet esse veram prophetiam, neg. conseq.

159. Obi. II. Christus praedixit se mox rediturum esse ad iudicium. Atqui hoc factum non est. Ergo verus propheta non fuit.

Resp. Haec obiectio est error rationalistarum et modernistarum (Denz. n. 2052); non vero Christus erravit; nam ipse dixit: «De die autem illo vel hora nemo scit, neque angeli in caelo neque Filius, nisi Pater» (Mc 13, 32). «Non est vestrum nosse tempora vel momenta, quae Pater posuit in sua potestate; sed accipietis virtutem supervenientis Spiritus Sancti in vos, et eritis mihi testes in Ierusalem et in omni Iudaea et Samaria et usque ad ultimum terrae» (Act 1, 7 sq; cf. supra n. 134 sq). Voluit autem incertum esse tempus, ut homines semper essent parati, sicut in Vetere Testamento loquebantur prophetae eo modo de adventu Messiae, ut hominum exspectatio semper maneret viva (e. g. Is 40, 52 60; cf. supra n. 135).

Prop. XIX. Iesus Christus probatur legatus divinus vaticiniis messianicis Veteris Testamenti.

160. Stat. quaest. Iudaei exspectabant insignem quendam legatum divinum quem Messiam appellabant (supra n. 126). Hanc fidem messianicam iudaei e libris suis sacris hauserant. Ad quaestionem, ubi Christus nasceretur, responderunt sacerdotes: In Bethlehem, «sic enim scriptum est per prophetam» (Mt 2, 5). Zacharias ait: Deus visitabit plebem suam, «sicut locutus est per os sanctorum, qui a saeculo sunt, prophetarum eius» (Lc 1, 70). Philippus ad Nathanael: «Quem scripsit Moyses in lege et prophetae, invenimus, Iesum» (Io 1, 45). In evangeliis saepe legimus: «Hoc factum est, ut Scriptura impleretur», vel simile quid (Mt 3, 3; 4, 14; 13, 35; 27, 9 35. Mc 15, 28. Io 12, 37 sqq; 19, 24 28 36 sq).

Cum libri illi, in quibus vaticinia illa leguntur, iam pluribus saeculis ante Christum translati sint in linguam graecam (cf. Praelect. dogm. I, n. 215), constat ipsum textum originalem vaticiniorum multis saeculis ante Christum exstitisse; id quod nemo eruditus negat. Ergo si in iis reapse leguntur praedictiones de Christo factae et in Christo impletae, sunt vera vaticinia.

Iesus Christus ipse docuit ad se pertinere vaticinia messianica Veteris Testamenti. Ita dicit se nolle impedire passionem suam. Cur non? «Quomodo ergo implebuntur Scripturae, quia sic oportet fieri?» (Mt 26, 54.) «Ut impleantur Scripturae» (Mc 14, 49). «Consummabuntur omnia, quae scripta sunt per prophetas de Filio hominis» (Lc 18, 31). «Omnes enim prophetae et lex usque ad Ioannem prophetaverunt» (Mt 11, 13). «Incipiens a Moyse et omnibus prophetis, interpretabatur illis in omnibus Scripturis, quae de ipso erant… Et dixit ad eos: Haec sunt verba, quae locutus sum ad vos, cum adhuc essem vobiscum; quoniam necesse est impleri omnia, quae scripta sunt in lege Moysi et prophetis et psalmis de me» (Lc 24, 27 44 sq). Ad iudaeos ait: «Scrutamini Scripturas, quia vos putatis in ipsis vitam aeternam habere; et illae sunt, quae testimonium perhibent de me… Si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi: de me enim ille scripsit» (Io 5, 39 46). Talia apud omnes evangelistas leguntur (e. g. Mt 21, 42; 22, 41 sqq. Mc 9, 11; 12, 10. Lc 4, 16 sqq. Io 13, 18). Etiam apostoli vaticinia de Christo intellegenda esse docuerunt (Act 2, 25 sqq; 3, 18; 7, 52; 28, 23. Rom 1, 2 sq; 9, 33. 1 Petr 1, 10 etc.).

Argumentum hoc ex vaticiniis messianicis iam inde a S. Iustini (Dial. cum Tryphone) temporibus SS. Patres diligenter excoluerunt. Multa de hac re leguntur apud Eusebium Caes. in «Demonstratione evangelica» (M PG 22).

Dupliciter argumentum instrui potest, aut considerando singula vaticinia, et ostendendo, quomodo in Christo impleta sint; aut solum proponendo totam seriem, et eam comparando cum factis Christi. Prior via per se est melior, sed nimis longa, quam quae conveniat Compendio theologiae. Ideo alteram viam praeferimus, summatim tantum indicantes vaticinia et impletionem. Magis accurata notitia acquirenda est e commentariis exegeticis.

161. Arg. In Vetere Testamento exstant multa vaticinia messianica, quae in Christo impleta sunt. Ergo Christus est verus Messias, in Vetere Testamento promissus.

Prob. antec. pars I. Exstant in Vetere Testamento³* multa vaticinia messianica.*

1. Praedicitur rex futurus ex semine Abrahae, ex tribu Iuda, ex familia David.

Promisit Deus semen Abrahae, in quo benedicerentur omnes gentes. «Per memetipsum iuravi, dicit Dominus… multiplicabo semen tuum sicut stellas caeli… et benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae» (Gn 22, 16 sqq). Eadem benedictio saepe repetitur (Gn 18, 18; 26, 4; 28, 14).

Propterea mutatur nomen Abram in Abraham. «Appellaberis Abraham, quia patrem multarum gentium constitui te. Faciamque te crescere vehementissime, et ponam te in gentibus, regesque ex te egredientur» (Gn 17, 5 sq).

Haec benedictio transiit ad Isaac (Gn 26, 2 sqq) et Iacob (Gn 28, 10 sqq).

Iacob benedicens filiis suis et annuntians iis, «quae ventura sunt in diebus novissimis» (Gn 49, 1) ait ad Ruben: «Ruben, primogenitus meus… non crescas»; ad Simeon et Levi: «In coetu illorum non sit gloria mea» (ibid. v. 3 sqq). Tum se convertit ad Iuda: «Iuda, te laudabunt fratres tui,… adorabunt te filii patris tui… Non auferetur sceptrum de Iuda et dux de femore eius, donec veniat qui mittendus est, et ipse erit exspectatio gentium» (ibid. v. 8 10). Ergo regia dignitas, iam Abrahamo promissa, transibit ad tribum Iuda, non statim, sed multo post tempore. Pro illo: «qui mittendus est», Shiloh, alii vertunt: «cuius est» sceptrum promissum, alii vertunt: «pacificator»; tota vero traditio iudaica et christiana intellexit hoc vocabulo designari Messiam. Propterea Onkelos et Jonathan simpliciter vertunt: «donec veniat Messias.»

Potestatem regiam domus Iuda consecuta est per David, quemadmodum hic ipse ait: «Elegit Dominus Deus Israel me de universa domo patris mei, ut essem rex super Israel in sempiternum; de Iuda enim elegit principes» (1 Par 28, 4). Deus vero per Nathan prophetam locutus est ad David: «Ego tuli te de pascuis sequentem greges, ut esses dux super populum meum Israel… Cumque completi fuerint dies tui et dormieris cum patribus tuis, suscitabo semen tuum post te, quod egredietur de utero tuo, et firmabo regnum eius. Ipse aedificabit domum nomini meo, et stabiliam thronum regni eius usque in sempiternum. Ego ero ei in patrem; et ipse erit mihi in filium. Qui si inique aliquid gesserit, arguam eum in virga virorum et in plagis filiorum hominum; misericordiam autem meam non auferam ab eo, sicut abstuli a Saul, quem amovi a facie mea. Et fidelis [perpetua] erit domus tua et regnum tuum usque in aeternum ante faciem tuam, et thronus tuus erit firmus iugiter» (2 Reg 7, 8 12 sqq).

Ergo duo praedicuntur: a) regia dignitas non transferetur in aliam familiam, sed manebit in familia David. b) Si fideles manserint, manebit regnum temporale; sin recesserint a Deo, Deus puniet eos et destruet regnum; manebit tamen promissio de perpetua dignitate regia domus davidicae. Haec repetit Deus Salomoni (3 Reg 9, 4 sqq). In Ps 88, 21 29 sqq 33 sqq legimus: «Inveni David, servum meum, oleo sancto meo unxi eum… In aeternum servabo illi misericordiam meam; et testamentum meum fidele ipsi. Et ponam in saeculum saeculi semen eius et thronum eius sicut dies caeli. Si autem derelinquerint filii eius legem meam… visitabo in virga iniquitates eorum et in verberibus peccata eorum. Misericordiam autem meam non dispergam ab eo, neque nocebo in veritate mea [promissioni meae], neque profanabo testamentum meum, et quae procedunt de labiis meis non faciam irrita. Semel iuravi in sancto meo, si David mentiar. Semen eius in aeternum manebit, et thronus eius [immutabilis] sicut sol in conspectu meo» (cf. Ps 131, 11 sqq). Propterea toties sermo est de «Uncto [Messia] Domini», cui omnis terra et omnes populi subdentur, et cuius regni non erit finis (Ps 2; 44; 71; 109).

2. Praedicitur abiectio populi Israel et regum eius, dein secutura reconciliatio et suscitatio novi regis aeterni.

Populus Israel et reges eius abiciuntur, quia in idololatriam inciderunt: «Dies multos sedebunt filii Israel sine rege et sine principe et sine sacrificio et sine altari et sine ephod et sine theraphim. Et post haec revertentur filii Israel, et quaerent Dominum Deum suum et David regem suum» (Os 3, 4 sq). Non utique David regem, qui diu mortuus erat, sed illum regem, qui ex stirpe davidica promissus erat. In captivitate babylonica populus rediit ad Deum; quare promissio de futuro rege renovatur: «Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et suscitabo David germen iustum, et regnabit rex, et sapiens erit, et faciet iudicium et iustitiam in terra. In diebus illis salvabitur Iuda, et Israel habitabit confidenter, et hoc est nomen, quod vocabunt eum: Dominus iustus noster» (Ier 23, 5 sq). «Servient Domino Deo suo et David regi suo, quem suscitabo iis» (Ier 30, 9). «Et suscitabo super eas [oves Domini] pastorem unum, qui pascat eas, servum meum David; ipse pascet eas, et ipse erit iis in pastorem. Ego autem Dominus ero iis in Deum, et servus meus David princeps in medio eorum» (Ez 34, 23 sq). «Et servus meus David rex super eos, et pastor unus erit omnium eorum; in iudiciis meis ambulabunt… et David, servus meus, princeps eorum in perpetuum. Et percutiam illis foedus pacis; pactum sempiternum erit iis… et ero iis Deus, et ipsi erunt mihi populus» (Ez 37, 24 sqq).

3. Praedicitur rex gloriosus, regnans super omnes, sed simul patiens.

Magnitudo regni regis futuri modo simpliciter praedicitur, modo metaphorice sub imagine montis Sion et urbis Ierusalem, quo omnes gentes convenient. «Et erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium, et elevabitur super colles, et fluent ad eum omnes gentes… quia de Sion exibit lex et verbum Domini de Ierusalem» (Is 2, 2 sq). «Populus, qui ambulabat in tenebris, vidit lucem magnam… Parvulus enim natus est nobis, et filius datus est nobis… Super solium David et super regnum eius sedebit, ut confirmet illud et corroboret in iudicio et iustitia, amodo et usque in sempiternum» (Is 9, 2 6 sq). Hoc iterum iterumque repetitur (Is 12, 1 sqq; 14, 1 sqq; 26, 1 sqq; 33, 20 sqq; 40, 1 sqq; 49, 8 sqq; 51, 3 sqq). «Surge, illuminare, Ierusalem, quia venit lumen tuum et gloria Domini super te orta est… Et ambulabunt gentes in lumine tuo et reges in splendore ortus tui… Mirabitur et dilatabitur cor tuum, quando conversa fuerit ad te multitudo maris, fortitudo gentium venerit tibi» (Is 60, 1 5; cf. 65, 1).

Mala fugabuntur, tranquillitas et pax regnabunt. «Tunc aperientur oculi caecorum, et aures surdorum patebunt. Tunc saliet sicut cervus claudus, et aperta erit lingua mutorum… Et redempti a Domino convertentur, et venient in Sion cum laude; et laetitia sempiterna super caput eorum; gaudium et laetitiam obtinebunt, et fugiet dolor et gemitus» (Is 35, 5 sq 10). Messias vero sic describitur: «Ecce servus meus, suscipiam eum; electus meus, complacuit sibi in illo anima mea, dedi spiritum meum super eum; iudicium gentibus proferet. Non clamabit, neque accipiet personam, nec audietur vox eius foris, calamum quassatum non confringet… et legem eius insulae exspectabunt» (Is 42, 1 sqq). «Et requiescet super eum spiritus Domini, spiritus sapientiae et intellectus… Et erit iustitia cingulum lumborum eius, et fides cinctorium renum eius. Habitabit lupus cum agno… Non nocebunt, et non occident in universo monte sancto eius, quia repleta est terra scientia Domini, sicut aquae maris operientes. In die illa radix Iesse, qui stat in signum populorum, ipsum gentes deprecabuntur» (Is 11, 2 5 sq 9 sq). Messias vero de seipso ait: «Spiritus Domini super me, eo quod unxerit Dominus me, ad annuntiandum mansuetis misit me» (Is 61, 1).

Nihilominus hic idem rex gloriosus veniet, quando de domo David non superest nisi tenue virgultum in terra arida, et ipse gravissima mala tolerabit. Propterea Messias saepe vocatur «germen» (e. g. Ier 33, 15. Zach 3, 8; 6, 12). Quando prae paucitate virorum rixabuntur septem mulieres de uno viro, «in illa die erit germen Domini in magnificentia» (Is 4, 1 sqq). «Et reliquiae ligni saltus eius [Israel] prae paucitate numerabuntur, et puer scribet eos… Reliquiae convertentur… ad Deum fortem» (Is 10, 19 21). «Et ego congregabo reliquias gregis mei… et suscitabo David germen iustum» (Ier 23, 3 5). In ista igitur misera condicione domus David veniet Messias. «Et ascendet sicut virgultum coram eo [Domino] et sicut radix de terra sitienti; non est species ei neque decor, et vidimus eum, et non erat aspectus, et desideravimus eum, despectum et novissimum virorum, virum dolorum et scientem infirmitatem… Vere languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit… Ipse autem vulneratus est propter iniquitates nostras… et posuit Dominus in eo iniquitatem omnium nostrum… Ideo dispertiam ei plurimos, et fortium dividet spolia, pro eo quod tradidit in mortem animam suam et cum sceleratis reputatus est» (Is 53, 2 sqq 12). Itaque per pugnam et sanguinem Messias veniet ad victoriam. «Quis est iste, qui venit de Edom, tinctis vestibus de Bosra?… Ego qui loquor iustitiam et propugnator sum ad salvandum. Quare ergo rubrum est indumentum tuum?… Torcular calcavi solus… Et conculcavi populos in furore meo… et detraxi in terram virtutem eorum» (Is 63, 1 sqq 6). Ipse quidem populus Israel Messiam negabit, sed hic cum aliis multis novum foedus constituet. «Occidetur Christus, et non erit eius populus, qui eum negaturus est… Confirmabit autem pactum multis» (Dn 9, 26 sq). Et sic qui fuit non populus Dei erit populus Dei. «Dicam non populo meo: Populus meus es tu; et ipse dicet: Deus meus es tu» (Os 2, 24; cf. Is 65, 1). «Venio, ut congregem cum omnibus gentibus et linguis, et venient et videbunt gloriam meam… Et assumam ex iis sacerdotes et levitas» (Is 66, 18 21). Huic novo sacerdotio correspondet novum sacrificium, abrogato vetere. «Non est mihi voluntas in vobis, dicit Dominus exercituum, et munus non suscipiam de manu vestra. Ab ortu enim solis usque ad occasum magnum est nomen meum in gentibus; et in omni loco sacrificatur et offertur nomini meo oblatio munda, quia magnum est nomen meum in gentibus, dicit Dominus exercituum» Mal 1, 10 sq).

4. Praedicitur locus nativitatis et tempus futuri Messiae.

Locus nativitatis Messiae indicatur a Michaea: «Et tu, Bethlehem Ephrata, parvulus es in millibus Iuda; ex te mihi egredietur qui sit dominator in Israel, et egressus eius ab initio, a diebus aeternitatis. Propter hoc [Deus] dabit eos [israelitas in afflictionem] usque ad tempus, in quo parturiens pariet, et reliquiae fratrum eius convertentur ad filios Israel. Et stabit et pascet in fortitudine Domini… quia nunc magnificabitur usque ad terminos terrae» (Mich 5, 2 sqq).

Tempus Messiae erit, quando etiamtum stabit templum secundum. De hoc enim templo ait Aggaeus: «Haec dicit Dominus exercituum: Adhuc unum modicum est, et ego commovebo caelum et terram et mare et aridam. Et movebo omnes gentes; et veniet Desideratus cunctis gentibus, et implebo domum istam gloria… Magna erit gloria domus istius novissimae plus quam primae, dicit Dominus exercituum; et in loco isto dabo pacem, dicit Dominus exercituum» (Agg 2, 7 sq 10; cf. Mal 3, 1).

Numerus annorum indicatur ab archangelo Gabriele Danieli prophetae: «Septuaginta hebdomades abbreviatae [constitutae] sunt super populum et super urbem sanctam tuam, ut consummetur praevaricatio, et finem accipiat peccatum, et deleatur iniquitas, et adducatur iustitia sempiterna, et impleatur visio et prophetia, et ungatur Sanctus sanctorum. Scito ergo et animadverte: Ab exitu sermonis, ut iterum aedificetur Ierusalem, usque ad Christum ducem, hebdomades septem et hebdomades sexaginta duae erunt; et rursum aedificabitur platea et muri in angustia temporum. Et post hebdomades sexaginta duas occidetur Christus, et non erit eius populus, qui eum negaturus est.

Et civitatem et sanctuarium dissipabit populus cum duce venturo; et finis eius vastitas, et post finem belli statuta desolatio. Confirmabit autem pactum multis hebdomada una; et in dimidio hebdomadis deficiet hostia et sacrificium, et erit in templo abominatio desolationis, et usque ad consummationem et finem perseverabit desolatio» (Dn 9, 24 sqq). Hebdomades seu septimanae intelleguntur septimanae annorum, ut sensus sit: Quadringenti nonaginta anni constituti sunt ad perficienda ea, quae ab angelo praedicuntur: «Ab exitu sermonis, ut iterum aedificetur Ierusalem» exponitur de decreto Artaxerxis I anni 458 a. Chr., quo rex iussit rursum aedificari urbem. Angelus igitur ait: Christus morietur post 69½ hebdomades, computatas ab illo decreto, seu anno 488 post decretum, i. e. anno 30 aerae vulgaris, id quod congruit cum sententia nunc communissime recepta de tempore mortis Christi.

Conclusio. Ex hoc brevissimo conspectu apparet, quomodo promissio et exspectatio futuri Messiae et regni eius totam historiam populi Israel pervadat, ab initio obscurior et paucis lineamentis adumbrata, paulatim vero magis magisque explicita; qua ratione desiderium Messiae in dies crescebat. «Utinam dirumperes caelos et descenderes» (Is 64, 1): haec erat mens omnium piorum israelitarum, qui exspectabant consolationem et redemptionem Israel (Lc 2, 25 38).

Iam breviter ostendendum, quomodo illa vaticinia in Iesu Christo impleta sint.

162. Prob. antec. pars II. Vaticinia messianica in Iesu Christo impleta sunt. Quia res notae sunt, brevem tantum conspectum subicimus.

1. Iesus Christus est semen Abrahae (Mt 1, 1. Lc 3, 34), de tribu Iuda (Mt 1, 3. Lc 3, 33. Hebr 7, 14), e familia David (Mt 1, 1. Lc 1, 32; 2, 4; 3, 31. Act 13, 23. Rom 1, 3). Hoc iudaei agnoscebant (Mt 20, 30 sq; 21, 9. Mc 11, 10. Lc 18, 38).

2. Iesus Christus est rex, non utique regni terreni et temporalis, sed spiritualis et aeterni (Mt 2, 2; 25, 34; 27, 11. Mc 15, 2. Lc 1, 32; 23, 3. Io 18, 33 sqq. Hebr 1, 8. Apc 17, 14; 19, 16). Ad regnum eius pertinent omnes populi terrae (Mt 8, 11 sq; 13, 46 sq; 25, 32. Act 1, 8. Rom 1, 5).

3. Iesus Christus constituit regnum pacis, e quo fugavit malum peccati et alia mala, curando morbos, expellendo daemones, conferendo multa beneficia hominibus (Mt 8, 16. Act 4, 8 sqq), etsi tota perfectio huius regni non erit nisi in altera vita (Mt 25, 34. Io 14, 2 sq; 17, 24. 1 Cor 15, 23 sqq. Apc c. 22).

4. Christus est ille propheta, super quem requiescit Spiritus Domini (Lc 4, 16 sqq), in quo sibi complacet Pater caelestis (Mt 3, 17; 17, 5. Mc 1, 11; 9, 6. Lc 3, 22), qui mitis et humilis est (Mt 11, 28 sq; 12, 15 sqq), qui nova lege ostendit viam ad veram beatitudinem (Mt 5, 1 sqq. Lc 6, 17 sqq).

5. Iesus Christus venit, quando domus David quasi exstincta et regnum divisum erat alienis principibus (Lc 3, 1). Ipse vere tenue germen (nezer, Nazaraeus; Is 11, 1. Mt 2, 23), filius fabri erat (Mt 13, 55. Mc 6, 3).

6. Per passionem, crucem, mortem introivit in gloriam suam (Lc 24, 25 sq). Passiones eius et secuta inde gloria in Ps 21 ita describuntur, ut ad litteram in Christo impleta sint et in nullo alio: «Circumdederunt me canes multi, concilium malignantium obsedit me. Foderunt manus meas et pedes meos, dinumeraverunt omnia ossa mea. Ipsi vero consideraverunt et inspexerunt me, diviserunt sibi vestimenta mea, et super vestem meam miserunt sortem… Salva me ex ore leonis… Narrabo nomen tuum fratribus meis, in medio ecclesiae laudabo te… Reminiscentur et convertentur ad Dominum universi fines terrae… Quoniam Domini est regnum, et ipse dominabitur gentium… Et anima mea illi vivet, et semen meum serviet ipsi. Annuntiabitur Domino generatio ventura, et annuntiabunt caeli iustitiam eius populo, qui nascetur, quem fecit Dominus.»

Populus Israel negavit regem suum (Mt 27, 25. Io 19, 15). Ideo populus abiectus est (Mt 23, 37 sqq. 24, 1 15 sqq. Lc 13, 34 sq), et in eius locum successerunt gentes (Mt 24, 14. Rom 9, 24 sqq; 10, 19 sqq). Ex gentibus novi assumpti sunt sacerdotes, et novum institutum est sacrificium, quod Deo offertur in omni loco, et magnum factum est nomen Domini inter omnes gentes.

7. Natus est Iesus in Bethlehem (Mt 2, 1. Lc 2, 4). Venit ad templum secundum, brevi antequam destructum est in perpetuum.

8. Passus est tempore a Daniele praedicto; et post eius mortem venit bellum cum romanis et statuta desolatio.

9. Possunt multa alia addi, quae in ipsis evangeliis indicantur. Cf. e. g. Mal 3, 1 cum Mc 1, 2; Is 9, 1 sq cum Mt 4, 15; Zach 9, 9 sq cum Mt 21, 1 sqq; Is 50, 6 cum Mt 26, 67; alia brevitatis causa omittimus.

Conclusio. Ergo in Iesu Christo impleta sunt, quae prophetae de Messia praedixerant. Unde duo efficiuntur:

a) Deus, qui solus haec omnia praesciebat et per prophetas praedicere poterat, testatus est de Messia: Si venerit ille, cui haec vaticinia conveniunt, hic est legatus meus, missus ad docendos omnes homines et ad constituendum regnum Dei perpetuum. Ergo quia in Iesu Christo haec vaticinia impleta sunt, Iesus Christus est vere legatus Dei, quem omnes homines audire debent.

b) Sicut nemo fuit ante Christum, in quem vaticinia messianica quadrent, ita nemo post eum futurus est. Nam tempus praedictum transiit, sceptrum temporale iam diu recessit a Iuda, templum secundum destructum est, iudaei in totum mundum dispersi sunt. Neque praeter unum regnum universale et perpetuum aliud poterit esse tale regnum. Deus «repromittit dicens [Agg 2, 7]: Adhuc semel, et ego movebo non solum terram sed et caelum. Quod autem ‚Adhuc semel' dicit, declarat mobilium translationem tamquam factorum, ut maneant ea, quae sunt immobilia. Itaque regnum immobile suscipientes, habemus gratiam, per quam serviamus placentes Deo, cum metu et reverentia» (Hebr 12, 26 sqq).

163. Obi. I. Vaticinia, quae dicuntur messianica, colliguntur ex variis libris ad diversa tempora pertinentibus. Atqui non constat haec adeo inter se distantia ad unum eundemque hominem referri, sed possunt pertinere ad plures et alia aliis temporibus impleri. Ergo iis nihil probatur de Iesu Christo.

Resp. Conc. mai. Neg. min. et conseq. Nam a) plurima vaticinia talia sunt, ut non possint de pluribus hominibus exponi. Unus promittitur rex ex familia David, cuius potestati subiciendae sunt omnes gentes, qui destruet regnum iniquitatis et fundabit aeternum regnum iustitiae. Tales reges non possunt esse plures.

b) Prophetae posteriores interdum aut diserte aut tacite respiciunt vaticinia priora (cf. Gn 26, 2 sqq; 28, 13 sqq; 49, 10; 1 Par 28, 4; Ps 88, 20 36; Is 2, 1 sqq coll. Mich 4, 1 sqq; Is 4, 2 coll. Ier 23, 5; Dn 9, 2 sqq etc.). Generatim vaticinia messianica tam naturali nexu inter se cohaerent, ut non possint singula sine vi e serie avelli. Etsi de uno alterove vaticinio dubium sit, utrum sit messianicum necne, argumentum tamen nostrum invictum stat, si ea tantum considerantur, quae manifeste messianica sunt.

c) Non solus populus Israel intellexerat sibi promissum esse magnum aliquem liberatorem et regem (Mc 11, 10), sed etiam Christus diserte dixit ad se pertinere vaticinia messianica (supra n. 160). Est autem improbabile, iudaeos, Christum, christianos omnes in hac re errasse.

d) Nisi vaticinia illa unum eundemque Messiam respicerent, casu tantum in Christo essent impleta. Atqui recursus ad fortuita est irrationabilis, si agitur de re complexa. Etsi e. g. animal aliquod casu formare potest unam litteram, non tamen casu formare potest integrum librum, eumque sensu pollentem. Ergo multo minus series rerum tam extraordinariarum casu praedici et impleri potuit.

164. Obi. II. Multa in istis vaticiniis dicuntur, quae in Christo impleta non sunt, ut omnimoda iustitia civium regni eius, perfecta pax et summa tranquillitas. Ergo non sunt vera vaticinia de Christo dicta.

Resp. Dist. antec. Plura praedicta sunt per metaphoras, quae impleta non sunt litteraliter, ut quod omnes populi venient ad montem Sion, quod lupus et agnus pacifice cohabitabunt, conc. antec.; plura praedicta sunt sensu proprio, quae impleta non sunt, subdist.: Quae nondum impleta sunt perfecte, conc. antec.; quae non aliquando implebuntur perfecte, neg. antec. Huc pertinent omnia, quae praedicta sunt de perfectione morali et de summa felicitate regni messianici, quae in hac terra implentur incohative in fidelibus Christi discipulis, perfecte autem in caelo. Prophetae ea, quae simul vident, non raro etiam simul annuntiant (e. g. Is 66, 10 sqq. Ioel 3, 14 sqq). Non recte inde colligitur ea etiam simul esse implenda, sed sufficit, ut successive impleantur (cf. Cornely, Introd. II, 2, 228 sqq).

165. Obi. III. Iudaei propter vaticinia messianica exspectabant restitutionem regni temporalis. Atqui haec restitutio facta non est. Ergo decepti sunt vaticiniis messianicis.

Resp. Dist. mai.: Iudaei hanc exspectationem conceperant propter terrenas suas ideas, conc. mai.; non poterant ex vaticiniis discere praedici regnum spirituale, neg. mai. Conc. min. Dist. conseq.: Decepti sunt suis praeiudiciis, conc. conseq.; decepti sunt ipsis vaticiniis messianicis, neg. conseq.

Saepissime prophetae efferunt regnum messianicum futurum regnum sanctitatis. In nova Sion «erit semita et via, et via sancta vocabitur; non transibit per eam pollutus, et haec erit vobis directa via, ita ut stulti non errent per eam» (Is 35, 8). «Non audietur ultra iniquitas in terra tua… Populus autem tuus omnes iusti» (Is 60, 18 21). «Ecce dies venient, dicit Dominus, et feriam domui Israel et domui Iuda foedus novum, non secundum pactum, quod pepigi cum patribus eorum… Sed hoc erit pactum, quod feriam cum domo Israel: Dabo legem meam in visceribus eorum, et in corde eorum scribam eam, et ero iis in Deum, et ipsi erunt mihi in populum» (Ier 31, 31 sqq). Eadem saepe repetuntur (e. g. Ez 11, 19 sq; 36, 23. Os 2, 19. Ioel 2, 28 sqq. Ps 71 etc.). Ergo iudaei poterant scire promissum esse regnum spirituale.

ARTICULUS III.

DE MIRABILI PROPAGATIONE DOCTRINAE CHRISTI.

Cf. Th. M. Mamachi, Originum et antiquitatum christianarum libri 20 (tomi 5), Romae 1749—1755; optimum opus de hac re conscriptum, quod qui legerit non praedicabit Harnackii librum: «Die Mission und Ausbreitung des Christentums in den ersten drei Jahrhunderten», tamquam primum opus huius generis et inauditae eruditionis; F. Rivière, La propagation du christianisme dans les trois premiers siècles, Paris 1907; Th. Ruinart, Acta primorum martyrum, saepe edita; P. Allard, Histoire des persécutions (5 tomi), Paris 1885 sqq; — Le christianisme et l'empire romain⁴, Paris 1898; G. Sortais, Valeur apologétique du martyre, Paris 1905.

Prop. XX. Mirabilis modus, quo doctrina Christi propagata est, divinitatem huius doctrinae comprobat.

166. Stat. quaest. Probavimus Christum esse legatum divinum, cuius doctrina ut a Deo revelata omnibus admittenda sit. Hisce absoluta est prima pars inquisitionis nostrae. Nihilominus iuvat considerare etiam opus Christi seu religionem ab ipso institutam, idque dupliciter: a) secundum externum progressum eius, b) secundum internum indolem eius; nam hinc quoque divina origo huius religionis, etsi non absolute probatur, tamen suadetur et aliunde probata confirmatur. Non sunt haec argumenta absoluta et per se sufficientia, quia non repugnat bonam doctrinam etiam ab hominibus inveniri et speciali auxilio divino promoveri. Attamen, ut ex dicendis patebit, hac sola suppositione non possunt omnia explicari, quae ad religionem christianam pertinent; et nobis sufficit haec argumenta proponere ut confirmationem eorum, quae hactenus probata sunt.

Quando iudaei resistebant religioni christianae, Gamaliel dixit ad eos: «Dico vobis, discedite ab hominibus istis, et sinite illos; quoniam si est ex hominibus consilium hoc aut opus, dissolvetur; si vero ex Deo est, non poteritis dissolvere illud» (Act 5, 38 sq). Hoc experimentum cessit in favorem religionis christianae. Religio christiana propagata et conservata est superatis maximis impedimentis usque ad nostra tempora.

Hoc argumento iam SS. Patres usi sunt. S. Augustinus ait: «Ipse modus, quo mundus credidit, si consideretur, incredibilior invenitur. Ineruditos liberalibus disciplinis et omnino, quantum ad istorum doctrinas attinet, impolitos… piscatores Christus cum retibus fidei ad mare huius saeculi paucissimos misit, atque ita ex omni genere tam multos pisces et tanto mirabiliores, quanto rariores, etiam ipsos philosophos cepit… Si vero per apostolos Christi, ut iis crederetur, resurrectionem atque ascensionem praedicantibus Christi, etiam ista miracula facta esse non credunt, hoc nobis unum grande miraculum sufficit, quod eam terrarum orbis sine ullis miraculis credidit» (De civ. Dei 22, 5). Cf. Conc. Vatic. sess. 3, c. 3: Denz. n. 1794.

167. Arg. Religio christiana singulari efficacia propagata et conservata est per orbem terrarum. Atqui ad hanc propagationem et conservationem explicandam non sufficiunt media humana. Ergo agnoscendum est speciale auxilium divinum, quo Deus hanc religionem divinae originis esse testatur.

Prob. mai. a) Magnam et celerem propagationem religionis christianae testantur libri Novi Testamenti. Christi discipuli post eius ascensionem Ierosolymam congregati erant 120 fere (Act 1, 15). Post primam Petri concionem, die Pentecostes habitam, conversi sunt hominum circiter tria milia (Act 2, 41). Post paucos dies multi alii crediderunt, «et factus est numerus virorum quinque milia» (Act 4, 4). Neque deinceps cessavit augmentum, «magis autem augebatur credentium in Domino multitudo virorum ac mulierum» (Act 5, 14). Dispersis discipulis ex urbe multi samaritani crediderunt (Act 8, 4 sqq). Mox Antiochiae «multus numerus credentium conversus est ad Dominum» (Act 11, 21). Dein Paulus et Barnabas peragraverunt Cyprum, Pisidiam, Lycaoniam, et redeuntes Antiochiam, «retulerunt, quanta fecisset Deus cum illis, et quia aperuisset gentibus ostium fidei» (Act 14, 26). Cum Paulus post multa itinera apostolica rediisset Ierosolymam, quidam ad eum dixerunt: «Vides, frater, quot myriades sunt in iudaeis, qui crediderunt» (Act 21, 20). Apostolus Paulus scripsit epistulas ad romanos, corinthios, galatas, ephesios, philippenses, colossenses, thessalonicenses, quibus epistulis efficitur etiam in multos alios locos religionem christianam cum magno successu fuisse invectam. S. Petrus primam epistulam scripsit ad fideles Ponti, Galatiae, Cappadociae, Asiae, Bithyniae. Secundum Apocalypsim communitates christianae erant Ephesi, Smyrnae, Pergami, Thyatirae, Sardibus, Philadelphiae, Laodiceae (Apc c. 2 3). Haec est vere stupenda propagatio, paucis decenniis effecta.

b) Idem testantur scriptores saeculi II. S. Iustinus M.: «Nullum omnino genus est sive graecorum sive barbarorum… nullum, inquam eiusmodi genus est, in quo non per nomen crucifixi Iesu preces et gratiarum actiones Patri et Creatori universorum fiant» (Dial. cum Tryph. n. 117). S. Irenaeus: «Ecclesia per universum orbem usque ad fines terrae seminata… Neque hae, quae in Germania sunt fundatae ecclesiae, aliter credunt aut aliter tradunt, neque hae, quae in Hiberis sunt, neque hae, quae in Celtis, neque hae, quae in Oriente, neque hae, quae in Aegypto, neque hae, quae in Libya, neque hae, quae in medio mundi constitutae; sed sicut sol, creatura Dei, in universo mundo unus et idem est, sic et lumen, praedicatio veritatis, ubique lucet et illuminat omnes homines, qui volunt ad cognitionem veritatis venire» (Contra haer. I, 10, 1 2). Plinius ad Traianum scribit de christianis apud se accusatis: «Visa est mihi res digna consultatione, maxime propter periclitantium numerum. Multi enim omnis aetatis, omnis ordinis, utriusque sexus etiam vocantur in periculum et vocabuntur. Neque civitates tantum sed vicos etiam atque agros superstitionis istius contagio pervagata est» (Kirch, Enchir. n. 24). Haec epistula, scripta initio saeculi III, ostendit, quantum progressum religio christiana saeculo II fecerit in Asia minore. De Africa septentrionali idem testatur Tertullianus in epistula ad Scapulam iudicem c. 2: «Tanta hominum multitudo, pars paene maior civitatis cuiusque, in silentio et modestia agimus, singuli forte noti magis quam omnes»; c. 5: Si vis hos omnes interimere «quantis ignibus, quantis gladiis opus erit. Quid ipsa Carthago passura est, decimanda a te, cum propinquos, cum contubernales suos illic unusquisque cognoverit, cum viderit illic fortasse et tui ordinis viros et matronas et principales quasque personas et amicorum tuorum vel propinquos vel amicos. Parce ergo tibi, si non nobis, parce Carthagini, si non tibi, parce provinciae» (cf. Apolog. 37; Ad nationes I, 8; Adv. iudaeos 7).

Neque minor fuit progressus saeculo III. Origenes ait: «An Iesus suam disseminare doctrinam volens, sine Deo potuit paucis his annis tantum perficere, ut in multis huiusce nostri orbis locis multos graecos et barbaros, multos sapientes et ignaros ad suam doctrinam alliceret?… Graeciam omnem, maiorem barbararum gentium partem subegit, innumerasque animas ad Dei cultum, quem docebat, adscivit» (Contra Cels. I, 26 sq; cf. 3, 9 sq 15 29). Initio saeculi IV Maximinus Daia, imperator, Sabino scribit: «Et gravitati tuae et cunctis mortalibus notum esse arbitror, qualiter domini ac parentes nostri Diocletianus et Maximinianus⁴, cum cunctos fere homines relicto deorum immortalium cultu ad christianorum sectam se applicuisse cernerent, recte atque ordine constituerunt, ut, quicumque a deorum suorum religione descivissent, publica animadversione et supplicio ad eorundem cultum revocarentur» (Euseb. H. E. 9, 9).

Haec pauca sufficiant ad ostendendum, quam celer fuerit progressus religionis christianae tribus primis saeculis. Quando saeculo IV Constantinus pacem ecclesiae dabat, non solum in toto imperio romano sed etiam ultra limites eius iam propagata erat haec religio, et per omnes quidem hominum classes, ut Arnobius effert (Adv. gent 2, 5). Eruditi censent ea aetate iam 1500 sedes episcopales et ultra fuisse constitutas. «Et singulis ecclesiarum antistitibus summum honorem, cultum ac benevolentiam ab omnibus tam privatis quam provinciarum rectoribus deferri vidisses. Iam vero quis innumerabilem hominum cotidie ad fidem Christi confugientium turbam, quis numerum ecclesiarum in singulis urbibus, quis illustres populorum concursus in aedibus sacris cumulate possit describere. Quo factum est, ut, priscis aedificiis iam non contenti, in singulis urbibus spatiosas ab ipsis fundamentis exstruerent ecclesias.» His verbis Eusebius (H. E. 8, 1) describit statum religionis persecutionem Diocletiani (303) immediate praecedentem.

168. Prob. min. Ad hanc propagationem et conservationem explicandam non sufficiunt media humana. Nam:

a) Huic celeri propagationi obstabant maxima impedimenta, et imprimis ipsa Iesu Christi persona, qui erat iudaeus, morte turpissima affectus; nihilominus proponebatur colendus ut Deus graecis et romanis suam humanitatem et cultum iactantibus. «Praedicamus Christum crucifixum, iudaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam» (1 Cor 1, 23). Iudaei romanis erant «despectissima pars servientium» et «taeterrima gens» (Tacit., Hist. 5, 8). Christianae autem religionis auctor erat iudaeus crucifixus. Quare mirum non est tot contumeliosa nomina christianis a gentilibus imposita esse, quorum magnam multitudinem collegit Mamachi (tom. I, c. 2).

Dein doctrina, quam apostoli, ipsi quoque iudaei illiterati, proponebant, homines invitabat ad vitam humilem, castam, alienam ab iis rebus, quibus gentiles tota mente inhiabant. Erat doctrina exclusiva, quae non permittebat alios deos neque alium cultum, ideoque erat subversiva religionis ethnicae, quae cum tota vita publica et privata artissime nexa erat.

Itaque sicut apud iudaeos falsa exspectatio gloriosi regni temporalis obstabat acceptationi religionis christianae, ita apud gentiles mores paterni quasi in sucum et sanguinem conversi. Qui christianus fiebat, debebat abstinere a pompis, ludis, spectaculis, a communi festivitate, quae adeo placebant romanis et graecis. Quare gentiles religionem christianam vocabant «exitiabilem superstitionem» (Tacit., Annal. 15, 44), «amentiam» (Plinius, Ep. 96 ad Trai.), «furiosam opinionem» (*Min.

Felix, Octav. 11), alia similia. Sacerdotum gentilium plurimum intererat impugnare religionem adeo sibi inimicam. Summi vero pontifices romanorum erant imperatores, qui et ipsi ut dii colebantur. Hi igitur non patienter ferebant hunc sibi honorem a christianis negari, sed dirissimis persecutionibus per tria saecula religionem christianam exstinguere conabantur. At post tria saecula gentilis rabies et superstitio victa iacebat: christiana religio victrix triumphabat.

b) Media naturalia ad victoriam religionis christianae parandam erant plane disproportionata. Duodecim viri nationis iudaicae sine armis, sine eruditione mundana, sine promissione ullius emolumenti temporalis progressi sunt ad subiciendum imperium romanum doctrinae et religioni naturalibus hominum desideriis quam maxime adversae, et quamvis se opponerent omnes potentes, successus insignis coronavit eorum opus, et hoc opus permanet usque ad nostra tempora; superatis maximis difficultatibus internis et externis adhuc viget, adhuc crescit, adhuc semper, etsi ad tempus ab adversariis vinci videtur, in fine vincit. Si umquam ex magnitudine, duratione, vitalitate, salubritate alicuius operis conici potuit divina huius operis origo, haec conclusio certe valet de religione christiana, quae sicut non sine multis miraculis orta et propagata est, ita ipsa in se magnum est miraculum. Merito haec iam Origenes gentilibus meditanda proposuit: «Quodsi quis haec prudenter recogitans, concesserit nihil boni sine Deo hominibus accidere, quanto fidentius id de Iesu affirmabit, cum eorum, qui Christi doctrinae adhaeserint, pristinos cum novis mores comparabit, animadvertetque, quantis spurcitiis, quantis iniustitiis, quantis cupiditatibus dediti fuerint… quanto autem, ex quo illi doctrinae se dociles praebuere, aequiores, gratiores, constantioresque sint redditi… Haec qui secum reputaverit, is Iesum et maiora humanis viribus ausum esse, et quae ausus est, perfecisse intelleget. Nam vel ab initio nemo non impedire conatus est, quominus Iesu doctrina per totum orbem spargeretur, reges cuiusque aetatis… milites, populi. Hos omnes vicit, quippe quae doctrina Dei erat et natura huiusmodi, quae nec impediri posset et adversarios omnes superaret» (Contra Cels. I, 27). Eleganter hoc argumentum expolit S. Ioan. Chrysost. in oratione «Quod Christus sit Deus» (M 48, 813 sqq).

169. Obi. I. Temporibus primis religionis christianae multae aderant causae naturales, quae valde favebant celeri eius propagationi, ut unitas imperii romani tot populos in se continentis, dispersio iudaeorum per orbem, syncretismus religiosus illius aetatis, eclecticismus christianorum, qui ex iudaeorum doctrina et gentilium philosophia sibi appropriabant, quae utilia videbantur, doctrina ipsa fraternitatis universalis, quae servos et alios miseros alliciebat, promissio futuri regni gloriosi Christi et discipulorum eius. Ergo opus non est recurrere ad adiutorium Dei supernaturale.

Resp. Dist. antec.: Aderant multae causae, quae, divina providentia ita disponente, multum iuvabant propagationem religionis christianae, conc. antec.; his causis secundis non obstabant maxima impedimenta, quae modo plane extraordinario superata sunt, neg. antec. Dist. conseq.: Ergo negandae non sunt causae naturaliter faventes, conc. conseq.; ergo hae solae causae sufficiunt ad totum effectum explicandum, neg. conseq.

Imperium romanum utique faciliorem reddebat accessum ad plurimos populos; sed quando imperatores decreverant delendum esse nomen christianum, non erat qui christianos contra eorum potentem furorem protegeret. Ad iudaeos in dispersione viventes apostoli primum accedebant, et ex eorum synagogis rumor novae religionis ubique spargebatur; sed inter eos etiam adversarios pertinacissimos, etiam inter mulieres, religio christiana invenit (cf. Act 13, 50; 14, 18; 17, 5 13; 18, 6; 19, 6; 21, 27 sqq; 23, 12 sqq). Syncretismo religioso maxime obstabat illa religio, quae unum Deum, exclusis omnibus aliis, colendum esse docet. Christiani vera agnoscebant, ubicumque inveniebant, sive apud iudaeos sive apud gentiles, et in usum suum paulatim convertebant; attamen multo plura falsa impugnabant, et ea quidem, quae iudaeis vel philosophis gentilibus carissima erant. Unde ob hoc ipsum videmus prius iudaeos, dein multos philosophos acriter disputantes contra religionem christianam (Celsum, Porphyrium, Proclum, alios). Doctrina vero fraternitatis universalis, etsi placebat miseris, displicebat potentibus; neque hac doctrina docebantur miseri rebellare contra potentes, sed sua quemque sorte contentum esse (1 Cor 7, 17 sqq. Eph 6, 5 sqq) et bona quaerere non huius vitae sed alterius vitae. Quod autem religio christiana promissione futurorum spiritualium abstraxit homines a noxio amore rerum temporalium, haec est ipsa eius maxima laus et singulare donum, ultra vires humanas eminens.

170. Obi. II. Multae religiones celerrime propagatae sunt, quibus nemo attribuit originem divinam vel singulare Dei auxilium, ut buddhismus et mohammedanismus. Ergo neque religio christiana divina dicenda est propter celerem eius propagationem.

Resp. Dist. antec.: Aliae religiones celeriter propagatae sunt per media naturaliter proportionata, conc. antec.; sine mediis naturaliter proportionatis, sicut religio christiana, neg. antec. Et neg. conseq. et paritatem.

Buddhismus ab initio nihil erat nisi systema quoddam philosophicum inter alia systemata indica. Paulatim vero facta est religio quaedam popularis polytheistica, sicut aliae religiones indorum. Propagabatur buddhismus ex causa interna, quia docebat homines ab omni malo liberari posse, dummodo perfectam quietem servarent, abstinendo ab omni labore corporali et intellectuali, quae doctrina indis quam maxime placebat. Causa externa propagationis erat favor principum; neque enim, ut religio christiana, buddhismus vehementes et diuturnas persecutiones superavit. Ceterum si buddhistae ii tantum vocantur, qui saltem praecepta maxime fundamentalia Buddhae observant, buddhismus paene exstinctus est. Ingens numerus asseclarum buddhismi, qui non raro indicatur, nihil est nisi ingens exaggeratio. (De hac re plura testimonia collegi in «Stimmen aus Maria-Laach» XXXIII 118 sqq.)

Mohammedanismus tum tantum celeriter propagari coeptus est, cum armorum vi populis obtrudebatur. Laxitas eius moralis et promissio paradisi omnino sensualis homines incultos sine dubio vehementer allicit. Consequenter autem moralitati, verae humanitati, humani generis progressui maxima damna intulit (cf. S. Thom., Contra gent. I, 6).

Quidam etiam comparant mithracismum (cultum Mithrae) cum religione christiana. Sed deest paritas. Mithracismus enim erat cultus, qui praecipue saeculo III artificiose propagabatur inter milites romanos, numquam factus est religio populi, mox in nihilum abiit (cf. E. B. Allo, L'évangile en face du syncrétisme païen, Paris 1910).

Alia quaedam de progressu religionis christianae postea in tractatu de catholicitate ecclesiae dicemus.

Prop. XXI. In specie martyrium est confirmatio divinitatis religionis christianae.

171. Stat. quaest. Martyrium est perpessio poenae mortiferae, in odium fidei vel aliarum virtutum inflictae et patienter toleratae. Considerari potest martyrium aut ut actus fortitudinis (cf. Praelect. dogm. IX, n. 69 sqq), aut ut quidam quasi baptismus (ibid. VI, n. 424 sqq), aut ut testimonium redditum religioni christianae. Hoc ultimo sensu hic sumitur, quae significatio maxime convenit ipsi nomini, cum martyr sit idem ac testis.

Dicuntur quidem in Scriptura omnes martyres, qui testimonium reddunt evangelio Christi (Lc 24, 48. Act 1, 8). Paulatim autem apud latinos haec appellatio reservata est iis, qui pro confessione fidei mortem subierunt, quorum primus fuit S. Stephanus: τὸ αἶμα Στεφάνου τοῦ μάρτυρός σου (Act 22, 20). Alius ex primis martyribus fuit Antipas, qui Pergami ut testis fidelis (ὁ μάρτυς μου ὁ πιστός: Apc 2, 13) mortuus est. In Scriptura non ipsa perpessio mortis vocatur martyrium, sed dicuntur martyres esse interfecti propter μαρτυρίαν, i. e. propter testimonium (Apc 6, 9; 20, 4). Posteris vero scriptoribus martyrium idem est ac perpessio mortis pro fide Christi toleratae.

Thesis procedit ex facto historico multos homines pro religione christiana mortem voluntarie et patienter subiisse. Quaerimus, quae fuerit causa huius fortitudinis, et perspicientes non posse esse aliam causam nisi singulare Dei auxilium martyribus praestitum, concludimus religionem christianam, quae tam speciali modo a Deo adiuvetur, esse vere religionem a Deo revelatam.

172. Arg. Permulti homines admirabili modo pro religione christiana mortem passi sunt. Atqui hoc explicari nequit sine speciali adiutorio Dei veritatem religionis christianae testantis. Ergo haec religio, quae se ut divinitus revelatam exhibet, est vere a Deo revelata.

Prob. mai. a) Magna est multitudo martyrum, qui pro religione christiana mortui sunt. In S. Scriptura iam sermo est de gravissimis persecutionibus christianorum, tum a iudaeis tum a gentilibus commotis (Act 6, 8 sqq; 8, 1. 1 Petr 4, 12 sqq), et de animis «interfectorum propter verbum Dei» (Apc 6, 9), «decollatorum propter testimonium Iesu et propter verbum Dei, et qui non adoraverunt bestiam» (Apc 20, 4; cf. 17, 6). Clemens Rom. (I Cor. 6, 1) loquitur de martyrio apostolorum Petri et Pauli et de «magna electorum multitudine», qui «suppliciis multis et tormentis» aggregati sunt apostolis. S. Irenaeus: «Ecclesia omni in loco ob eam quam habet erga Deum dilectionem, multitudinem martyrum in omni tempore praemittit ad Patrem» (Contra haer. 4, 33, 9). Idem testantur Athenagoras (Legat. n. 34), S. Cyprianus in libro De mortalitate n. 26, Lactantius, De mortibus persecutorum.

Sulpicius Severus de Nerone ait: «Hic primus christianum nomen tollere aggressus est; quippe semper inimica virtutibus vitia sunt» (Chronic. 2, 28). Secundum Tacitum sub Nerone «multitudo ingens» christianorum periit, quibus «pereuntibus addita ludibria, ut ferarum tergis contecti laniatu canum interirent, aut crucibus affixi, aut flammandi, atque ubi defecisset dies, in usum nocturni luminis urerentur» (Annal. 15, 44). Suetonius: «Afflicti suppliciis christiani, genus hominum superstitionis novae ac maleficae» (Vita Neronis 16, 2).

Solent cum S. Augustino (De civ. Dei 18, 52) plerumque numerare decem persecutiones usque ad Constantinum Magnum: Neronis (54—68), Domitiani (81—96), Traiani (98—117), Marci Aurelii (161—180), Septimii Severi (193—211), Maximini Thracis (235—238), Decii (249 ad 251), Valeriani (253—260), Aureliani (270—275), Diocletiani (284 ad 305).

Quantus sub Decio fuerit furor gentilium et quam atrocia facinora in christianos commissa, S. Dionysius Alexandrinus, qui viderat, narrat (Euseb. H. E. 6, 40 sqq). Sed singula referre longum est. Eusebius Caesariensis de persecutionibus suae aetatis ait: «Dici non potest, quot et quantos martyres in omnibus locis atque urbibus passim cernere licuerit» (H. E. 8, 4). «Vix iam iniri potest numerus eorum, qui deinceps in singulis provinciis passi sunt martyrium… Quae cum gererentur, nos ipsi praesentes aderamus» (ibid. c. 6 sq). In Aegypto «viri prope innumerabiles cum uxoribus et liberis pro Servatoris nostri doctrina, temporalem hanc vitam aspernati, varia mortis genera sustinuerunt… Atque haec omnia non paucis diebus nec exiguo temporis spatio sed prolixo aliquot annorum curriculo continue perpetrata sunt, cum nunc deni, interdum viceni et amplius, nonnumquam ad triginta usque et sexaginta, quandoque et centeni viri simul ac mulieres uno die interficerentur, variis ac per vices alternatis suppliciis addicti. Nos quoque cum in illis partibus degeremus, quamplurimos acervatim uno die, alios quidem capite truncatos, alios vero flammis traditos vidimus, adeo ut gladii ipsi hebetarentur, ipsique carnifices, viribus fatiscentes, sibi invicem succederent» (ibid. c. 8 sq). Narrat combustionem integrae urbis in Phrygia «cum viris et mulieribus et parvulis, Christum omnium Deum invocantibus» (ibid. c. 11).

Ergo sine dubio magna fuit multitudo martyrum, qui tribus primis saeculis pro religione christiana passi sunt. Neque postea defuerunt gravissimae persecutiones. Ita in Perside sub Sapore II (309—381) factum est edictum a. 342 et alterum a. 343, ut interficerentur omnes christiani vel saltem omnes clerici. Sozomenus (H. E. 2) testatur nota fuisse nomina sexdecim milium martyrum tunc occisorum. In Perside persecutiones, brevibus intervallis exceptis, tria saecula furebant. Sed etiam nostrae aetati non defuisse martyres ostendit historia sinensis vel iaponica. (Cf. H. Leclercq., Les martyrs, 9 vol., Paris 1892—1909, a saeculo I usque ad saeculum XVII inclusive.)

b) Admirabili modo martyres mortem pro religione subierunt. Nam martyres pugnabant non resistendo sed tolerando, non pro suis opinionibus, sed pro Iesu Christo et religione eius sine ulla spe emolumenti temporalis. Neque plerique magnam famam apud posteros sperare poterant, quia erant homines ignoti, de quorum morte nemo curabat, et in occulto patiebantur. Multo plures sunt martyres, quorum nomina ignota sunt, quam quorum nota sunt. Tormenta saepe erant gravissima et diu protracta. «Alii quidem post ungulas et fidiculas, post crudelissima verbera et varios, etiam dictu horrendos cruciatus flammis absumpti, alii vero in mare demersi, alii carnificibus capita sua amputanda alacri animo praebuerunt. Nonnulli tormentis ipsis immortui, quidam fame consumpti, alii denique in crucem acti. Pars eo modo, quo malefici vulgo suffigi solent, pars atrocius capite deorsum verso clavis confixi et vivi eo usque servati, quoad in ipsis patibulis fame periissent» (Euseb. H. E. 8, 8). Haec sine dubio ingentem gentilium in christianos fanatismum manifestant, quem etiam alii scriptores testantur, ut Tertullianus (Apolog. 40).

E contra quantum martyres abfuerint a fanatismo, in Actis eorum videre licet. Quiete et modeste respondent se nihil mali gessisse et solum ob nomen christianum accusari; se paratos esse ad oboediendum imperatoribus in omni re honesta, sed a Christo deficere et falsos deos colere se non posse; condemnati Deo gratias agunt et gravissimas poenas patienter sustinent. Ita in Actis martyrum scillitanorum, in Actis Carpi, Papyli, Agathonices etc. (Kirch, Enchir. 59 sqq 65 sqq 146 sqq). Eusebius multis locis effert, quanta admiratione affectus sit videns fortitudinem martyrum. «Pericula cunctaque multiformium tormentorum genera parvi ducebant; supremi vero numinis cultum libera voce absque ullo metu profitebantur, et gaudio atque hilaritate ridentes capitalem sententiam excipiebant, adeo ut in laudem conditoris omnium Dei psalmos hymnosque et gratiarum actiones ad extremum usque spiritum concinerent» (H. E. 8, 9). Similia de martyribus omnium temporum narrantur (cf. Ottiger, Theol. fundam. I 884 sqq.).

Hinc saepe factum est, ut gentiles, perculsi hac animi magnitudine, ad fidem converterentur. S. Iustinus M. ait: «Dum enim gladio percutimur, dum crucifigimur, dum feris tradimur et vinculis et igni et omnibus aliis tormentis, a confessione, ut manifestum est, non discedimus. Sed quanto magis magisque talia nobis infliguntur, eo plures alii per nomen Iesu fideles et pii fiunt» (Dial. cum Tryph. 110). Tertullianus: «Plures efficimur, quoties metimur a vobis; semen est sanguis christianorum» (Apolog. 50).

Saepissime poterant se christiani a poenis liberare sacrificando diis gentilium aut procurando sibi libellos sacrificatorios (quorum exemplar apud Kirch, Enchir. n. 207 sq). Sed dirissima quaeque perferre malebant quam Christo vel ad speciem renuntiare.

173. Prob. min. Haec constantia explicari nequit sine speciali auxilio divino. Fanatismus, superbia, pertinacia possunt quidem interdum unum alterumve hominem impellere ad tormenta fortiter subeunda. Sed cum agatur de hominibus omnis condicionis, viris, mulieribus, pueris, puellis, senibus, nobilibus, plebeiis, de ingenti multitudine, de saeculorum spatio, quo persecutiones movebantur iterum atque iterum, sed semper cum eodem effectu, omnis naturalis explicatio deficit. Lactantius ait: «Latrones et robusti corporis viri eiusmodi lacerationes perferre non queunt; exclamant et gemitus edunt; vincuntur enim dolore, quia deest illis inspirata patientia. Nostri autem, ut de viris taceam, pueri et mulierculae tortores suos tacite vincunt, et exprimere illis gemitus nec ignis potest… Ecce sexus infirmus et fragilis aetas dilacerari se toto corpore urique perpetitur, non necessitate, quia licet vitare, si velint, sed voluntate, quia confidunt Deo» (Inst. 5, 13). Origenes: «Est videre, quomodo brevi tempore ipsa religio crevit, poenis cultorum mortibusque proficiens… Ex quo dubium non est hoc humanis viribus aut opibus non agi, ut cum omni credulitate et potestate sermo Christi Iesu apud omnium mentes atque animos convalescat. Nam et praedicta esse ab eo haec ipsa et divinis ab eo responsis confirmata manifestum est» (De principiis 4, 1 2). Ita loquuntur ii, qui testes eventuum fuerant et partim ipsi talia passi erant.

Itaque martyrio tripliciter confirmatur religio christiana: 1. Quatenus mox ab initio religionis christianae habetur «nubes testium», qui maxima constantia testimonium reddunt illi doctrinae et illis factis, quae sunt fundamentum huius religionis. 2. Deus dans martyribus auxilium tam singulare et non raro addens etiam alia miracula, ipse testimonium reddit pro veritate religionis christianae. c) Hac ratione implentur vaticinia Christi de futuris persecutionibus et de futuro adiutorio divino (Mt 10, 16 sqq. Lc 12, 11 sq; 20, 12 sqq. Io 15, 18 sqq; 16, 1 sqq).

174. Obi. I. Martyrum numerus non fuit magnus; nam Origenes scribit paucos tantum pro christiana religione interfectos esse. Ergo argumentandum non est ex magna multitudine martyrum.

Resp. Neg. antec., et ad rationem additam varia respondenda sunt. Nam etsi usque ad Origenem⁵ non multi martyres fuissent, fuerunt tamen permulti post eius aetatem, ut ex allatis testimoniis constat. Praeterea Origenes respondet ad obiectionem Celsi, dicentis nomen christianum mox exstinctum iri, cum iam tot christiani sublati sint. Non ita est, inquit Origenes, sed plurimos Deus servavit et paucos tantum martyres esse voluit. «Pauci per intervalla temporum et facile numerabiles pro christiana religione mortem obierunt. Sed eorum gentem prorsus exstingui numquam permisit Deus» (Contra Cels. 3, 8). Sed ibidem (1, 3) ait tantum fuisse furorem gentilium, ut christiana religio «haud dubie oppressa fuisset, nisi divina virtute servata evasisset». Ergo loquitur de paucitate martyrum relative ad multo maiorem numerum servatorum.

175. Obi. II. Multi christiani in persecutionibus a fide defecerunt. Atqui hoc factum aeque valet contra religionem christianam atque constantia martyrum pro religione christiana. Ergo argumentum ex martyrio sumptum ruit.

Resp. Conc. mai. Neg. min. et conseq. Nam si quis vi et metu adigitur, ut contra suam persuasionem aliquid dicat et faciat, hoc utique in ratione testimonii non idem valet, ac si quis persuasionem suam tam firmiter profitetur, ut in ea contra omnem vim et metum immobilis permaneat. Praeterea multi ex iis, qui in persecutionibus defecerant, postea paenitentes ad ecclesiam redierunt et duram satisfactionem praestiterunt, et sic veram suam mentem manifestaverunt. Cur autem Deus non omnes aeque efficaciter iuverit ad spernenda et superanda tormenta, est mysterium gratiae et liberae cooperationis humanae, de quo nobis non est iudicandum. Sufficit, ut Deus tantam multitudinem martyrum, pro religione pugnantium, tam singulari et manifesto modo roboraverit.

176. Obi. III. Milites fortes in bello spernunt pericula, vulnera, mortem. Saepe quoque homines pro honore suo vel pro opinione sua gravia mala perferunt. Atqui ex his non recte concluditur bonam et veram esse causam, pro qua talia perferuntur. Ergo neque in martyrio haec conclusio valet.

Resp. Conc. mai. et min., sed neg. conseq. et paritatem. Nam haec est ipsa differentia inter martyres et homines naturalem fortitudinem exhibentes, quod hi homines vi aggrediendo vel defendendo pugnant, martyres vero non resistendo, sed patienter tolerando, spe unice in Deo collocata, pro cuius revelatione et honore omnia sua et vitam ipsam perdunt et gravissima quaeque tolerant. S. Ioannes Chrysost.: «Qui ad martyrium trahitur, vincit vinctus, flagellatus, concisus, iugulatus. Atque ut in bellis vinci dicitur is, qui cadit, idipsum apud nos victoria est… Deus tibi hanc fortitudinem indidit, ut non ex congressu vincas sed patiendo tantum» (In Matth. hom. 84, n. 4).

ARTICULUS IV.

DE INTERNIS CRITERIIS DOCTRINAE CHRISTI.

Amplissime hanc rem tractat sub respectu ordinis moralis A. M. Weiß, Apologie des Christentums⁴, 5 t., Freiburg 1904. Ostendit religione christiana educari totum hominem, educari ad veram humanitatem, educari ad vitam socialem, educari ad perfectionem spiritualem. E. Lingens, Die innere Schönheit des Christentums², Freiburg 1902.

F. Souben, L'estétique du dogme chrétien, Paris 1898. I. Kleutgen, Theologie der Vorzeit IV, n. 190 sqq. Th. Specht, Lehrbuch der Apologetik § 36 sqq.

Prop. XXII. Interna quoque criteria divinitatem doctrinae Christi suadent.

177. Stat. quaest. Protestantes multi volunt veritatem religionis christianae sola interna experientia percipi posse (cf. Denz. n. 1812). Ad hunc errorem partim modernistae accesserunt (Denz. n. 2074 sq 2081). Quidam catholici putant homines nostrae aetatis unice fere criteriis internis ad religionem christianam allici posse, et ideo in re apologetica his argumentis primum locum concedendum esse. Verumtamen ut quis christianus fiat, debet doctrinas admittere, quae et quia a Deo revelatae sunt. Eas autem esse revelatas, via internorum criteriorum vel internae experientiae certo cognosci non potest. Nam experientia interna per se sola est res nimis ambigua, vaga, mutabilis; et qui eam solam sequuntur, mox in opiniones oppositas abeunt et sibi ipsis constantes non manent. Neque excellentia doctrinae sola probat divinam eius originem. Nam si agitur de veritatibus superrationalibus, intellectus in iis non perfecte quiescit, quia ne possibilitatem quidem mysteriorum ex rationibus internis percipit (supra n. 69). Si vero agitur de veritatibus rationi non imperviis, quomodo ex internis criteriis probatur eas esse a Deo revelatas? Itaque potius revelatione iam aliunde probata potest consideratio criteriorum internorum servire ut confirmatio. Vel etiam quaedam ex his considerationibus adhiberi possunt ad disponendas mentes hominum, ut remotis impedimentis, quae ex praeiudiciis proveniunt, facilius parati sint ad aures praebendas revelationi divinae.

178. Arg. Illa doctrina Deo et divina revelatione digna est, quae intellectum instruit omnibus scitu necessariis ad vitam religiosam et moralem recte instituendam, quae voluntatem confortat, ut debitum finem efficaciter prosequatur, quae aptissima est ad vitam socialem optime formandam. Atqui talis est doctrina Christi. Ergo hac ratione suadetur divina eius origo.

Ad mai. Deus, si dat revelationem, sane in hunc finem dat, ut nobilissimis studiis et desideriis hominum succurrat. Haec autem sunt studium et desiderium cognoscendi et prosequendi supremum verum et bonum, habendi rectam cognitionem originis et finis rerum et vitam ita instituendi, ut innatum beatitudinis desiderium vanum non sit, sed certa spes affulgeat perveniendi ad perfectam beatitudinem. Et quia homo ens sociale est, naturae eius convenit, ut haec bona assequatur non ut individuum tantum sed ut membrum societatis humanae. Ergo illustratio intellectus de veris et bonis religiosis et moralibus, confortatio voluntatis ad haec bona fortiter prosequenda, socialis horum verorum et bonorum participatio et propagatio a priori recte statuuntur ut postulata revelationis Deo dignae.

179. Prob. min. pars I. Doctrina Christi instruit intellectum notitiis necessariis ad vitam religiosam et moralem. Duo naturaliter postulat homo de Deo, ut eum vere ut Deum colere possit: incomprehensibilem maiestatem et auxiliatricem propinquitatem. Nam Deus, quem homo perfecte capere potest, non esset Deus sed summum homo in immensum auctus. Postulat autem sana ratio Deum, non gradu sed essentia ab homine distinctum, ens secundum totam substantiam altioris ordinis, Deum, quem quo magis cognoscimus⁶, eo magis incomprehensibilem perspicimus. Neque vero Deus ita debet esse remotus ab homine, ut ad eum res humanae nihil pertinere videantur; nam homo cupit habere verum Deum, qui simul sit suus Deus.

Huic autem duplici desiderio mirifice obviam venit revelatio christiana, docens Deum Unum et Trinum, creatorem omnium, qui sit simul Pater noster. Deus Unus et Trinus est altissimum mysterium, quo interna Deitatis vita nobis ita revelatur, ut simul perspiciamus omnimodam incapacitatem nostram umquam comprehendendi illam vitam. Non proponitur nobis contradictio credenda, quasi idem sub eodem respectu dicatur unum et trinum, sed una et unica natura divina dicitur in se continere tres relationes personales, vi quarum fiat, ut Deus secundum nostrum concipiendi modum non sit quasi ens solitarium, sui contemplatione et amore contentum, sed vere in se habeat mutuam cognitionem et dilectionem sine ullo nocumento summae simplicitatis. Quomodo hoc sit, non intellegimus; sed si ita est, pulcherrimum esse nemo rationabiliter negabit. Atqui ita esse Christus revelavit; ergo docuit nos Deum, qualem exigit mens nostra, Deum, qui inhabitat in luce inaccessibili (1 Tim 5, 16), cuius illuminatio nobis ostendit adyta inexplorata vitae divinae.

Hic vero infinitus Deus simul exhibetur tanta propinquitate nobis coniunctus, ut eum alloqui liceat: «Pater noster, qui es in caelis», et ab eo cum filiali fiducia et certa spe exauditionis petere auxilium in omnibus nostris necessitatibus animi et corporis. Immo hic infinitus Deus, quo efficacius nos ad se attraheret, propriam sibi fecit humanam naturam, factus est ut homo unus ex nostris, verbo et exemplo nos docuit, quis esset verus finis noster, et qua via ad hunc finem pervenire possemus. «Benignitas et humanitas apparuit Salvatoris nostri Dei» (Tit 3, 4). «Ego sum lux mundi; qui sequitur me, non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae» (Io 8, 12). «Ego sum via, veritas et vita» (Io 14, 6).

Quia ipse Deus docuit nos, nunc maxima certitudine scimus, unde venerimus, et quo eamus, quae duae quaestiones gravissimae ante Christum omnium hominum mentes angebant et summorum philosophorum intellectum ancipitem tenebant. Divina revelatione nixus quivis puer, catechismum sciens, de quaestionibus cardinalibus vitae humanae superioris clariora et certiora responsa dare potest, quam olim dederunt platonici, peripatetici, stoici, omnes philosophi simul (cf. Tertull., Apolog. 46 sqq). Fecerunt quidem philosophi increduli multas obiectiones contra doctrinam christianam, at eam evertere non potuerunt, sed potius se victos esse plurimi tacite fatentur eo, quod ex systemate doctrinae christianae plurima transtulerunt in sua systemata, atque res ita proponunt, quasi non aliunde acceperint sed ipsi invenerint. Quod quam falsum sit, facile intellegitur facta comparatione inter philosophiam veterum scriptorum gentilium et eorum, qui post revelationem Christi scripserunt. Maxime in re ethica tantus progressus apparet, ut haec pars philosophiae sit mutum quoddam et simul eloquens obsequium religioni christianae exhibitum. Qui vero contra hanc religionem conati sunt statuere nova systemata, semper fuerunt sidera errantia, quae ad breve tempus homines perturbarunt, et dein occiderunt in perpetuum. Si quid ex historia praeteritorum saeculorum concludere licet, doctrina Christi florebit et fructus feret, quando doctrinae inimicae, quae nunc fortasse in magna admiratione sunt, iamdiu sepultae iacebunt.

180. Prob. min. pars II. Doctrina christiana confortat voluntatem. Nihil iuvat intellectum illustrare, nisi etiam voluntati vires addantur, ut fortiter et constanter lumen veritatis sequatur. Hic praecipue deficit philosophia; nam philosophi etiam in iis, quae recte docent, maximam difficultatem inveniunt in hominum infirmitate, quam sanare non possunt. At christiana religio etiam mirifice succurrit humanae infirmitati, idque tripliciter: ostendendo finem beatissimum, promittendo Dei auxilium fortissimum, infallibiliter per orationem et alia media a Christo instituta obtinendum, exhibendo Christi et Sanctorum exempla, quibus efficitur non vanas neque inefficaces esse has promissiones. Religione christiana ingens multitudo hominum e calamitoso statu perditionis moralis adducta est ad maximam sanctitatem. Iam ante annum 200 medicus gentilis Galenus miratur tot esse veros philosophos inter christianos: «Nam quod mortem contemnunt, id quidem ante oculos habemus: item quod verecundia ducti, ab usu rerum venerearum abhorrent. Sunt enim inter eos et feminae et viri, qui per totam vitam a concubitu abstinuerint; sunt etiam, qui in animis regendis coercendisque et in acerrimo studio eo progressi sint, ut nihil cedant vere philosophantibus» (Kirch, Enchir. n. 132). Secundum rei veritatem «vere philosophantes» multo inferiores sunt christianis sanctis, qui ex puro Dei amore se et omnia sua divino servitio et proximorum utilitati devovent.

181. Prob. min. pars III. Doctrina christiana aptissima est ad vitam socialem recte formandam. Quam corrupta fuerit societas civilis, Tacitus (Annal. 14, 20 et totis libris 14 et 15) et alii scriptores gentiles non minus efferunt quam S. Paulus, qui gentiles describit ut homines «repletos omni iniquitate, malitia, fornicatione, avaritia, nequitia, plenos invidia, homicidio, contentione, dolo, malignitate, susurrones, detractores, Deo odibiles, contumeliosos, superbos, elatos, inventores malorum, parentibus non oboedientes, insipientes, incompositos, sine affectione, absque foedere, sine misericordia» (Rom 1, 29 sqq). Christianis autem scribit: «Haec quidem fuistis, sed abluti estis, sed sanctificati estis» (1 Cor 6, 11). «Propter quod deponentes mendacium, loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo. … Estote autem invicem benigni, misericordes, donantes invicem, sicut et Deus in Christo donavit vobis. … Mulieres viris suis subditae sint sicut Domino. … Viri diligite uxores vestras, sicut et Christus dilexit ecclesiam. … Filii oboedite parentibus vestris in Domino. … Et vos, patres, nolite ad iracundiam provocare filios vestros, sed educate illos in disciplina et correptione Domini. Servi, oboedite dominis carnalibus cum timore et tremore, in simplicitate cordis vestri sicut Christo. … Et vos, domini, eadem facite illis, remittentes minas, scientes, quia et illorum et vester Dominus est in caelis, et personarum acceptio non est apud eum» (Eph 4, 25 32; 5, 22 25; 6, 1 4 sq 9).

Non omnes quidem christiani sancta praecepta sancte servaverunt, sed si qui peccaverunt, debent paenitentiam agere et promittere futuram emendationem. Religio christiana, benigna erga homines, non connivet vitiis, sed peccatores aut volentes ad paenitentiam adducit, aut pertinaciter nolentes a communione sua separat. Maxime sanctitatem matrimonii, miserrime collapsam, Christus restituit. «Omnia indiscreta [i. e. communia] sunt apud nos praeter uxores. In isto loco consortium solvimus, in quo solo ceteri homines consortium exercent, qui non amicorum solummodo matrimonia usurpant, sed et sua amicis patientissime subministrant, ex illa, credo, maiorum et sapientissimorum disciplina, graeci Socratis et romani Catonis, qui uxores suas amicis communicaverunt, quas in matrimonium duxerant liberorum causa et alibi creandorum, nescio quidem an invitas. Quid enim de castitate curarent, quam mariti tam facile donaverant? O sapientiae atticae, o romanae gravitatis exemplum. Leno est philosophus et censor» (Tertull., Apolog. 39). Sed quid plura? Neminem nisi nolentem videre latere potest, quanta per religionem christianam facta sit in melius humanae societatis mutatio.

Ergo ex interna indole religionis christianae suadetur eam esse originis divinae. Nam haec religio habet tam alta dogmata, tam insignia praecepta moralia, tam efficacia motiva et media, omnium hominum ingenio accommodata, ut non possit ulla doctrina, umquam ab hominibus inventa, cum ea aequiparari. Itaque cum haec religio non solum longe superet omnem philosophiam gentilem, sed etiam plurima contineat prioribus hominum opinionibus plane contraria, nulla sufficiens ratio eius assignare posse videtur nisi revelatio divina. Quod nulli philosophi efficere potuerint, hoc potuisse paucos homines iudaeos illitteratos naturalibus suis viribus efficere, improbabile est et a recta ratione alienum. Hac igitur via confirmatur, quod aliis argumentis iam stabilivimus: per Iesum Christum locutum ad nos esse ipsum Deum, et Iesu Christi doctrinam non aliter atque ipsius Dei doctrinam recipiendam esse.

182. Accedit ad hoc interna experientia saluberrima, qua is, qui doctrinam Christi serio sequitur, in se sentit mirabiles eius effectus, animi pacem, studium virtutis, desiderium rerum caelestium, imminutionem malarum passionum, augmentum caritatis aliorumque donorum supernaturalium. E contrario sine religione christiana omnia tenebrescunt, passiones convalescunt, virtus desperatur, omnia ad ima feruntur. Hoc utique indicium non leve est religionem christianam habere Deum auctorem. «Mea doctrina non est mea sed eius, qui misit me. Si quis voluerit voluntatem eius facere, cognoscet de doctrina, utrum ex Deo sit, an ego a meipso loquar» (Io 7, 16 sq). Hac ratione solet Deus homines conservare et confortare in religione christiana.

Nihilominus hoc criterium se solo non sufficit, quia illi, qui nondum sunt christiani, hac experientia carent, et tamen debent religionem christianam amplecti. Praeterea ne boni quidem christiani omnes neque semper easdem habent experientias internas, sed interdum cum Christo crucifixo videntur sibi quasi derelicti a Deo et omni supernaturali adiutorio privati; et tamen etiam tempore internae tribulationis debent dignoscere posse religionem et revelationem ut divinam. Itaque aliud necessarium est fundamentum magis firmum et stabile. Hoc autem fundamentum praebent criteria obiectiva, quibus intellectus convincitur de divinitate religionis christianae; nam ea tantum firma et stabilis esse potest voluntatis dispositio, quae sequitur lumen intellectus minime ambiguum.

183. Obi. I. Si in religione christiana vis esset divina ad docendos et movendos homines, haec vis semper se manifestaret. Atqui plures et plures in dies homines a religione christiana se avertunt, dogmata eius irrident, praecepta eius moralia flocci faciunt. Ergo magnus successus religionis christianae, qui quondam fuit, non virtuti divinae sed prosperis condicionibus adscribendus est.

Resp. Dist. mai.: Vis divina semper se manifestabit morali persuasione convertendo et conservando multos homines in vita sancta, conc. mai.; imponendo necessitatem hominibus et cogendo omnes etiam contra suam voluntatem, neg. mai. Dist. min.: Multi deficiunt, et multi alii fideles manent, conc. min.; solam defectionem videre licet neque multorum aliorum perseverantiam et incrementum, nego min. Et neg. conseq.

Etsi multorum defectio est triste factum, eo magis elucet aliorum constantia, et eo magis in ecclesiae conservatione et augmento apparet auxilium providentiae divinae. Ceterum certum est ultimis temporibus magnam hominum apostasiam futuram esse, quia Christus praedixit (Mt 24, 12. Lc 18, 8. 1 Thess 2, 3 sqq). Neque igitur ob defectum virtutis divinae sed ex inscrutabili iudicio Dei tantum malum permittentis defectio evenit.

184. Obi. II. Christiana religio revocando homines a studio rerum temporalium et omnem spem in bonis caelestibus collocando reddit homines inertes et desides et impedit progressum culturae. Ergo saltem sub hoc respectu non est admiranda sed vituperanda.

Resp. Dist. antec.: Christiana religio revocat ab immoderata sollicitudine rerum temporalium, qua homines non felices sed miseri fiunt, et docet finem ultimum habere normam omnium rerum diiudicandarum, conc. antec.; docet homines esse neglegentes in officiis suis erga seipsos et erga societatem humanam implendis, neg. antec. Et neg. conseq. Christus non docuit ullum honestum negotium omittendum vel ullum officium neglegenter implendum esse, sed docuit in omnibus rectum ordinem servare et temporalia aeternis subordinare. Christianis in vita civili non alia facienda sunt atque ceteris hominibus sed eadem aliter secundum regulam valde simplicem: «Quodcumque facitis, ex animo operamini sicut Domino et non hominibus, scientes, quod a Domino accipietis retributionem hereditatis; Domino Christo servite» (Col 3, 23 sq).

Illa obiectio vetus est, de qua Tertullianus ait: «Sed alio quoque iniuriarum titulo postulamur, et infructuosi in negotiis dicimur. Quo pacto homines vobiscum degentes, eiusdem victus, habitus, eiusdem ad vitam necessitatis?⁷ … Meminimus gratiam nos debere Deo Domino creatori; nullum fructum operum eius repudiamus, plane temperamus, ne ultra modum aut perperam utamur. Itaque non sine foro, non sine macello, non sine balneis, tabernis, officinis, stabulis, nundinis vestris, ceterisque commerciis cohabitamus in hoc saeculo. Navigamus et nos vobiscum et militamus, et rusticamur, et mercamur, proinde miscemus artes, operas nostras publicamus usui vestro. Quomodo infructuosi videamur negotiis vestris, cum quibus et de quibus vivimus, non scio» (Apolog. 42). Ceterum opus non est multis exponere, quantopere religio christiana promoverit culturam rerum materialium et spiritualium, cum manifesta documenta ante omnium oculos posita sint.