Compendium Theologiae Dogmaticae Tomus I: De Christo Legato Divino, De Ecclesia Christi, De Fontibus Theologicis

Cf. Bellarminus, De ecclesia; I. B. Franzelin, Theses de ecclesia Christi, Romae 1885; De divina Scriptura et traditione⁴, Romae 1906; I. V. de Groot, Summa apologetica de ecclesia catholica³, Ratisbonae 1896; Guil. Wilmers, De Christi ecclesia, Ratisbonae 1897; G. van Noort, Tractatus de ecclesia Christi², Amstelodami 1909; P. Batiffol, L'église naissante et le catholicisme, Paris 1909 (etiam germanice: Urkirche und Katholizismus, Kempten 1910); I. Ottiger, Theologia fundamentalis II, Friburgi Brisg. 1911.

PRAENOTANDA.

185. Probavimus Iesum Christum, legatum divinum, doctrinam suam ut a Deo revelatam et omnibus hominibus necessario admittendam proposuisse (supra n. 133 sqq). Christus autem non mansit inter homines, sed brevi post resurrectionem rediit ad Patrem. Quaeritur ergo, quomodo ex intentione Christi doctrina revelata conservanda et ad omnes homines omnium saeculorum usque ad finem mundi propaganda sit.

Modernistae cum multis rationalistis dicunt Christum nihil de hac re providisse, cum censuerit se mox rediturum esse ad iudicium. De hoc errore iam diximus (supra n. 135). Protestantes satis communiter dicunt fontem et normam fidei post Christi et apostolorum tempora esse solam Sacram Scripturam, praecipue Novi Testamenti. Nos dicimus Christum instituisse vivum magisterium, perenniter duraturum ad doctrinam suam conservandam et propagandam, seu doctrinam suam reposuisse in societate quadam religiosa, quae vocatur ecclesia. Hoc imprimis probandum est.

Tum inquirendum est, qualis et ubi sit haec societas, quomodo distinguatur ab aliis societatibus, quinam in hac societate sint subiectum potestatis, in quibus fontibus inveniatur doctrina magisterii ecclesiastici. Itaque dividitur tractatus in has partes: de institutione et constitutione ecclesiae, de proprietatibus ecclesiae, de notis ecclesiae, de subiecto potestatis ecclesiasticae. His additur ut tertia pars totius inquisitionis tractatus de fontibus theologicis.

Quod attinet modum argumentandi, notandum est, quod iam antea indicavimus, nos libris Novi Testamenti uti simpliciter ut documentis historicis, non ut libris inspiratis. Nihilominus quando in his libris Christus vel alius legatus divinus nomine Dei loquitur, dicta eius sunt auctoritatis divinae et infallibilis, quae si sensum certum et clarum habent, sunt argumenta peremptoria. Nam haec auctoritas non pendet ex inspiratione libri, sed consistit in locutione Dei, de qua si historice constat, eo ipso omnis dubitatio, sintne vera necne, quae dicuntur, omnino excluditur.

Prop. XXIII. Christus ad doctrinam suam conservandam et propagandam instituit vivum magisterium apostolicum, eique praerogativam infallibilitatis in tradenda doctrina sua contulit.

186. Stat. quaest. Vivum magisterium vocatur hominum, qui orali praedicatione docent et doctrinam suam explicare possunt, in oppositione ad librum scriptum, qui legentibus doctrinam exhibet, sed quia non vivit, seipsum explicare nequit.

Apostolus vi vocis idem est ac missus seu legatus (cf. 3 Rg 14, 6, ubi hebraice scribitur shaluach, graece ἀπόστολος). Unde magisterium apostolicum, si concrete sumitur, sunt homines a Christo missi, ut ipsius nomine et auctoritate doceant alios doctrinam a Christo revelatam (cf. Io 13, 16). In Scriptura semel Christus ipse vocatur apostolus (Hebr 3, 1). Saepe ii qui sunt apostoli etiam vocantur discipuli (e. g. Mt 11, 1), at non omnes discipuli sunt apostoli (cf. Act 1, 21 26; 8, 1; 1 Cor 12, 28 sq), sed nomen apostoli est nomen specialis muneris et auctoritatis (cf. Rom 1, 1; Gal 1, 1).

187. Prob. pars I. Christus instituit vivum magisterium apostolicum. «Factum est autem in illis diebus, exiit in montem orare, et erat pernoctans in oratione Dei. Et cum dies factus esset, vocavit discipulos suos, et elegit duodecim ex ipsis, quos et apostolos nominavit» (Lc 6, 12 sq; cf. Mc 3, 13 sq). «Convocatis autem duodecim apostolis dedit illis virtutem et potestatem super omnia daemonia, et ut languores curarent. Et misit illos praedicare regnum Dei et sanare infirmos» (Lc 9, 1 sq). Hos apostolos Christus speciali modo educabat ad munus suum rite gerendum (Mt 10, 1 sqq; 13, 10 sqq. Lc 9, 1 sqq. Io 13, 12 sqq). Munus autem, ad quod destinaverat eos, erat praedicare doctrinam Christi, non iudaeis tantum sed omnibus hominibus.

Hoc iam ante mortem suam Christus praedixerat apostolis suis (Mt 10, 16 sqq; 24, 14. Mc 13, 9 sqq). Post resurrectionem autem suam dixit ad eos: «Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra. Euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, docentes eos servare omnia, quaecumque mandavi vobis» (Mt 28, 18 sq. Mc 16, 15). Voluit tamen, ut exspectarent, usquedum Spiritum Sanctum recepissent (Lc 24, 19 sqq. Act 1, 4). «Accipietis virtutem supervenientis Spiritus Sancti in vos, et eritis mihi testes in Ierusalem et in omni Iudaea et Samaria et usque ad ultimum terrae» (Act 1, 8).

Pro Iuda proditore electus est Matthias (Act 1, 26), et speciali modo Paulus a Christo ipso vocatus est ad munus apostolatus (Act 9, 15; 22, 3 sqq. Gal 1, 12) et conumeratus cum aliis apostolis (Act 9, 27 sqq. Gal 2, 9).

Apostoli intellexerunt sibi a Christo impositum esse munus et officium praedicandi doctrinam Christi. «Illi autem profecti praedicaverunt ubique» (Mc 16, 20). «Non possumus, quae vidimus et audivimus, non loqui» (Act 4, 20). «Misit me Christus evangelizare» (1 Cor 1, 17). «Si evangelizavero, non est mihi gloria; necessitas enim mihi incumbit; vae enim mihi est, si non evangelizavero» (1 Cor 9, 16). Fides enim hominibus necessaria est ad salutem; praedicatio autem est via ordinaria, qua ad fidem perveniant. «Quomodo credent ei, quem non audierunt? Quomodo autem audient sine praedicante? Quomodo vero praedicabunt, nisi mittantur?» (Rom 10, 14 sq.)

188. Prob. pars II. Christus apostolis contulit praerogativam infallibilitatis in tradenda doctrina Christi. Omnes homines sub poena aeternae damnationis credere debent. «Qui non credit, iam iudicatus est» (Io 3, 18). «Quicumque non receperit vos neque audierit sermones vestros, exeuntes de domo vel civitate, excutite pulverem de pedibus vestris. Amen dico vobis: Tolerabilius erit terrae sodomorum et gomorrhaeorum in die iudicii quam illi civitati» (Mt 10, 14 sq). «Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit; qui vero non crediderit, condemnabitur» (Mc 16, 16). «Qui accipit, si quem misero, me accipit; qui autem me accipit, accipit eum, qui misit me» (Io 13, 20). «Qui vos audit, me audit; et qui vos spernit, me spernit; qui autem me spernit, spernit eum, qui misit me» (Lc 10, 16). Atqui Christus non potuit sub poena aeternae damnationis hominibus imponere officium credendi doctrinam falsam. Ergo doctrina apostolorum est infallibiliter vera.

Quia autem apostoli ex se erant homines fallibiles, Christus iis promisit perpetuam suam assistentiam et auxilium Spiritus Sancti. «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi» (Mt 28, 20). «Ego rogabo Patrem, et alium paraclitum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum, Spiritum veritatis. … Paraclitus autem Spiritus Sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia et suggeret vobis omnia, quaecumque dixero vobis» (Io 14, 16 sq 26). «Cum autem venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem» (Io 16, 13). Ergo in apostolis et per apostolos loquitur Spiritus Sanctus. Spiritus «veritatis, qui a Patre procedit, ille testimonium perhibebit de me, et vos testimonium perhibebitis» (Io 15, 26 sq; cf. Mt 10, 20). Ergo apostolorum verba sunt Christi verba et Spiritus Sancti verba, et ideo sunt infallibilia.

Haec erat persuasio apostolorum. «In me loquitur Christus» (2 Cor 13, 3). «Nos sumus testes horum verborum et Spiritus Sanctus, quem dedit Deus omnibus oboedientibus sibi» (Act 5, 32). «Visum est Spiritui Sancto et nobis» (Act 15, 28). Accipere verba apostolorum est oboedire Deo. «Accepimus gratiam et apostolatum ad oboediendum fidei in omnibus gentibus pro nomine eius» (Rom 1, 5). «Cum accepissetis a nobis verbum auditus Dei, accepistis illud non ut verbum hominum sed, sicut est vere, verbum Dei» (1 Thess 2, 13). Doctrina apostolorum est doctrina Iesu Christi «in flamma ignis dantis vindictam iis, qui non noverunt Deum, et qui non oboediunt evangelio Domini nostri Iesu Christi» (2 Thess 1, 8). Per doctrinam suam apostoli in captivitatem redigunt omnem intellectum, «in promptu habentes ulcisci omnem inoboedientiam» (2 Cor 10, 5 sq.). Quare «licet angelus de caelo evangelizet vobis, praeterquam quod evangelizavimus vobis, anathema sit» (Gal 1, 8). Qui ita loquitur, certus est de infallibili veritate doctrinae suae.

Deus autem apostolorum doctrinam multis miraculis confirmavit (Act 2, 43; 3, 1 sqq; 5, 12 sqq; 9, 32 sqq. 2 Cor 12, 12. Hebr 2, 3 sq). Itaque cum apostoli integrae doctrinae suae absolutam fidem postularent, Deus autem hanc postulationem miraculis iuvaret, sequitur apostolos fuisse infallibiles in proponenda doctrina Christi, cum Deus errorem miraculis non confirmet.

189. Obi. I. Apostoli saepe doctrinam Christi non recte intellexerunt, et ideo a Christo vituperantur (Mt 15, 16). Ergo non erant infallibiles.

Resp Nego suppositum argumenti. Neque enim quaeritur, quales apostoli fuerint ante missionem Spiritus Sancti, sed quales fuerint post acceptum Spiritum Sanctum. Christus diserte iis dixit: «Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo. Cum autem venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem» (Io 16, 12 sq). «Vos autem sedete in civitate, quoadusque induamini virtute ex alto» (Lc 24, 49). Ceterum etiam quando tempore vitae mortalis Christi apostoli missi sunt ad praedicandum, Christus sine dubio providit, ut pauca illa, quae tunc annuntianda erant, cum infallibili veritate proponerent.

190. Obi. II. Paulus apostolus miletanis dixit: «Scio, quia amplius non videbitis faciem meam» (Act 20, 25); et tamen postea iterum Mileti fuit, ubi reliquit Trophimum (2 Tim 4, 20); nam in priore itinere Trophimum secum duxerat Ierosolymam (Act 21, 29). Ergo apostoli erant fallibiles.

Resp. Conc. antec. Dist. conseq.: Apostoli erant fallibiles in proponenda doctrina Christi, neg. conseq.; in aliis rebus, ad doctrinam fidei et morum non pertinentibus, conc. conseq. Paulus illa occasione suam subiectivam persuasionem expresserat, sed simul dixerat: «Vado in Ierusalem, quae in ea ventura sint mihi, ignorans» (Act 20, 22).

191. Obi. III. Petrus etiam in re fidei et morum erravit, cogens gentes iudaizare (Gal 2, 11 sqq). Ergo non erat infallibilis in proponenda doctrina Christi.

Resp. Dist. antec.: Petrus docuit gentes debere observare leges caerimoniales Veteris Testamenti, neg. antec.; Petrus suo agendi modo cogebat gentes iudaizare, conc. antec. Et neg. conseq.

Petrus diserte docuit gentes non debere observare circumcisionem et se ita subicere legi caerimoniali (Act 15, 10). Ipse, cum iudaeus esset, poterat iudaice vivere. Sed quia prius Antiochiae cum christianis gentilibus eorum more vixerat, postea autem ab iis se retraxerat, ne iudaeos offenderet, practice cogebat gentes iudaizare. Quare Paulus eum non vituperat, quod falsum docuerit, sed quod non recte ambulaverit (Gal 2, 12). De qua re Tertullianus: «Si reprehensus est Petrus, quod cum convixisset ethnicis, postea se a convictu eorum separabat personarum respectu, utique conversationis fuit vitium, non praedicationis» (De praescr. 23). Plura de hac re in Praelect. dogm. V, n. 523 sqq.

192. Obi. IV. Apostoli putabant adventum Christi secundum iam proxime instare (Rom 13, 11 sq. 1 Thess 4, 14 16). Atqui in hac re errarunt. Ergo non erant infallibiles.

Resp. Dist. mai.: Apostoli privatam opinionem habuerunt, adventum Christi proxime instare, trans. mai.; dixerunt hanc esse doctrinam a Christo revelatam, neg. mai. Dist. min.: Errarunt apostoli in opinione privata, trans. min.; in proponenda doctrina Christi, neg. min. Et eodem modo dist. consequ.

Apostoli bene sciverunt se de tempore iudicii nullam revelationem a Christo accepisse (Mt 24, 36 44. Act 1, 7); sed sicut Christus ipse, ita apostoli monebant, ut omnes semper essent parati. Nihilominus quia tempus plane incertum erat, nolebant homines neglegere cotidiana officia (1 Thess 5, 1 sqq. 2 Thess 3, 6 sqq), et ipsi futurae ecclesiae sorti diligenter providebant (2 Cor 5, 3 8. Phil 1, 23 sqq. 1 Tim 5, 22. 2 Tim 4, 6. Tit 1, 5. Act 14, 22; 20, 28).

Prop. XXIV. In collegio apostolorum Christus primatum contulit Petro.

193. Stat. quaest. Apostoli electi non sunt a Christo ita, ut manerent duodecim separati homines, quorum unusquisque sine nexu cum ceteris esset legatus divinus, sicut e. g. erant prophetae Veteris Testamenti, sed potius ita, ut essent unum corpus morale, unum collegium magisteriale. Collegium intellegitur coetus hominum ad certum aliquem finem communiter prosequendum inter se unitorum. Tale collegium constituebant apostoli; nam vocantur nomine collegiali, et ut collegium ab aliis distinguuntur. Vocantur οἱ δώδεκα, vel post defectionem Iudae οἱ ἕνδεκα (Mt 10, 1; 11, 1; 20, 17 24; 28, 16. Mc 3, 14; 4, 10; 6, 7. Lc 8, 1; 9, 1 12. Io 6, 68. Act 6, 2). Distinguuntur ab aliis: οἱ ἕνδεκα καὶ οἱ λοιποί vel οἱ ἕνδεκα καὶ οἱ σὺν αὐτοῖς. «Hos duodecim misit Iesus, praecipiens iis… euntes praedicate… qui recipit vos, me recipit» (Mt 10, 5 7 40). Quia vero collegium potest esse aut aequalium aut inaequalium, quaestio oritur, utrum apostoli fuerint omnes aequales, an aliquis inter eos primatum tenuerit, seu quia erant collegium sacrum, an fuerint collegium hierarchicum sub uno capite.

Quamdiu Christus cum apostolis vivebat, ipse solus eorum caput erat; post discessum vero ex hoc mundo manebat eorum caput invisibile, ex quo omnis potestas apostolorum descendebat. At voluit, ut etiam maneret caput visibile, constituendo Simonem, fratrem Andreae, primatem. Primatus aut est honoris tantum aut potestatis. Cum supponere liceat ut certum Christum non instituisse nudos honoris gradus inter discipulos suos, cum a mente eius nihil magis alienum fuerit quam caeremoniales vanitates, a priori constat, si quem primatum instituerit, fuisse primatum potestatis religiosae. Ceterum hoc ex argumentis patebit.

Inter protestantes et orientales acatholicos alii negant Petro collatum esse ullum primatum, alii concedunt primatum honoris, alii etiam primatum quendam potestatis. In ecclesia catholica de hac re inde a primis saeculis fuit perfectus consensus.

194. Arg. I. Ex promissione primatus.

Iesus nomen Simonis mutavit in Kepha, i. e. saxum, pro quo vocabulo graece dictum est Πέτρος, quod etiam retentum est in lingua latina (Io 1, 42. Mt 10, 2. Mc 3, 16. Lc 6, 14). Factum est igitur Petrus nomen proprium, quo semper fere in Scriptura deinceps vocatur ille apostolus.

Rationem mutati nominis Iesus ipse explicavit. Nam postquam Petrus confessus est: «Tu es Christus, Filius Dei vivi», respondit Iesus: «Beatus es, Simon, Bar [filius] Iona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui in caelis est. Et ego dico tibi, quia tu es Petrus [Kepha], et super hanc petram [Kepha] aedificabo ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Et tibi dabo claves regni caelorum, et quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in caelis, et quodcumque solveris super terram, erit solutum et in caelis» (Mt 16, 16 sqq.).

Atqui his verbis Christus Petro promisit primatum potestatis. Ergo ei etiam primatum dedit.

Ad mai. Protestantes, qui nolebant admittere primatum Petri, varia effugia excogitaverunt, ut e. g. Christum non allocutum esse Petrum, vel non Petrum ipsum sed fidem, quam Petrus confessus erat, vocari a Christo fundamentum ecclesiae. Sed quia haec et alia nimis manifeste vana sunt, nostra aetate aliis placuit negare textum esse genuinum, cum additus sit ad evangelium Matthaei circa finem saeculi II. Concedunt ab initio fortasse adfuisse verba: «Tu es Petrus, et portae inferi non praevalebunt contra te», alia autem verba esse interpolata. Ita A. Harnack (Die Acta Archelai und das «Diatessaron» Tatians 149 sq). Cui consentiunt A. Resch, H. Monnier, alii. Contra hos scripserunt C. Kneller (Stimmen aus Maria-Laach L, 129 sqq), Y. de la Brière (Études CXIX, 558 sqq), P. Batiffol (L'église naissante 101 sqq), alii.

Assertio illa non solum nullum solidum fundamentum habet, sed est plane improbabilis. Nam circa finem saeculi II textus aramaicus Matthaei iam diu ex usu evanuerat, et in eius locum ubique textus graecus successerat. Ergo illa aetate non iam poterat ulli homini in mentem venire fingere textum iam semitici coloris, ut ab omni graeco concipiendi et loquendi modo sit remotissimus (cf. supra n. 113). Textus igitur manifeste scriptus est a iudaeo pro iudaeis saeculo I.

Praeterea textus erat in opere Tatiani Diatessaron. Ergo in evangelio legebatur ante a. 170. Hoc patet ex dictis S. Ephraem, qui hanc paraphrasin textus exhibet: «Beatus es, Simon, caput discipulorum, quia Filius Dei beatum te dixit… et claves regni tibi tradidit… cuique dedit virtutem et potestatem divinitus ligandi atque solvendi… Beatus es, o Petre, quia Filius Dei te posuit in fundamento ecclesiae, ut portares pondus totius creaturae… Beatus es, o Simon, quia super te aedificata est ecclesia, decora lucis sponsa, cui promisit Filius Dei portas inferni contra eam non praevalituras» (Hymni dispersi III, ed. Lamy IV, 682 sqq).

Haec sunt illa ipsa, quae apud Mt 16, 17 sqq leguntur, etsi non est litteralis citatio. Similia saepe ab Ephraem repetuntur (cf. Lamy I 374 412 534; II 186; IV 534 738). Ephraem autem pro evangelio quadripartito adhibebat Diatessaron Tatiani. Ergo in hoc opere textus exstabat, qui consequenter non interpolatus est posteriore tempore.

Sine dubio christiani non patienter tulissent interpolationem tam gravem, antea incognitam, sibi obtrudi, neque ubique terrarum eam tam unanimiter recepissent, ut ne unus quidem codex incorruptus permanserit. Nam textus legitur in omnibus codicibus et omnibus versionibus, etiam syriaca antiquiore Tatiano, sine ulla lectione variante alicuius momenti.

Argumentum vero e silentio paucorum illorum Patrum, qui ante medium saeculi II scripserunt (et ne perfectum quidem silentium est), et alterum argumentum ex hac ratione sumptum, quod textus non quadret in contextum, sunt tam debilia et inania, ut considerationem vix mereantur. Huc etiam pertinet, quod volunt Christum non potuisse loqui de ecclesia sua. Christus utique non locutus est graece. Usus est igitur aliqua voce aramaica, qua significabat communitatem religiosam a se fundandam. Christum autem fundasse talem societatem, manifestum est ex Scriptura, ut postea videbimus. Ergo genuinitas textus manet inconcussa. Si textus est genuinus, est etiam historice verus; nam evangelista in hac re neque deceptus neque mentitus est, quia verba in se non sunt difficilia ad retinendum, occasio illa erat valde solemnis, neque ulla ratio erat talem dignitatem Petro affigendi.

195. Prob. min. 1. Christus declarat Petrum futurum fundamentum societatis a se instituendae, seu declarat eum futurum reale principium firmitatis et stabilitatis huius societatis (cf. Mt 7, 24 sqq). Atqui principium reale firmitatis et stabilitatis in societate est auctoritas seu potestas efficaciter dirigendi membra societatis ad finem socialem assequendum, quae potestas vocari solet in ecclesia potestas iurisdictionis. Ergo Petrus, isque solus, habet hanc potestatem in totam ecclesiam; ipse enim solus a Christo designatus est futurum fundamentum ecclesiae. Possunt quidem omnes apostoli simul ratione muneris et doctrinae vocari fundamentum ecclesiae (Eph 2, 20). Attamen nulli apostolo in specie dictum est: Tu es petra, super quam aedificabo ecclesiam meam, sed haec est praerogativa solius Petri. Ergo solus Petrus est principium commune stabilitatis pro tota ecclesia et pro omnibus et singulis partibus eius. Eo quod apostoli simul cum Petro collegialiter sunt fundamentum, non excluditur Petrum in hoc collegio esse speciali sensu fundamentum, in quo totum collegium habet principium unitatis et stabilitatis.

2. Addit Christus: «Et portae inferi non praevalebunt adversus eam.» Christus quodammodo agit personam architecti dicentis: Aedificabo domum meam supra petram; et quia supra petram aedificabitur, tam firma erit, ut nullae adversae potestates eam subvertere possint. «Inferus» (Ἁίδης) vel in genere est locus mortuorum, qui non sunt in beatitudine (Act 2, 31; Apc 6, 8); vel in specie est locus damnatorum (Lc 16, 22 sq. Mt 11, 23. Apc 20, 3). «Portae» inferi sunt ipsum regnum inferi (cf. Gn 22, 17. Is 38, 10). Ergo regnum inferi est inimica potestas, quae conatur evertere regnum Christi. Unde per se sensus verborum Christi esse potest: Regnum meum super Petrum tam firmiter stabiliam, ut mors, quae omnia vincit, non possit illud superare. Verumtamen mors ut talis numquam exhibetur ut potestas pugnans contra regnum Christi, sed potius sic exhibentur semper diabolus et angeli eius (cf. Io 12, 31; 14, 30; 16, 11. Lc 11, 20 sqq. Hebr 2, 14. Eph 6, 12). Contra hos diabolicos impetus promittit Christus oratione sua se protecturum esse Petrum (Lc 22, 31 sq). Itaque per Petrum, in quantum a Christo fundamentum constitutus est et participatam soliditatem accepit, ecclesia contra omnes inimicos impetus firma et insuperabilis fiet. Hoc autem non intellegi de transeunte actu Petri sed de permanente munere, ex locutione Christi et ex natura rei evidens est.

3. Tandem Christus addit: «Et tibi dabo claves regni caelorum.» Iterum est metaphora, quam Christus statim explicat dicens: «Et quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in caelis; et quodcumque solveris super terram, erit solutum et in caelis.» Aliis verbis: Deus actus ligandi et solvendi, quos Petrus in terra posuerit, ratos habebit. Ergo Petrus constituetur claviger ecclesiae cum potestate claudendi et aperiendi, i. e. cum potestate iurisdictionis in universam ecclesiam: Christus quidem principali potestate «habet clavem David, qui aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperit» (Apc 3, 7; cf. Is 22, 22), sed hanc potestatem cum Petro ita communicavit, ut Petrus in ecclesia utatur suprema potestate vicaria.

Possunt esse et sunt in ecclesia etiam alii, qui habent potestatem ligandi et solvendi, sed nullus est claviger totius ecclesiae. Ita Mt 18, 18 Christus alloquens collegium apostolorum illi promittit potestatem ligandi et solvendi; at hic nullum ex apostolis constituit supremum clavigerum, seu nulli ex iis dat in specie universalem potestatem in totam ecclesiam, quemadmodum Mt 16, 19 Petro dedit. Apostoli ut apostoli inter se erant pares, sed omnes, sicut subiecti erant Christo, ita subiecti erant vicario Christi, Petro, quia quicumque sunt in regno, subiecti sunt ei, qui habet claves regni.

Itaque Petro soli promissa est dignitas fundamenti et clavigeri totius regni Christi; ergo ipsi promissus est primatus iurisdictionis in universam ecclesiam (cf. Knabenbauer, In Matth., II², 130 sqq.).

196. Arg. II. Ex collatione primatus.

Post resurrectionem apparens quibusdam discipulis ad mare Galilaeae, «dicit Simoni Petro Iesus: Simon Ioannis, diligis me plus his? Dicit ei: Etiam, Domine, tu scis, quia amo te. Dicit ei: Pasce agnos meos. Dicit ei iterum: Simon Ioannis, diligis me? Ait illi: Etiam, Domine, tu scis, quia amo te. Dicit ei: Pasce agnos meos. Dicit ei tertio: Simon Ioannis, amas me?… Et dixit ei: Domine, tu omnia nosti; tu scis, quia amo te. Dixit ei: Pasce oves meas» (Io 21, 15 sqq.).

Atqui his verbis Christus Petro tradidit primatum olim promissum. Ergo Petrus accepit primatum iurisdictionis in universam ecclesiam.

Ad mai. Textus est critice indubius, neque ullas notabiles lectiones variantes habet. Quia Christus Petro commissurus erat gregem suum, eum prius ter interrogat de caritate, quia ad gregem Christi recte pascendum magna caritate opus est. Fortasse etiam alludit ad trinam negationem Petri. Petrus iam restitutus erat in dignitatem apostoli; nam ei cum ceteris apostolis Christus iam dixerat: «Sicut misit me Pater, et ego mitto vos… Accipite Spiritum Sanctum» (Io 20, 21 sq). Ergo Io 21, 15 sqq sermo non est de restituenda hac dignitate sed de alia re, quae non est nisi actualis collatio primatus antea promissi.

197. Prob. min. Christus se ipsum vocat pastorem, cuius grex est populus fidelis Novi Testamenti (Mt 9, 36; 10, 6. Io 10, 11 sqq). Iam in Vetere Testamento populus Dei vocabatur grex Domini, cuius pastores constituti erant sacerdotes; quia vero hi gregem neglexerant, Deus eos abiecit et promisit novum pastorem, Christum (Ez 34, 1 sqq 23; cf. supra n. 161, 2). Hic novus pastor rursus instituit alium pastorem vicarium, qui post ascensionem Christi regeret gregem suum, i. e. totam congregationem fidelium: Βόσκε τὰ ἀρνία μου, ποίμαινε τὰ πρόβατιά μου. Etsi quis non vult urgere ἀρνία esse communes fideles, προβάτια autem vel πρόβατα superiores seu praepositos, quia de hac re sunt diversae sententiae, evidens tamen est his vocabulis designari universum gregem Christi. Christus igitur Petrum fecit pastorem totius ecclesiae, seu tradidit ei potestatem docendi et regendi totam ecclesiam. Pastorem enim hominum esse idem est ac regere eos per potestatem iurisdictionis (2 Reg 5, 2. Is 44, 28. Mt 2, 6 graece). Itaque si haec verba comparantur cum promissione primatus (Mt 16, 17 sqq), dubium non est, quin Christus hic impleverit, quod tunc promisit, et Petrum universae ecclesiae primatem constituerit.

198. Confirm. I. Ex apostolorum agendi modo.

Apostoli quidem ab initio vim primatus Petro collati non magis intellexerant quam praedictam passionem et mortem Christi et varias alias doctrinas Christi; sed post adventum Spiritus Sancti cessavit eorum disputatio, quis eorum videretur esse maior, et primas partes sine invidia Petro concesserunt. Ideo evangelistae, et ipsi iam participes facti Spiritus Sancti, quando scribebant, Petrum omnibus aliis praeferunt.

Nam 1. In catalogis apostolorum Petrus primo loco ponitur (Mc 3, 16. Lc 6, 14. Act 1, 13) et diserte «primus» dicitur inter apostolos, non per modum enumerationis, quia non sequitur «secundus, tertius», neque quia primus discipulus Iesu fuit, cum ante eum alii se Iesu adiunxerint (Io 1, 35 sqq), neque ob ullam aliam rationem, quia nulla indicatur, sed ideo quia est Petrus: «Primus Simon, qui dicitur Petrus» (Mt 10, 2). Hoc etiam aliis loquendi formulis innuitur, quibus Petrus ut caput collegii apostolici effertur: ὁ Σίμων καὶ οἱ μετ' αὐτοῦ (Mc 1, 36), ὁ Πέτρος καὶ οἱ σὺν αὐτῷ (Lc 9, 32), ὁ Πέτρος σὺν τοῖς ἕνδεκα (Act 2, 14), Πέτρος καὶ οἱ λοιποὶ ἀπόστολοι (Act 2, 37), Πέτρος καὶ οἱ ἀπόστολοι (Act 5, 29). 1 Cor 1, 12 ordo inversus est, ubi habetur gradatio: Paulus se infimo loco ponit, dein Apollo, dein Petrum, dein Christum. Similiter 3, 22 et 9, 6. Gal 2, 9 lectio est incerta; si Iacobus primo loco ponitur, ratio est, quia ibi agitur de iis, qui Ierosolymis in honore erant, et ideo Iacobus, episcopus huius civitatis, primo loco nominatur.

2. Evangelistae narrant Petrum speciali modo a Christo honoratum esse. Nam Christus quoties erat in urbe Capharnaum, habitabat in domo Petri (Mt 8, 14. Mc 1, 29. Lc 4, 38), e navi Petri docebat (Lc 5, 3), et post miraculosam capturam piscium Petro dixit eum futurum esse piscatorem hominum (Lc 5, 10), miraculo procurat staterem, quem Petro solveret pro Christo et pro se ipso (Mt 17, 26), post resurrectionem apparet Petro, quando hic solus erat (Lc 24, 34. 1 Cor 15, 5).

3. Post diem Pentecostes, quando apostoli sunt simul, Petrus praesidet et omnium nomine loquitur. Ita in electione Matthiae (Act 1, 15), ita die Pentecostes (Act 2, 14), ita coram principibus et senioribus iudaeorum (Act 4, 8), ipse primus gentes ad ecclesiam admittit (Act 10, 34), ipse primus quaestionem definit in concilio apostolorum (Act 15, 7), ipse cunctas ecclesias visitat et confirmat (Act 9, 32 sqq).

Haec si simul sumuntur, ostendunt condicionem Petri fuisse prorsus singularem in primitiva ecclesia, et sic confirmant ea, quae de primatu Petri probavimus. Sed negato hoc primatu plane nulla apparet ratio, cur Petrus hunc singularem locum honoris habuerit.

199. Confirm. II. Ex testimonio veteris ecclesiae.

Origenes de Petro ait: «Magno illi ecclesiae fundamento et petrae solidissimae, super quam Christus fundavit ecclesiam, vide, quid dicatur a Domino» (In Exod. hom. 5, n. 4); Petrus «apostolorum princeps» (In Luc. hom. 17). Tertullianus: «Latuit aliquid Petrum, aedificandae ecclesiae petram dictum, claves regni caelorum consecutum et solvendi et alligandi in caelis et in terris potestatem?» (De praescript. 22.) S. Hilarius Petrum alloquitur: «O in nuncupatione novi nominis felix ecclesiae fundamentum» (In Matth. 16, 18), «regni caelestis ianitor» (In Ps. 131, n. 4). S. Ioannes Chrysost.: «Quae uni Deo sunt propria, nempe peccata solvere, ecclesiam in tanto fluctuum concursu immotam reddere, hominemque piscatorem toto impugnante orbe petra firmiorem reddere, haec se illi [Petro] daturum [Christus] pollicetur» (In Matth. hom. 54, n. 2). S. Cyrillus Hierosol.: Petrus est ὁ κορυφαιότατος καὶ πρωτοστάτης τῶν ἀποστόλων (Catech. myst. 2, 19). Alia vide in Breviario Rom. die 13 Ian. et die 22 Febr. Unde haec magna Petri aestimatio prae omnibus apostolis, nisi Petrus primatum habuit?

200. Obi. I. Complures Patres docent petram, super quam aedificata sit ecclesia, esse confessionem divinitatis Christi. Ergo non Petrus est petra sed fides seu confessio eius.

Resp. Dist. antec.: Ita SS. Patres loquuntur excludendo primatum Petri, neg. antec.; includendo primatum Petri, conc. antec. Et neg. conseq.

Illo modo loquendi utuntur praecipue SS. Patres, quando argumentantur contra arianos, qui negabant divinitatem Christi. Contra hos urgent Petrum non accepisse primatum, nisi postquam confessus sit divinitatem Christi. «Super hanc igitur confessionis petram ecclesiae aedificatio est.» Ita S. Hilarius (De Trin. l. 6, n. 36), qui toties repetit Petrum esse fundamentum ecclesiae (e. g. In Ps. 131, n. 4; In Ps. 141, n. 8). Similiter S. Ambrosius saepe dicit Petrum factum esse «ecclesiae firmamentum» (In Luc. l. 4, n. 70; De virginit. c. 16, n. 105; De fide l. 4, c. 5, n. 56); nihilominus ait: «Fides ergo est ecclesiae fundamentum; non enim de carne Petri sed de fide dictum est, quia portae mortis ei non praevalebunt» (De incarn. c. 5, n. 34). Idem valet de aliis Patribus. Ergo hae duae expositiones se non excludunt; nam Petrum factum esse fundamentum ecclesiae, et rationem huius facti fuisse fidem Petri, optime inter se cohaerent (cf. Knabenbauer, In Matth., II², 58 sqq).

Neque cum primatu Petri pugnat, quod interdum Patres dicunt quemlibet imitatorem Christi esse petram, super quam aedificetur ecclesia. Haec et similia non sunt explicationes textus sed applicationes morales.

201. Obi. II. Petrus ab apostolis missus est in Samariam (Act 8, 14), et reprehensus est a Paulo (Gal 2, 11). Atqui superior non mittitur neque reprehenditur ab inferioribus. Ergo Petrus non habebat primatum inter apostolos.

Resp. Dist. mai.: Petrus missus et reprehensus est auctoritative, neg. mai.; amico consilio vel monitione, conc. mai. Dist. min.: Superior non mittitur vel reprehenditur ab inferiore auctoritative, conc. min.; neque umquam id fieri potest per modum consilii vel amicae monitionis, neg. min. Et sub data distinctione, neg. conseq.

Primatus Petri non statim ab initio eodem modo prodibat, quo nunc primatus romani pontificis. Etiam primatus habet suam historiam tum quoad perfectam eius cognitionem tum quoad usum. Praecipue primis temporibus, quando pauci erant fideles et non tam agebatur de gubernanda ecclesia quam de propagando evangelio et de fundandis communitatibus christianis, potestas primatialis vix non semper manebat in actu primo, et eo tantum fere modo manifestare se poterat, qui cernitur in primis capitibus Actuum apostolorum. Etsi conceditur apostolos omnes immediate a Christo accepisse iurisdictionem suam (quamquam pauci id negant; cf. Suarez, De fide disp. 10, sect. 1, n. 4), quia omnibus aequaliter Christus dixit: «Quaecumque alligaveritis…» (Mt 18, 18), et: «Sicut misit me Pater, et ego mitto vos» (Io 20, 21), et: «Euntes, docete omnes gentes…» (Mt 28, 19; cf. Gal 1, 1); nihilominus haec iurisdictio pendebat a iurisdictione Petri, quia solus Petrus poterat universae ecclesiae, inclusis apostolis, leges dare, et quia ecclesiae, quas apostoli fundabant, Petro subiectae erant, non vero ceteris apostolis. Unde Petrus plenissimam potestatem habebat, ceteri apostoli aliquid de hac plenitudine habebant.

202. Obi. III. Paulus apostolus se aequalem considerat Petro, dicens: «Creditum est mihi evangelium praeputii, sicut et Petro circumcisionis» (Gal 2, 7). Atqui si Paulus est Petro aequalis, etiam ceteri apostoli sunt Petro aequales.

Resp. Dist. mai.: Paulus se aequalem considerat Petro quatenus ipse immediate a Christo accepit missionem praedicandi evangelium, praecipue inter gentes, sicut Petrus immediate a Christo accepit missionem praedicandi evangelium, praecipue inter Iudaeos, et similiter ratione immediatae missionis omnes apostoli aequales sunt, conc. mai.; Paulus et ceteri apostoli aequales sunt Petro in gubernanda universa ecclesia, neg. mai.

S. Paulus ipse sensum verborum suorum explicat: «Paulus apostolus, non ab hominibus neque per hominem sed per Iesum Christum et Deum Patrem… Qui enim operatus est Petro in apostolatum circumcisionis, operatus est et mihi inter gentes» (Gal 1, 1; 2, 8). Neque tamen haec divisio apostolatus exclusive sumitur; nam Paulus etiam Iudaeis praedicavit, et Petrus etiam gentibus. Non magis obest primatui Petri, quod Paulus se ei etiam praefert sub alia ratione. «Ego enim sum minimus apostolorum… sed abundantius illis omnibus laboravi» (1 Cor 15, 9 sq). Quantopere vero Paulus agnoscat eminentiam Petri, patet ex illis verbis: «Veni Ierosolymam videre (ἱστορῆσαι) Petrum, et mansi apud eum diebus quindecim; alium autem apostolorum vidi neminem nisi Iacobum, fratrem Domini», episcopum illius urbis (Gal 1, 18 sq). Ad quae verba S. Ioannes Chrysost. ait: «Non dixit ἰδεῖν Πέτρον, sed ἱστορῆσαι Πέτρον, quomodo loqui solent qui magnas splendidasque urbes invisunt cognoscendi gratia. Adeo iudicabat operae pretium esse etiam virum dumtaxat videre… Nam et virum honore prosequitur et prae omnibus diligit; neque enim propter alium quemvis ex apostolis sed propter ipsum solum se venisse scribit» (In Gal. 1, 18).

203. Coroll. Ex dictis intellegitur, quo fundamento nitatur doctrina catholica, quae definita est in Conc. Vatic. sess. 4, c. 1: «Si quis dixerit beatum Petrum apostolum non esse a Christo Domino constitutum apostolorum omnium principem et totius ecclesiae militantis visibile caput, vel eundem honoris tantum, non autem verae propriaeque iurisdictionis primatum ab eodem Domino nostro Iesu Christo directe et immediate accepisse, A. S.» (Denz. n. 1823).

Iam a. 1647 decreto S. Officii reiecta est Arnaldi et aliorum quorundam doctrina de omnimoda aequalitate apostolorum Petri et Pauli: «Sanctissimus… propositionem hanc: ‚S. Petrus et S. Paulus sunt duo ecclesiae principes, qui unicum efficiunt’, vel: ‚Sunt duo ecclesiae catholicae coryphaei ac supremi duces, summa inter se unitate coniuncti’, vel: ‚Sunt geminus universalis ecclesiae vertex, qui in unum divinissime coaluerunt’, vel: ‚Sunt duo ecclesiae summi pastores ac praesides, qui unicum caput constituunt’, ita explicatam, ut ponat omnimodam aequalitatem inter S. Petrum et S. Paulum sine subordinatione et subiectione S. Pauli ad S. Petrum in potestate suprema et regimine universalis ecclesiae, haereticam censuit et declaravit» (Denz. n. 1091).

Item in Concilio Vaticano l. c. reiecta est eorum opinio, «qui affirmant eundem primatum non immediate directeque ipsi beato Petro sed ecclesiae et per hanc illi ut ipsius ecclesiae ministro delatum fuisse» (Denz. n. 1822). Christus non dixit: Super ecclesiam aedificabo Petrum, sed: Super Petrum aedificabo ecclesiam; et ipsi Petro dedit claves regni caelorum, quemadmodum iam Tertullianus effert: «Si adhuc clausum putas caelum, memento claves eius hic Dominum Petro et per eum ecclesiae reliquisse» (Adv. gnosticos Scorpiace c. 10). Sed quia montanistae et alii docebant claves datas esse Petro ut huic privatae personae, et dignitatem Petri cum eius morte cessasse (Tertull., De pudicit. 21), ideo SS. Patres dicunt Petrum accepisse claves, in quantum gesserit personam totius ecclesiae. Ita e. g. S. Augustinus: «Propter ipsam personam, quam totius ecclesiae solus gestabat, [Petrus] audire meruit: Tibi dabo claves regni caelorum; has enim claves non homo unus sed unitas accepit ecclesiae» (Sermo 295, c. 2, n. 2). Petrus non gessit personam ecclesiae ex delegatione ecclesiae, sed ut visibile ecclesiae caput, et claves accepit in ecclesiae perenne commodum; et hoc sensu in Petro ut in persona publica tota ecclesia accepit claves.

Tandem decreto «Lamentabili» n. 55 damnata est haec propositio modernistarum: «Simon Petrus ne suspicatus quidem umquam est sibi a Christo demandatum esse primatum in ecclesia» (Denz. n. 2055).

Prop. XXV. Christus collegio apostolorum contulit potestatem iurisdictionis et potestatem ordinis.

204. Stat. quaest. Vidimus iam (Prop. XXIII) Christum collegio apostolorum dedisse munus docendi, quod non est nuda docendi facultas, qualem habere potest homo privatus, sed est munus publicum, quod certa officia et iura annexa habet. Apostoli ex mandato Christi debent praedicare; ergo etiam ius praedicandi a Deo acceperunt. Quare cum principes iudaeorum apostolis denuntiassent, «ne omnino loquerentur neque docerent in nomine Iesu, Petrus et Ioannes respondentes dixerunt ad eos: Si iustum est in conspectu Dei vos potius audire quam Deum, iudicate. Non enim possumus, quae vidimus et audivimus, non loqui» (Act 4, 18 sqq). Qui vero apostolorum doctrinam ut a Deo revelatam receperant, eo ipso apostolorum auctoritati subiciebantur in omnibus ad doctrinam Christi pertinentibus. Habebant igitur apostoli potestatem postulandi intellectualem oboedientiam et puniendi inoboedientiam. «In captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi et in promptu habentes ulcisci omnem inoboedientiam» (2 Cor 10, 5 sq).

Itaque magisterium apostolis commissum continet 1. potestatem infallibiliter proponendi doctrinam Christi seu clavem scientiae, cui ex parte audientium respondet actus fidei; 2. potestatem obligandi fideles, ut hanc doctrinam profiteantur, seu clavem iurisdictionis, cui ex parte fidelium respondet actus oboedientiae. Attamen potestas iurisdictionis, i. e. potestas dirigendi fideles legibus latis in rebus fidei et morum, et consequenter potestas iudicandi de observatione legum et vindicandi transgressiones legum, non restringitur ad solum magisterium auctoritativum, sed extenditur ad omnes leges, iudicia, poenas, quae fini religionis christianae sunt conformia. Unde potestas iurisdictionis complectitur et potestatem docendi et potestatem regendi.

A potestate iurisdictionis distinguitur potestas ordinis, i. e. potestas sacrificandi et potestas sanctificandi homines per certos ritus a Christo institutos, qui vocantur sacramenta. Hoc loco nondum inquirimus in numerum neque in modum efficaciae sacramentorum, sed generatim tantum ostendimus apostolis a Christo talem potestatem datam esse. Vocatur haec potestas ordinis, quia eius exercitium pertinet ad ordinem sacerdotalem.

Quidam duplicem tantum potestatem distinguunt: iurisdictionis et ordinis, sicut Christus homo habuit potestatem regiam et sacerdotalem, potestatem vero docendi revocant ad potestatem iurisdictionis; aliis magis placet divisio in potestatem magisterii, ordinis, regiminis, quam comparant cum triplici munere Christi prophetae (seu doctoris), sacerdotis, regis. Hic diversus modus loquendi nihil mutat in re ipsa (cf. Franzelin, De ecclesia 46; Wilmers, De ecclesia 98 sqq; van Noort, De ecclesia 24 42).

Quia de potestate docendi iam diximus, hic restat, ut agamus de potestate regiminis et de potestate ordinis.

205. Prob. pars I. Apostoli acceperunt potestatem iurisdictionis.

1. Imprimis iis promissa est haec potestas. Nam Christus ait ad apostolos: Si quis «ecclesiam non audierit, sit tibi sicut ethnicus et publicanus. Amen dico vobis: Quaecumque alligaveritis super terram, erunt ligata et in caelo, et quaecumque solveritis super terram, erunt soluta et in caelo» (Mt 18, 17 sq). Occasio horum verborum erat doctrina de correctione fraterna. Christus monet, ut prius fiat correptio privata; si hac nihil efficiatur, adeundam esse auctoritatem publicam. Ecclesiam esse coetum fidelium, eumque non aequalium sed sub auctoritate constitutorum, iam Mt 16, 18 sq dictum erat. Potestas ligandi et solvendi, quae antea Petro promissa erat, hic promittitur omnibus apostolis: «dico vobis». Ergo christianis officium incumbit audiendi apostolos, cum Deus suo iudicio approbet, quae apostoli decreverunt: Quae super terram ligaveritis aut solveritis, erunt etiam in caelo ligata aut soluta. Democratia religiosa et iudaeis et discipulis Christi plane ignota erat. Unde «dic ecclesiae» idem est ac «dic praesulibus ecclesiae». Non ideo populus christianus necessario excluditur a iudicio de fratre peccante; attamen iudices sunt ii, quibus Christus potestatem iudicandi dedit; populus vero, si ratio id suadet, ad consultationem admitti potest.

Potestas intra limites finis, ad quem datur, universalis promittitur, ut nihil excipiatur, quod ad utilitatem ecclesiae pertinet. Ergo Christus apostolis promisit potestatem dandi praecepta, iudicandi, absolvendi, puniendi.

2. Christus post mortem suam apostolis potestatem contulit, dicens: «Sicut misit me Pater, et ego mitto vos» (Io 20, 21). Christus a Patre missus est cum plena auctoritate; similiter apostoli mittuntur a Christo cum plena auctoritate. De potestate sermonem esse ostendunt verba: «Quorum remiseritis peccata, remittuntur iis; et quorum retinueritis, retenta sunt» (Io 20, 23). Iterum Iesus provocans ad plenitudinem potestatis suae, ait ad apostolos: «Discipulos facite (μαθητεύσατε) omnes gentes… docentes eos servare omnia, quaecumque mandavi vobis» (Mt 28, 19 sq). Sicut Christus cum auctoritate mandavit, ita apostoli cum auctoritate inculcant observantiam mandatorum Christi.

3. Apostoli intellexerunt sibi a Christo veram potestatem legiferam, iudiciariam, coactivam datam esse. Ita gentilibus christianis viventibus inter iudaeos legem dederunt, ut abstinerent ab immolatis simulacrorum et sanguine et suffocato (Act 15, 29), quae est lex positiva ecclesiastica (cf. 1 Cor 10, 25 sqq). «Cum pertransirent civitates [Paulus et Timotheus], tradebant iis custodire dogmata [praecepta], quae erant decreta ab apostolis et senioribus, qui erant Ierosolymis¹» (Act 16, 4). S. Paulus scribit: «Laudo vos, fratres, quod,… sicut tradidi vobis, praecepta mea tenetis» (1 Cor 11, 2). Iubet S. Paulus viros orare detecto capite, mulieres vero velato capite, esurientes domi manducare, non vero opulentam cenam cum aliorum scandalo in publico conventu christianorum sumere; «cetera autem, cum venero disponam» (1 Cor 11, 34). Alia praecepta dat in epistulis ad Timotheum et Titum. Haec autem omnia praecipit, non quia ab hominibus hanc potestatem accepit, sed quia pro Christo legatione fungitur (2 Cor 5, 20).

S. Paulus tulit sententiam iudicialem in corinthium incestuosum (1 Cor 5, 3 sqq) et in Hymenaeum et Alexandrum (1 Tim 1, 19 sq). Corinthios interrogat: «Quid vultis, in virga veniam ad vos, an in caritate et spiritu mansuetudinis?» (1 Cor 4, 21.) «Praedixi et praedico, ut praesens et nunc absens, iis, qui antea peccaverunt, et ceteris omnibus, quoniam si venero iterum, non parcam. An experimentum quaeritis eius, qui in me loquitur Christus?… Ideo haec absens scribo, ut non praesens durius agam secundum potestatem, quam Dominus dedit mihi in aedificationem et non in destructionem» (2 Cor 13, 2 sq. 10).

Atqui potestatem, quam Paulus accepit a Christo, ceteri quoque apostoli acceperunt. Ergo omnes habuerunt potestatem iudicialem et coactivam. Unde possunt etiam poenas imponere tam spirituales quam temporales, in quantum iuvant ad finem spiritualem.

206. Prob. pars II. Apostoli acceperunt potestatem ordinis.

1. Christus docet: «Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei» (Io 3, 5). Potestatem autem regenerandi homines ex aqua et Spiritu Sancto dedit apostolis. «Euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti» (Mt 28, 19). Rursus dixit: «Nisi manducaveritis carnem Filii hominis et biberitis eius sanguinem, non habebitis vitam in vobis» (Io 6, 54). Potestatem autem dandi hominibus corpus et sanguinem Christi dedit apostolis in ultima cena (Lc 22, 19 sq). Post resurrectionem suam dixit apostolis: «Accipite Spiritum Sanctum: quorum remiseritis peccata, remittuntur iis» (Io 20, 22 sq). Ergo apostoli acceperunt a Christo potestatem sanctificandi homines externis quibusdam ritibus.

2. Revera apostoli per externos ritus homines sanctificaverunt. Baptismo peccata delent et homines in ecclesiam recipiunt (Act 2, 38 41). Per impositionem manuum dant Spiritum Sanctum (Act 8, 17) et episcopos constituunt (2 Tim 1, 6). Deserviunt altari, benedicentes calici, qui est «communicatio sanguinis Christi», et frangentes panem, qui est «participatio corporis Domini» (1 Cor 10, 16). Ergo apostoli censuerunt se habere potestatem ordinis. Neque enim solis doctrinis et praeceptis dirigebant homines, ut hi seipsos servando praecepta sanctificarent, sed ritibus utebantur, quibus ex institutione Christi inerat vis conferendi hominibus interna gratiae dona.

Thesis est dogmatice definita, sed haec res et alia, quae de potestate ordinis et de singulis ritibus sacris quaeri possunt, pertinent ad Tractatum de Sacramentis.

207. Obi. I. Christus apostolos vituperavit, quod disputarent, quis eorum esset maior, et dixit iis: «Reges gentium dominantur eorum… vos autem non sic» (Lc 22, 25 sq). Ergo non instituit sacrum dominium seu hierarchiam.

Resp. Dist. antec.: Christus vituperavit ambitionem apostolorum, de prima sede disputantium, et seipsum proposuit iis exemplum humilitatis, conc. antec.; Christus negavit se habere regnum et potestatem et se velle hanc potestatem communicare cum apostolis, neg. antec. (cf. Lc 22, 29). Dist. conseq.: Non instituit hierarchiam, quae esset obiectum ambitionis, conc. conseq.; non instituit hierarchiam, ad quam vocarentur homines secundum electionem Patris, neg. conseq. (cf. Mt 20, 23; Mc 10, 40).

208. Obi. II. Ritus externi erant proprii Veteris Testamenti, qui abrogati sunt in Novo Testamento, in quo Deus colitur in spiritu et veritate (Gal 4, 9. Io 4, 23 sq).

Resp. Dist. assert.: Veteris Testamenti proprii erant ritus, qui solum significabant futuram salutem, ipsi vero non poterant intrinsecus sanctificare homines, conc. assert. (Hebr 10, 1 sqq); Novum Testamentum non habet ritus efficaces sanctificationis internae, quia tales ritus pugnant cum cultu Dei in spiritu et veritate, neg. assert. Ne Novum quidem Testamentum fundatum est pro puris spiritibus sed pro hominibus, qui indigent cultu externo cum convenientibus ritibus (cf. supra n. 44, 49). In Novo Testamento Deus colitur in spiritu et veritate, quia gratia interna, quam lex mosaica solum promittebat, per Messiam data est, ut homines sint filii Dei et ut filii Dei vivant et agant.

209. Obi. III. In re religiosa nemo est cogendus sed suae conscientiae committendus, cum cultus coactus sit cultus nullus. Ergo ecclesiae non competit potestas iudicialis et coactiva.

Resp. Dist. antec.: Nemo, qui nondum est membrum ecclesiae, potestate ecclesiastica cogi debet, ut fiat membrum ecclesiae, conc. antec.; nemo, qui iam est membrum ecclesiae, per potestatem ecclesiasticam cogi potest, subdist. antec.: Si agitur de actibus pure internis, trans. antec., quia de hac re postea dicendum erit; si agitur de actibus externis, neg. antec. Nam in omni regno bene instituto debet esse potestas coercendi actus malos, qui foras prodeunt, tum per poenas medicinales in bonum peccantis adhibitas, tum per poenas vindicativas ad bonum publicum tuendum. Quae autem sint poenae convenientes, ex multis condicionibus pendet, de quibus iudicare magistratuum est.

Haec valent de ecclesia, ut societas est et ut societas habet potestatem humanam sibi propriam, etsi a Christo datam, seu valent in foro externo, ut loquuntur. In hoc enim foro ecclesia agit non ut causa pure instrumentalis sed ut causa suo modo principalis. Quare eius leges sunt leges humanae. In foro vero interno, i. e. in iudicandis et remittendis peccatis hominum et in tractandis aliis pure internis, ecclesia solum agit ut causa instrumentalis, Deus vero est unica causa principalis. Sed de his alibi agendum erit.

Prop. XXVI. Christus instituendo collegium apostolicum sub Petro primate cum potestate iurisdictionis et ordinis factus est auctor societatis religiosae, hierarchicae, monarchicae, quam vocavit ecclesiam suam.

210. Stat. quaest. Haec thesis est corollarium ex praecedentibus et indiget potius explicatione quam probatione. Nostra aetate rationalistae protestantes eosque secuti modernistae negarunt Christum fundasse ullam proprii nominis societatem. Dicunt eum solum docuisse homines colere Deum ut Patrem caelestem et se considerare et gerere ut filios huius Patris, inter se caritatis vinculo coniunctos. Inde proxime ortam esse «idealem» quandam ecclesiam, i. e. coetum fidelium distinctorum a iudaeis incredulis; ex hac autem ideali ecclesia paulatim ortam esse realem ecclesiam, i. e. societatem politice constitutam secundum exemplar societatis civilis. Quomodo primitiva credentium multitudo se evolverit ad ecclesiam, permultis libris exponitur, incipiendo ab A. Ritschl (Die Entstehung der altkatholischen Kirche², Bonn 1857) usque ad A. Harnack, A. Sabatier et aliorum recentiorum opera. In libro «Die neueren Forschungen über die Anfänge des Episkopats von Stan. v. Dunin-Borkowski» (Freiburg 1900) circiter centum scriptores de hac re recensentur, et alios addidit Batiffol in «L'église naissante» 172 sqq. Longum et inutile est has omnes theorias discutere. Sicut fieri solet, quando a vero receditur, maxima est inter hos scriptores discordia, neque raro idem scriptor id, quod prius ut necessarium postulatum scientiae posuerat, postea ut falsum abicit. Quae theoria nunc plerumque circumferatur, satis patet ex decreto «Lamentabili» prop. 52 sqq et ex encyclica «Pascendi» (Denz. n. 2052 sqq 2091 sqq). Secundum modernistarum placita ecclesia orta est ex conscientiis fidelium collective sumptis, quatenus ad commune bonum tuendum et augendum fideles crearunt magistratus, quorum esset consociatos in communem finem dirigere et communem doctrinam et cultum tueri. Hac via circa initium saeculi III exstitisse primitivam ecclesiam catholicam, quae deinceps constantes mutationes subierit et subeat. Aliis, ut R. Sohm, videtur haec transformatio fuisse ruina primitivae religionis christianae; alii, ut Harnack, censent ex natura rei non potuisse fieri, ut ipsum evangelium servaretur, nisi prima forma societatis christianae periret, et ob eandem rationem necessariam esse continuam transformationem et adaptationem ad exigentias singulorum saeculorum.

Cum hae theoriae pugnent cum variis locis Novi Testamenti, hos locos aut vi quadam in alium sensum interpretantur, aut, si nequeunt, interpolatos esse declarant. Nos hic non iterum in genuinitatem textuum inquirimus, sed suppositis iis, quae hucusque probavimus, singulas partes thesis explicamus.

211. Prob. pars I. Christus veram societatem instituit. Nam is instituit societatem, qui multos homines ad communem finem prosequendum sub communi auctoritate stabili modo coniungit. Atqui id Christus praestitit. Ergo.

Prob. min. Christus ab initio vitae suae publicae coepit annuntiare regnum Dei vel regnum caelorum (Mt 4, 17. Mc 1, 15. Lc 4, 43). Postulabat autem, ut homines admitterent suam doctrinam ut a Deo revelatam (supra n. 127 129 sq), et ut praecepta sua observarent (Mt 7, 21 sqq). Eos, qui recipiebant verba eius, vocavit discipulos suos (Lc 14, 26 sq. Io 8, 31) et se magistrum eorum (Mt 23, 8). Ad discipulatum suum omnes invitat: «Venite ad me omnes… et discite a me» (Mt 11, 28 sq). Attamen non omnes veniunt, sed quibus datum est a Patre (Io 6, 66). «Multi enim sunt vocati, pauci vero electi» (Mt 22, 14). Hos, quos ipse secundum voluntatem Patris elegit (Io 15, 16; 17, 6), Christus distinguit a mundo (Io 15, 19), i. e. ab incredulis sive gentilibus sive iudaeis (Mt 10, 16 sqq), et vocat eos gregem suum. «Nolite timere, pusillus grex» (Lc 12, 32). «Ego sum pastor bonus… et alias oves habeo, quae non sunt ex hoc ovili [iudaico], et illas oportet me adducere, et vocem meam audient, et fiet unum ovile et unus pastor» (Io 10, 11 16).

Fideles sub capite suo Christo constituunt regnum Dei, cuius indoles est spiritualis et supernaturalis. Propterea, cum iudaei exspectarent regnum quoddam mundanum, civili et militari potestate gloriosum, Christus monet regnum Dei non venire cum pompa: «ecce enim regnum Dei intra vos est» (Lc 17, 21), in medio vestrum iam adest in me et discipulis meis.

Regnum quidem Dei non uno sensu dicitur in evangeliis. Saepe idem est ac status et societas beatorum (Mt 25, 34; cf. 8, 11); immo hic status perfectus indirecte saltem respicitur, quoties sermo est de regno caelorum. Nihilominus saepe sermo est de regno Dei secundum statum imperfectum huius vitae. Comparatur enim regnum Dei cum familia regis, in qua sunt servi fideles et pigri (Mt 18, 23 sqq); cum operariis in vinea, qui vespere exspectant mercedem laboris (Mt 20, 1 sqq); cum sagena missa in mare, qua colliguntur pisces boni et mali (Mt 13, 47); cum agro, in quo crescunt triticum et zizania (Mt 13, 24 sqq); sed in fine mundi angeli colligent de hoc regno omnia scandala, i. e. «eos, qui faciunt iniquitatem, et mittent eos in caminum ignis» (Mt 13, 41 sq). Itaque quia haec non possunt de regno beatorum intellegi, dicta sunt de regno Dei quale in hac terra exsistit. Hoc igitur regnum est coetus fidelium tum eorum, qui aliquando erunt in caelo, tum eorum, qui a caelo excludentur. Rex huius regni est Christus, cui iudaei credentes acclamant: «Benedictus, qui venit in nomine Domini, rex Israel» (Io 12, 13). Iesus vero a Pilato interrogatus: Rex es tu? respondet: «Rex sum ego» (Io 18, 37). De metaphoris civitatis, domus, templi deque parabolis, quibus Christus naturam regni sui illustravit, cf. Passaglia, De ecclesia I, 3; I. Schäfer, Das Reich Gottes, Mainz 1897, 109 sqq.

Ergo quia Christus collegit coetum hominum stabilem (Mt 24, 14) ad doctrinam suam profitendam et praecepta sua sequenda, et quia instituit collegium apostolicum ad docendos et regendos fideles, dubium esse nequit, quin veram societatem instituerit. Attamen ante mortem Christi solummodo praeparabatur institutio huius societatis, sed perfecte constituta non est haec societas nisi post resurrectionem Christi, quia tum demum Christus apostolis potestatem antea promissam contulit. Immo voluit, ut apostoli munus suum publicum non aggrederentur nisi post adventum Spiritus Sancti. Idcirco dies Pentecostes vero quodam sensu vocari potest dies nativitatis ecclesiae, quam nihilominus Christus ipse vere instituit, quia institutio facta est ex eius voluntate et secundum normam et potestatem ab ipso acceptam.

212. Prob. pars II. Societas a Christo instituta est societas religiosa. Diversae societates inter se distinguuntur fine, qui est ideale vinculum omnis societatis. Sunt igitur societates litterariae, politicae, oeconomicae, prout eorum finis est litterarius, politicus, oeconomicus. Atqui finis societatis, quam Christus fundavit, est religiosus. Ergo haec societas est societas religiosa.

Societas autem, quia est unum quoddam corpus morale, etiam socialem actionem habeat necesse est. Neque enim eo societas iam exsistit, quod plures eundem finem appetunt, v. g. quod multi volunt fieri divites vel docti vel artifices, sed eo, quod voluntates et actiones suas coniungunt ad communem finem prosequendum. Ergo in societate religiosa, ut vere societas sit, bona religiosa sociali actione prosequenda sunt. Neque tamen requiritur, ut omnia societatis membra eodem modo agant, cum in omni societate quidam sint qui dirigant, quidam qui praecepta exsequantur, et generatim variae operationes requirantur, quae divisim tantum ab aliis et aliis fieri possunt.

Qui vero sit finis societatis christianae sociali modo prosequendus, ex iis, quae diximus, patet. Christus enim misit apostolos, ut doctrinam a se revelatam conservarent et propagarent, ut homines regerent et ad vitam beatam dirigerent, ut ritus praescriptos administrando Deum colerent et homines sanctificarent. Alii autem docendo, alii discendo doctrinam sacram conservant; alii dant praecepta salutaria, alii recipiunt, sua vero officia in suo quisque ordine implere debet; alii administrant ritus sacros, alii suscipiunt. Sic in tota ecclesia est vita quaedam socialis, cuius singula membra participia sunt. Totius ecclesiae est religionem christianam conservare; singulorum fidelium est in ecclesia religionem christianam exercere eamque exercendo salutem animae consequi.

Christus hunc religiosum finem ecclesiae maxime effert in oratione sacerdotali, qua orat Patrem, ut apostolos et omnes, qui credituri sunt per eos, conservet in vera fide et sanctificet eos et firmet in caritate et tandem ducat illuc, ubi est Christus in gloria, ut sic Deus in omnibus clarificetur (Io c. 13)².

Itaque Christus condidit societatem religiosam, i. e. coetum hominum moraliter et constanter unitorum unitate doctrinae, rituum, regiminis, qui sub apostolis eorumque primate Petro prosequuntur finem religiosum. Et quia tum finis tum media ad finem non sunt naturalia sed ordinis supernaturalis, haec societas est etiam societas supernaturalis (cf. Wilmers, De eccl. 1 sqq 28 sqq 53 sqq).

213. Prob. pars III. Societas a Christo instituta est societas hierarchica. Hierarchia est sacer principatus. Unde ecclesia est societas hierarchica, si ex institutione Christi in ea sunt alii praepositi, alii subditi. Atqui iam probavimus Christum contulisse collegio apostolico potestatem iurisdictionis et ordinis. Ergo societas christiana est societas hierarchica.

At non solum in evangeliis narratur institutio hierarchiae, sed in omnibus scriptis Novi Testamenti videmus divisionem fidelium in praepositos et subditos. S. Paulus comparat communitatem fidelium cum organismo corporis humani, cuius «omnia membra non eundem actum habent» (Rom 12, 4). Ita in ecclesia sunt, qui habent ministerium, qui docent, qui exhortantur, qui praesunt (Rom 12, 7 sq). Fideles vero monentur: «Mementote praepositorum vestrorum… Oboedite praepositis vestris et subiacete iis; ipsi enim pervigilant, quasi rationem pro animabus vestris reddituri» (Hebr 13, 7 17). Praepositis dicitur: «Pascite, qui in vobis est, gregem Dei, providentes non coacte sed spontanee secundum Deum, neque turpis lucri gratia sed voluntarie, neque ut dominantes in cleris sed forma facti gregis ex animo» (1 Petr 5, 2 sq).

Apostoli instituebant praepositos in singulis ecclesiis (Act 14, 22) per impositionem manuum cum oratione (1 Tim 4, 14. 2 Tim 1, 6). Qui ita instituti erant, non habebant, sicut apostoli, iurisdictionem in ecclesiam universalem sed in illam tantum ecclesiam particularem, cui praepositi erant (Act 20, 28. 1 Thess 5, 12. Tit 1, 5 sqq. Apc 2, 2 14 sq 20; 3, 2 sq 9).

Horum praepositorum tria nomina sunt; vocantur enim episcopi, presbyteri, diaconi. Diaconi, ut nomen indicat, sunt ministri seu adiutores aliorum praepositorum in gerendis negotiis temporalibus, in praedicando verbo divino, in administrandis sacramentis, ut patet ex iis, quae narrantur de Stephano et Philippo diaconis (Act 6, 1 sqq; 8, 5 sqq). Episcopus vi nominis idem est atque inspector. Presbyter vero idem est ac senior vel maior natu; et sic in Vulgata interdum vertitur, saepe vero retinetur vocabulum presbyteri. In versione Septuaginta episcopi dicuntur ii, qui in gerendo munere publico aliis praepositi sunt (Nm 4, 16; 31, 14. Iud 9, 28. 4 Rg 11, 15 18). Presbyteri vero dicuntur seniores, qui vices populi gerunt (Ex 19, 7 sq; cf. 3, 16 18; 4, 29 sqq), membra collegii electi ad regendum populum (Nm 11, 16 sqq), membra synedrii iudaici (Dn 13, 28 61; graece ante c. 1. 1 Mach 12, 35). Ex usu igitur versionis Septuaginta utrumque nomen significat munus publicum, cui iurisdictio quaedam est annexa.

Si quaeritur, quae in Novo Testamento sit differentia inter episcopos et presbyteros, qui sunt praepositi ecclesiastici, certum responsum dari non potest, quia iidem, qui dicuntur episcopi, etiam vocantur presbyteri (Act 20, 17 28. Tit 1, 5 7. 1 Petr 5, 1). Qui usus loquendi etiam postea non statim disparuit. Ita S. Irenaeus ait: «Presbyteris obaudire oportet, qui cum episcopatus successione charisma veritatis acceperunt» (Contra haer. 4, 26, 2). Quidam posteriores scriptores censent etiam simplicibus presbyteris datum esse nomen episcoporum. Ita S. Ioannes Chrysost. In Phil. 1, 1, quo loco plures salutantur episcopi philippenses.

Hinc apud eruditos catholicos nostrae aetatis ortae sunt variae opiniones. A. Michiels contendit temporibus apostolorum eos, qui dicuntur episcopi, non fuisse nisi simplices sacerdotes; sacerdotes vero primi ordinis tunc non habuisse sedes fixas neque appellationem propriam, sed fuisse missionarios ad instar apostolorum (prophetas, evangelistas). Singulis urbibus praepositum fuisse collegium simplicium sacerdotum, apostolos vero et eorum socios missionarios sibi plenam iurisdictionem reservasse. Paulatim vero ecclesiis principalibus praefectum esse unum virum cum plena potestate iurisdictionis et ordinis, et ad hos viros exclusive transiisse nomen episcoporum (L'origine de l'épiscopat, Louvain 1900, 167 sqq 210 sqq). P. Batiffol proponit hoc systema: Ab initio nomen presbyteri erat nomen honoris tantum, quod iis tribuebatur, qui primi religionem christianam receperant. Ex his veteranis eligebantur, qui ordinarentur sacerdotes ad regendas ecclesias collegialiter. Apostolis autem paulatim morientibus loco illorum presbyterorum-episcoporum constituti sunt episcopi proprie dicti (Etudes d'histoire et de théologie positive I⁵, Paris 1907, 225 sqq 258 sqq). Plerique exegetae recentes, ut Felten, Belser, Knabenbauer, negant simplices presbyteros umquam habuisse nomen episcoporum et dicunt Act 20, 17 sermonem esse de episcopis et presbyteris, Phil 1, 1 vero de episcopis ecclesiarum Macedoniae. Res est incerta. Unde e S. Scriptura possumus quidem probare constitutionem ecclesiae esse hierarchicam; sed qui sint singuli gradus hierarchiae, e traditione discendum est. De qua re postea.

214. Prob. pars IV. Societas a Christo instituta est societas monarchica.* Sicut hierarchia opponitur democratiae seu regimini totius multitudinis, ita monarchia opponitur aristocratiae seu regimini paucorum inter se aequalium. Vidimus quidem Christum collegio apostolorum dedisse potestatem iurisdictionis ad regendam ecclesiam (Prop. XXIII), sed vidimus etiam Christum in collegio apostolorum Petro primatum iurisdictionis dedisse (Prop. XXIV), ita ut omnia membra ecclesiae uni ut capiti visibili essent subiecta. Atqui haec est constitutio monarchica. Totum aedificium ecclesiasticum uni petrae innititur, totus grex Christi uni supremo pastori commissus est; hic pastor habet claves regni.

Nihilominus non est societas a Christo instituta monarchia absoluta, sed admixtum habet elementum aristocraticum. Nam Christus non reliquit arbitrio Petri, utrum vellet sibi adiutores eligere ad gubernandam ecclesiam necne, sed ipse instituit collegium apostolicum eique potestatem iurisdictionis dedit. Ergo ceteri apostoli non erant vicarii Petri, sed propria potestate sub Petro pollebant. Cumque Petrus non posset mutare formam a Christo institutam, non poterat abrogare ceterorum munera et sibi soli omnem iurisdictionem reservare. Unde secundum constitutionem suam ecclesia est monarchia temperata. Si quis vero mavult eam vocare monarchiam simplicem, non est de nomine disputandum, dummodo res ipsa concedatur.

215. Prob. pars V. Christus societatem a se fundatam vocavit ecclesiam suam, i. e. usus est aliquo nomine aramaico, quod apte hac voce graeca redditur. In Septuaginta vocabulum ecclesiae ponitur plerumque pro hebraea voce kahal, et significat populum israeliticum ut coetum Deo dicatum (Dt 23, 2 sq. Neh 13, 1. Mich 2, 5). Eodem modo, quo populus Veteris Testamenti vocabatur «ecclesia Dei», Christus populum fidelem Novi Testamenti vocat «ecclesiam meam». Haec vox erat theocratica ex usu Veteris Testamenti; ex altera parte erat apta ad distinguendos discipulos Christi a coetu religioso iudaeorum, qui ea aetate vocabatur synagoga (hebr. edah). Unde intellegitur, cur Christus eam elegerit ad designandam societatem fidelium.

Hoc quidem nomen bis tantum in evangeliis legitur: Mt 16, 18 et 18, 17. Quod autem haec vox non habetur apud Marcum et Lucam, nihil probat; nam neque in evangelio Ioannis est, quamvis certum sit tempore scriptionis huius evangelii eam iam diu fuisse in usu. Ab ipsis apostolis societas christiana hoc nomine ut proprio appellari solet (Act 5, 11; 8, 3; 9, 31; 12, 1; 20, 28. 1 Cor 6, 4; 10, 32; 14, 12; 15, 9. Gal 1, 13. Eph 1, 22; 3, 10 21; 5, 23 sqq. Phil 3, 6. Col 1, 18 24). Eadem vox cum addito vel in numero plurali significat particulares coetus christianorum (Act 25, 41³. 1 Cor 4, 17; 14, 33. 1 Thess 1, 1; 2, 14 etc.). Interdum significat publicum fidelium conventum (1 Cor 11, 18), post tempora apostolorum etiam materiale aedificium, quo conveniunt christiani ad peragenda sacra mysteria. Itaque cum vox ecclesiae iam primis temporibus in universali usu fuerit, signum est a Christo ipso coetum fidelium sic fuisse appellatum.

216. Coroll. Ex dictis colligi potest definitio ecclesiae. Ecclesia est coetus hominum, qui eiusdem fidei professione et eorundem sacramentorum communione sub apostolicis pastoribus eorumque primate regnum Christi in terris constituunt (cf. Bellarm., De eccl. 3, 1; Suarez, De relig. tr. 7, l. 1, c. 2, n. 2). Qua definitione continentur omnia elementa, quae prioribus propositionibus probavimus ex institutione Christi ad constitutionem ecclesiae pertinere.

217. Obi. I. Christus omnibus hominibus viam aperuit, ut sine ullis sequestris humanis ad Deum Patrem accedere possint (Hebr 4, 16), et ut omnes sint regale sacerdotium (1 Petr 2, 5 9), et dedit illis internam unctionem, qua doceantur, ut necesse non habeant, ut alius doceat et regat eos (1 Io 2, 27). Ergo tota ista quae fingitur constitutio hierarchica ecclesiae est contraria spiritui Christi.

Resp. Dist. antec.: Christus non externum tantum regimen instituit, sed etiam adduxit internum regnum gratiae cum cultu interno et interno regimine Spiritus Sancti, conc. antec.; internum regnum gratiae excludit cultum et regimen externum, neg. antec. Et neg. consequ.

S. Paulus, qui adeo praedicat adoptionem filiorum Dei et internum commercium fidelium cum Deo, nihilominus urget christianos omnes constituere organismum socialem, in quo alii praesint, alii oboediant. S. Petrus, qui laudat regale sacerdotium omnium christianorum, tamen docet in ecclesia pastores esse constitutos ad pascendum gregem Dei (supra n. 213). Et si S. Ioannes voluisset excludere omne externum magisterium, cur scripsit epistulam suam ad docendos et monendos «filios» suos? Ex scriptis Novi Testamenti manifestum est ecclesiam statim ab exordio fuisse societatem hierarchicam.

218. Obi. II. Ab initio ecclesia regebatur per homines charismaticos, qui a Deo accipiebant revelationes, scientiam, prophetiam, alia dona, quorum diversitate ecclesiae similis erat corpori, in quo singula membra suas functiones habent (1 Cor 12, 7 sqq). Magistratus vero tum demum instituebantur, cum defervescente primo enthusiasmo societati christianae alio modo providendum esset.

Resp. Dist. assert.: Primis temporibus frequenter dabantur charismata «in signum», i. e. ad probandam vel confirmandam veritatem doctrinae christianae, sive fidelibus sive infidelibus, ut S. Paulus ait (1 Cor 14, 22), quae charismata postea minus frequenter dabantur, numquam tamen plane in ecclesia cessarunt, conc. assert.; primis temporibus non erant magistratus ecclesiastici, qui homines baptismo in ecclesiam reciperent receptosque gubernarent, neg. assert. Neque enim defervescente primo enthusiasmo apostoli, episcopi, diaconi instituti sunt sed statim ab initio, ut legimus in Actibus apostolorum. S. Paulus, scribens ad eos, qui charismata habebant, cum auctoritate iis doctrinam proponit et praecepta dat, neque christianos monet, ut oboediant charismaticis, sed ut oboediant praepositis suis (cf. supra n. 205, 213). Erat autem consentaneum ex iis, qui donis scientiae vel prophetiae vel dexteritate gubernandi praediti erant, praepositos ecclesiae eligere; et sic poterant etiam inter praepositos ecclesiae esse prophetae vel generatim charismatici, qui nihilominus non gubernabant vel sacris muneribus fungebantur, quia charismatici erant, sed quia ad haec munera ab apostolis constituti erant.

Prop. XXVII. Christus voluit, ut ecclesia a se fundata usque ad finem mundi permaneret.

219. Haec propositio per se est maximi momenti; nam si Christus voluisset ea, quae instituit, morte apostolorum perire, nihil iam haec res ad nos pertineret, nisi quatenus ageretur de cognoscendo facto historico praeteritorum saeculorum. Nihilominus propositio non indiget novis argumentis; nam ex iis, quae hucusque vidimus, satis patet ecclesiam non fuisse ad breve tempus institutam, sed ut permaneat usque ad finem temporum. Solum igitur ut hoc manifestius fiat, quaedam recolligenda vel addenda sunt.

Potest perennitas ecclesiae dupliciter intellegi, aut ita, ut ecclesia solum dicatur quomodocumque materialiter permanere, etsi substantialiter mutetur, dummodo subsequens status e praecedenti statu sine interruptione evolvatur; aut ita, ut ecclesia usque ad finem mundi formaliter secundum substantiam eadem perseveret. Pure materialem indefectibilitatem ecclesiae praeter alios statuunt modernistae, quibus in ea nihil stabile est, sed continua mutatione praecedentia moriendo producunt subsequentia; nam, inquiunt, omne vivum variabile (cf. Denz. n. 2094 2104). Nos vero dicimus ea, quae a Christo circa ecclesiae constitutionem decreta sunt, indefectibilia esse et per virtutem divinam exempta a mutabilitate substantiali. Non negamus quidem, immo affirmamus ecclesiam vivere; cotidie enim docet, regit, sanctificat homines; etiam accommodat modum docendi et regendi singulis temporibus et condicionibus. Attamen docet conservando, proponendo, explicando, defendendo, applicando eandem doctrinam revelatam; regit secundum formam a Christo praescriptam; sanctificat per ritus a Christo institutos. Neque pro doctrina revelata umquam potest aliam doctrinam substituere, neque regimen a Christo constitutum in aliud transformare, neque ritus a Christo institutos abrogare. Sed potest ipsa proprias leges condere, mutare, abrogare; potest alios et alios accidentales ritus addere vel tollere; potest multis modis intellegentiam doctrinae revelatae excolere et promovere. Itaque substantialiter eadem manet ecclesia, si substantialiter idem manet magisterium, eadem doctrina, si substantialiter iidem manent cultus et ritus sacri, si substantialiter eadem manet forma regiminis.

220. Arg. 1. Ex perpetuitate munerum ecclesiasticorum.

Christus voluit, ut substantialiter eadem doctrina, idem cultus, idem regimen ecclesiasticum usque ad finem mundi permaneret.

Ergo voluit, ut ecclesia a se fundata usque ad finem mundi permaneret.

Prob. antec. Christus dixit: «Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, docentes eos servare omnia, quaecumque mandavi vobis. Et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi» (Mt 28, 19 sq). Ergo usque ad consummationem saeculi ex voluntate Christi permanebit apostolicum magisterium et sacrum ministerium ad homines docendos, sanctificandos, regendos; ergo etiam usque ad finem mundi permanebunt doctrina Christi, mandata Christi, ritus baptismi. Ideo Christus apostolis promisit Spiritum Sanctum, qui cum iis maneret «in aeternum» et eos firmos in veritate constitueret et ab erroribus defenderet (Io 14, 16 sq). Propterea S. Paulus ait: «Licet nos aut angelus de caelo evangelizet vobis, praeterquam quod evangelizavimus vobis, anathema sit» (Gal 1, 8). Christus dixit suum evangelium, non aliud, praedicandum esse omnibus gentibus, antequam veniret consummatio (Mt 24, 14). Christus, instituens sacram eucharistiam, dixit apostolis: «Hoc facite in meam commemorationem» (Lc 22, 19). De qua re scribens S. Paulus ait: «Quotiescumque manducabitis panem hunc et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis, donec veniat» (1 Cor 11, 26), i. e. usque ad finem mundi. Non ante finem mundi venient angeli et colligent de regno Christi omnia scandala (Mt 13, 41 sqq). His et aliis dictis Christi manifestum est eum voluisse, ut regnum a se fundatum colligeret omnes homines omnium saeculorum. Quare apostoli, qui non erant victuri usque ad finem mundi, instituerunt praelatos ecclesiasticos ad perpetuandum ministerium et regimen apostolicum, et iniunxerunt iis, ut alios post se instituerent (Act 14, 22. 1 Tim 1, 3 18; 4, 14; 5, 7 19 sq. Tit 1, 5; 2, 15).

In specie Christus voluit, ut primatus esset perpetuus in ecclesia; nam primatum ad hunc finem instituit, ut portae inferi adversus ecclesiam, supra firmam petram aedificatam, non praevalerent (Mt 16, 18). Cum aedificium sine fundamento nullam habeat soliditatem, Christus voluit, ut fundamentum, ex quo ecclesia soliditatem habet, permaneret quamdiu ipsa ecclesia permanet; neque enim Christus umquam significavit primum fundamentum removendum et aliud eius loco ponendum esse. Tradidit etiam Petro integrum gregem suum pascendum (Io 21, 15 sqq). Atqui ad hunc gregem pertinent omnes fideles omnium temporum. Ergo hi omnes a successoribus Petri pascendi sunt. Sine primatu perfecta unitas ecclesiae non subsisteret. Itaque primatus Petri fuit quidem praerogativa personalis Petri, quatenus ei praeter ceteros apostolos datus est, non vero quasi cum ipso Petro exstinguendus fuerit. Protestantes suo exemplo ostendunt, quam misere in sectas dilabatur societas supremo unitatis principio orbata. Tam miserum autem statum dissensionis et discordiae Christus certe noluit ecclesiae suae esse proprium (Mt 12, 25. Io 17, 20 sq).

221. Arg. 2. Ex vaticiniis de ecclesia.

Vaticiniis tum Veteris tum Novi Testamenti praedicta est perpetuitas regni messianici. Atqui haec vaticinia non possunt non impleri. Ergo ecclesia erit perpetua.

Prob. mai. De rege messianico in Vetere Testamento praedicitur: «Potestas eius potestas aeterna, quae non auferetur, et regnum eius, quod non corrumpetur» (Dn 7, 14). «Et erit, in novissimo dierum erit mons domus Domini praeparatus in vertice montium… et regnabit Dominus super eos in monte Sion ex hoc nunc et usque in aeternum» (Mich 4, 1 7). «Feriam vobiscum pactum sempiternum, misericordias David fideles» (Is 55, 3; cf. supra n. 161). Propterea angelus de Christo annuntiat: «Regnabit in domo Iacob in aeternum, et regni eius non erit finis» (Lc 1, 32 sq). Praedixerat Deus: «Adhuc semel, et ego movebo non solum terram sed et caelum» (Agg 2, 7). Quae verba pertinent ad regnum messianicum, et a S. Paulo ita explicantur «Quod autem ‚adhuc semel' dicit, declarat mobilium [Veteris Testamenti] translationem tamquam factorum, ut maneant ea, quae sunt immobilia [regnum Christi]. Itaque regnum immobile suscipientes, habemus gratiam» (Hebr 12, 27 sq). Idem apostolus ait: «Iesus Christus heri et hodie, ipse et in saecula» (Hebr 13, 8). Atqui Iesus Christus non est physica tantum persona sed etiam moralis ut caput ecclesiae, quae est corpus eius (1 Cor 12, 12 sqq. Eph 1, 22 sq. Col 1, 18); et de hac morali relatione apostolus ad hebraeos loquitur. Neque enim relinquet Christus corpus suum, sed semper animabit, «donec occurramus omnes in unitatem fidei et agnitionis Filii Dei, in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi» (Eph 4, 13). Ecclesia est dilecta Christi sponsa, quam numquam repudiabit (Eph 5, 22 sqq; cf. Os 2, 19 sq). Ergo ecclesia permanere debet, quamdiu vivunt homines ad salutem ducendi; nam Deus «omnes homines vult salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire» (1 Tim 2, 4). Ergo ecclesia in hac terra permanebit usque ad finem mundi, et tunc transibit in statum gloriosum in caelis.

Quare inde a primis saeculis christiani profitebantur: «Credo unam sanctam ecclesiam.» Cum hic sit articulus fidei, omnibus christianis admittendus, manifeste christianis omnibus persuasum est ecclesiam numquam perire, sed esse perpetuam. «Ecclesia tempora sua habet, persecutionis videlicet et pacis. Nam videtur sicut luna deficere, sed non deficit. Obumbrari potest, deficere non potest» (S. Ambrosius, In Hexaem. 4, 2, 7). «Non vincetur ecclesia, non eradicabitur, nec cedet quibuslibet tentationibus, donec veniat huius saeculi finis» (S. Augustinus, In Ps. 60, n. 6).

222. Obi. I. Quae a prophetis praedicta sunt de perfecta felicitate servorum Dei in regno messianico (e. g. Is 65, 17 sqq), de regno mille annorum (Apc 20, 1 sqq), de evangelio aeterno (Apc 14, 6), impleta non sunt in praesenti statu ecclesiae. Ergo exspectandus est alius status ecclesiae essentialiter diversus.

Resp. Conc. antec. Dist. conseq.: Ergo exspectandus est status essentialiter diversus in caelo, conc. conseq.; in terra, neg. conseq.

Quae a prophetis praedicta sunt de regno Messiae, ex parte tantum referuntur ad terrenam huius regni formam; multa vero perfecte non implebuntur nisi in regno Messiae glorioso. Neque ea, quae a prophetis simul videntur et annuntiantur, necessario etiam simul implenda sunt, sed sufficit, ut successive impleantur. Praeterea quae metaphorice dicuntur, litteraliter intellegenda non sunt. Hoc valet de prophetiis Veteris et Novi Testamenti (e. g. Apc 21, 10 sqq). Quare exspectandum non est tempus, quando leones paleas comedant (Is 11, 7), vel alia materialiter fiant, quae apud prophetas sunt involucra sensus spiritualis. Mille anni apud Ioannem significant longum illud tempus, quo regnum Dei in terra florebit et crescet. Evangelium aeternum significat aeterna Dei consilia de sorte iustorum. Ceterum durante tempore huius vitae postulat Christus ab omnibus discipulis suis, ut cotidie tollant crucem suam et ipsum per multas tribulationes sequantur ad gloriam (Lc 9, 23; 14, 27; cf. Praelect. dogm. IX, 695 sqq).

223. Obi. II. Erit aliquando apostasia magna (2 Thess 2, 3. 1 Tim 4, 1), ut non iam fides neque caritas sit in terra (Mt 24, 12 24. Lc 18, 8), sed omnes serviant diabolo (Apc 13, 3 sqq). Ergo ecclesia non perseverabit usque ad finem mundi.

Resp. Dist. antec.: Ante finem mundi plurimi deficient ab ecclesia, conc. antec.; etiam «electi», neg. antec.; nam hi in illis textibus diserte excipiuntur. Dist. conseq.: Ergo ecclesia illis temporibus obnoxia erit magnis persecutionibus et externa gloria privabitur, conc. conseq.; plane evanescet, ut homines etiam bonae voluntatis eam invenire non iam possint, neg. conseq.

Conferri possunt, quae de variis ecclesiae statibus declaravit auctoritas ecclesiastica contra fraticellos (Denz. n. 485 490) et contra pistorienses (Denz. n. 1501). Ecclesiam «ex voluntate auctoris sui unicam in omnibus terris in perpetuitate temporum esse necesse est… Est igitur ecclesia Christi unica atque perpetua. Quicumque seorsum eant, aberrant a voluntate et praescriptione Christi Domini, relictoque salutis itinere ad interitum digrediuntur» (Leo XIII., Encycl. «Satis cognitum», 29. Iun. 1896; Denz. n. 1955).

Cf. P. Murray, De ecclesia Christi I, Dublinii 1860; C. Passaglia, De ecclesia Christi, Ratisbonae 1857; Fr. Suarez, De fide disp. 9; — Defensio fidei catholicae adversus anglicanae sectae errores l. 1; A. et P. de Walenburch, De unitate ecclesiae.

Prop. XXVIII. Ecclesia est societas visibilis.

224. Stat. quaest. Considerata institutione et constitutione ecclesiae considerandae veniunt quaedam proprietates eius, quae sua sponte ex eius institutione et constitutione fluunt. Possunt quidem ea quoque, quae ad constitutionem ecclesiae pertinent, enuntiari per modum proprietatum, et ecclesia dici esse societas religiosa, hierarchica, monarchica, indefectibilis, a Christo fundata. Solo vario modo loquendi non mutatur ipsa res. Nihilominus quivis intellegit prius esse concipiendam societatem determinato modo constitutam, quam de eius proprietatibus loquamur. Unde recte vocamus proprietates, quae logice posteriores sunt constitutione ecclesiae et sunt qualitates e constitutione societatis ecclesiasticae emanantes, quae possunt distingui quattuor. Nam ecclesia, quia est pro hominibus instituta, talis esse debet, quae ab hominibus inveniri possit, seu debet esse visibilis; quia ad supremum finem mediis convenientibus est instructa, est societas perfecta; quia omnes homines sub uno magisterio et regimine colligit, est unica; quia hominibus non ad libitum offertur, sed omnibus obligatio imponitur se ei adiungendi, est ad salutem necessaria. Has igitur proprietates ecclesiae ex ordine considerabimus, et imprimis eius visibilitatem.

Visibilitas est ea proprietas ecclesiae, qua ut haec societas ab omni alia societate dignosci potest. «Ut haec societas»; nam homines, qui ad ecclesiam pertinent, esse visibiles probandum non est; sed quaeritur, num ab hominibus cognosci possit, quinam pertineant ad societatem ecclesiasticam, seu num haec societas reduplicative sumpta humano modo cognosci possit. Visibile dicitur non solum illud, quod secundum se totum est visibile, sed etiam illud, quod habet quidem in se aliquid invisibile, verumtamen externa sua exsistendi et agendi ratione visibiliter se manifestat. Ita homo, etsi habet animam invisibilem, tamen per corpus et actiones externas se manifestat ut hominem. Similiter ecclesia in se quidem multa interna dona invisibilia habet, sed quaedam eius constitutiva et actiones eam reddunt visibilem ut hanc societatem.

Protestantes modo dixerunt ecclesiam esse societatem hominum fidelium soli Deo notorum ideoque invisibilem, modo dixerunt eam esse societatem visibilem, modo distinxerunt duas ecclesias, alteram visibilem extrinsecus profitentium fidem christianam, alteram invisibilem societatem sanctorum (cf. I. A. Moehler, Symbolik § 46 sqq; Wilmers, De eccl. 58 sqq).

225. Arg. 1. Ex institutione et constitutione ecclesiae.

Christus visibiliter in hoc mundo apparuit, visibili modo instituit magisterium, ministerium, regimen apostolicum, apostolis officium docendi, sanctificandi per ritus externos, regendi homines imposuit, hoc munus apostolicum perenne esse voluit. Atqui societas, quae subest magisterio, ministerio, regimini visibili, est societas visibilis; nam videri potest, quinam se subiciant huic visibili auctoritati. Ergo ecclesia ex constitutione a Christo accepta est societas visibilis. Maior probata est supra n. 186 sqq. Minor est evidens. Quia hoc ita est, Christus ecclesiam appellat nominibus, quae significant societatem visibilem, ut ovilis, vineae, familiae, arboris etc. Et monet: «Dic ecclesiae» (Mt 18, 17). Quomodo ecclesiae invisibili aliquid dici potest?

226. Arg. 2. Ex vaticiniis.

Prophetae Veteris Testamenti, quamquam saepe efferunt spiritualem indolem regni messianici, tamen non minus efferunt sub variis metaphoris visibilitatem huius regni. Atqui haec vaticinia non possunt esse falsa. Ergo ecclesia est visibilis.

Isaias ait: «Et erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium, et elevabitur super colles; et fluent ad eum omnes gentes, et ibunt populi multi, et dicent: Venite et ascendamus ad montem Domini» (Is 2, 2 sq; cf. Mich 4, 1 sq). «In illa die radix Iesse, qui stat in signum populorum, ipsum gentes deprecabuntur… Et levabit signum in nationes» (Is 11, 10 12). Ergo ecclesia visibilis est omnibus hominibus, ut omnes ad eam venire possint; est sicut civitas supra montem posita, quae non potest abscondi (Mt 5, 14).

Sic haec vaticinia intellexit antiquitas christiana. S. Basilius: «Domus Dei in montium cacuminibus sita est ecclesia iuxta apostoli sententiam [I Tim 3, 15. Eph 2, 20]… cuius fundamenta sunt in montibus sanctis; est enim aedificata supra fundamentum apostolorum et prophetarum» (In Is. n. 66). S. Ioannes Chrysost.: «Neque sol ita splendidus neque eius lux ita clara est, ut sunt ecclesiae res. Nam domus Dei supra verticem montium» (In Is. c. 2, n. 2). S. Augustinus: Ecclesia «nonne manifesta est? Nonne tenuit omnes gentes?… Ecce mons implens universam faciem terrae, ecce civitas, de qua dictum est: Non potest civitas abscondi super montem constituta… Erit in novissimis diebus manifestus mons domus Domini» (In 1 Io. tr. 1, n. 13). Eodem modo alii Patres loquuntur; ergo non censuerunt ecclesiam esse invisibilem.

227. Arg. 3. Ex ratione congrua.

Homo est ens compositum ex anima et corpore, et est ens sociale. Atqui Deus cum creaturis agit secundum modum naturae earum convenientem. Ergo in re religiosa non diriget hominem modo prorsus invisibili neque eum tractabit ut ens solitarium, sed in societate visibili eum ad salutem perducet. Sicut tota educatio hominis fit in societate et modo sociali, ita semper et ubique videmus homines coeuntes in societates religiosas et religionem socialiter exercentes. Quare ecclesia invisibilis est aliquid plane alienum a natura et consuetudine hominum.

228. Obi. I. Etsi cultores religionis christianae exsistere non possunt sine ulla externa communione, haec externa communio est solummodo «massa ecclesiastica», veri autem christiani sunt soli iusti. Ergo verum regnum Christi est invisibile, thesaurus absconditus in agro (Mt 13, 44).

Resp. Dist. mai.: Veri christiani sunt iusti, qui se subiciunt regimini visibili a Christo instituto, trans. antec.; veri christiani et iusti esse possunt, qui nullo modo volunt se subicere regimini a Christo instituto, neg. antec. Dist. conseq.: Regnum Christi continet elementa invisibilia, conc. conseq.; non est societas visibilis, neg. conseq.

Dixi: trans. antec., quia etiam peccatores possunt esse in ecclesia Christi, dummodo sint baptizati, profiteantur veram fidem, servent necessariam unitatem. Nihilominus iusti sunt praecipuo quodam sensu veri christiani, sicut de viro moraliter integro praedicare licet: Hic est verus homo; non quasi alii homines non habeant ea, quae ad essentiam hominis requiruntur, sed quatenus improbi deficiunt a perfecta dignitate hominis (cf. Palmieri, De rom. pont. 47 sqq). Thesaurus in agro est invisibilis ignorantibus, visibilis invenientibus. Ceterum in illa parabola non agitur de visibilitate vel invisibilitate sed de magno pretio regni messianici, pro quo omnia danda sunt. Si quae dicta Scripturae efferunt elementa invisibilia ecclesiae (e. g. Hebr 12, 18 22 sq; Eph 5, 27), alibi non minus clare indicantur elementa visibilia. Ergo non alterutra neganda sed omnia harmonice iungenda sunt.

229. Obi. II. Ecclesia credenda est. Atqui quae videntur, non creduntur. Ergo ecclesia non videtur.

Resp. Dist. mai.: Ecclesia credenda est, quia et quatenus est a Deo revelata, conc. mai.; quia et quatenus videtur, neg. mai. Dist. min.: Quae videntur non creduntur, quia et quatenus videntur, conc. min.; quia et quatenus a Deo revelata sunt, neg. min. Et neg. conseq.

Sicut Christus a multis visus et tamen creditus est, ita etiam ecclesia certis signis vel notis a nobis cognoscitur, et sic non creditur, sed cognita simul est motivum credibilitatis; in quantum vero a Deo revelata est, non videtur, sed creditur. Haec quaestio de visis et creditis magis exponenda est in Tractatu de Fide.

230. Obi. III. Ecclesia consistit ex iis, qui praeter alia requisita habent characterem baptismalem. Atqui character baptismalis videri non potest. Ergo ecclesia est invisibilis.

Resp. Conc. mai. Dist. min.: Non potest videri character baptismalis in se, conc. min.; non potest videri ritus baptismalis, quo character imprimitur, neg. min. Dist. conseq.: Ecclesia est invisibilis quoad quaedam, conc. conseq.; simpliciter, neg. conseq.

Ceterum hic non quaeritur, num certo videri possit hic vel ille homo pertinere ad ecclesiam; sed num ecclesia, ut est societas, videri possit. Si ecclesia videtur, aliunde constat in ea non deesse elementa invisibilia, sine quibus ecclesia Christi esse non potest.

Schol. 1. De membris ecclesiae.

231. Cum visibilitate ecclesiae cohaeret quaestio de membris ecclesiae; nam in societate visibili necesse est adsit norma, qua distinguantur membra eius ab iis, qui ad eam non pertinent. Sicut in civili societate generatim constat, qui sint cives, etsi de quibusdam dubium est, ita etiam in ecclesia generatim scitur, qui sint membra eius, etsi quoad aliquos homines res est incerta.

1. Membra ecclesiae sunt omnes baptizati, qui se non separant ab eiusdem fidei professione neque ab ecclesiastici regiminis unitate. Baptismo homo recipitur in ecclesiam (Act 2, 41. 1 Cor 12, 13). Qui vero aliam fidem profitetur, non manet in ecclesia; nam «unus Dominus, una fides, unum baptisma» (Eph 4, 5). Similiter extra ecclesiam est, qui se separat ab unitate regiminis; nam ecclesia est «unum corpus et unus spiritus» (Eph 4, 4). Neque tamen quavis transgressione praecepti ecclesiastici recedit quis ab ecclesia sed sola rebellione contra ecclesiae regimen. Infantes omnes rite baptizati membra ecclesiae sunt, quamdiu non, usum rationis adepti, voluntarie se ab ea segregant.

Ut quis se separet ab ecclesia, non absolute requiritur actus peccaminosus, sed etiam aliquis bona fide ab ea separatus esse potest, quia accessus ad societatem visibilem vel recessus ab ea diiudicatur secundum facta externa, non secundum pure interna.

2. Qui servat externam coniunctionem cum ecclesia, manet membrum eius, etsi intus ab ecclesia defecit. Ita communissime docent theologi (e. g. Bellarminus, De eccl. militante 3, 10; Palmieri, De rom. pont. 43 sqq). Quidam negant (ut Suarez, De fide disp. 9, sect. 1, n. 23 sqq). Tenenda est communior sententia, quia de ratione visibilis societatis secundum visibilia facta iudicandum est, et reapse iudicatur, quia omnibus fatentibus episcopus occulte tantum haereticus manet episcopus et valide ponit actus iurisdictionis.

3. Membra ecclesiae non sunt catechumeni, i. e. ii, qui fidem ecclesiae profitentur et volunt baptismum suscipere, sed nondum susceperunt; ratio est, quia per solam actualem susceptionem baptismi fit ingressus in ecclesiam (cf. Conc. flor. decr. pro armen., et Conc. trid. sess. 14, de paenit. c. 2; Denz. n. 696 895). Ecclesia non habet iurisdictionem in catechumenos; potest tamen ab iis quaedam exigere ut condicionem, sine qua ad baptismum non admittuntur (vide sententias oppositas de hac re apud Bellarmin. l. c. c. 3 et Suarez l. c. n. 18). Possunt catechumeni esse iustificati per actus fidei et caritatis; nam sicut intra ecclesiam non omnes sunt iusti, ita extra ecclesiam non omnes sunt iniusti; qui inculpabiliter non sunt in ecclesia, possunt cum gratia divina ad iustificationem pervenire. Iusti, qui non sunt membra visibilis corporis ecclesiae, dicuntur pertinere ad animam ecclesiae, i. e. ad illud internum principium vitae supernaturalis, quod per se est in ecclesia, per accidens etiam extra ecclesiam.

4. Non baptizati, infideles, apostatae, notorii haeretici et schismatici et iuste excommunicati non sunt membra ecclesiae. Haeretici sunt, qui profitentur doctrinam oppositam doctrinae ecclesiae. Si quis omnem fidem denegat, est infidelis. Si quis prius credit, dein vero aut infidelis aut haereticus fit, est apostata. Schismatici sunt qui, etsi forte in doctrina non errant, separati sunt ab unitate regiminis ecclesiastici, et vel simpliciter oboedire renuunt vel sectas constituunt. Excommunicati sunt, qui sententia auctoritatis ecclesiasticae ex ecclesia eiciuntur. Sola iusta, i. e. non certo iniusta excommunicatio est valida coram Deo. Perfecta excommunicatio tum tantum habetur, cum «vitandi» declarantur, i. e. ii, quibuscum fidelibus non liceat communionem habere, et qui priventur omnibus bonis ecclesiasticis, quorum participatio ab auctoritate ecclesiastica concedi aut auferri potest. Excommunicati tolerati, qui non omni communione fidelium neque omnibus bonis ecclesiasticis privantur, dicendi non sunt eiecti ex ecclesia, sed manent membra ecclesiae, utique gravissimae poenae obnoxia ad eorum contumaciam frangendam. Sunt quidem theologi, qui censent ne maiore quidem excommunicatione homines expelli ex ecclesia. Sed cum in ipsa excommunicationis formula exprimatur segregatio ab ecclesia, haec sententia non est admittenda (cf. Denz. n. 763 1546).

5. Falsa est sententia dicentium solos praedestinatos vel solos iustos esse membra ecclesiae. Hi errores saepe damnati sunt ab ecclesia contra husitas prop. 1 3 (Denz. n. 627 629), contra Quesnel prop. 72 sq (Denz. n. 1422 sq), contra pistorienses prop. 15 (Denz. n. 1515), quia pugnant cum doctrina Christi praedicentis peccatores in fine mundi e regno suo collectum et in ignem missum iri (Mt 13, 41 sq). Quo sensu iusti perfectiore modo sint membra ecclesiae quam peccatores, iam diximus (supra n. 228). In iustis praeter vinculum fidei et subiectionis est etiam vinculum caritatis. Tota haec quaestio de membris ecclesiae copiose exponitur a Wilmers, De eccl. 619 sqq; cf. Franzelin, De eccl. thes. 22 sq; Murray, De eccl. I 143 sqq.

Schol. 2. De nomine ecclesiae latius vel strictius accepto.

232. Si simpliciter de ecclesia loquimur, intellegimus homines baptizatos in unitate ecclesiae visibilis in hac terra viventes.

Nihilominus interdum nomen ecclesiae latius sumitur, ut complectatur omnes, qui ab initio mundi fidem Christi, saltem implicitam, professi sunt. «Sancti [fideles] ante legem, sancti sub lege, sancti sub gratia, omnes hi perficientes corpus Domini, in membris sunt ecclesiae constituti» (S. Gregor. M. l. 5, ep. 18). Quatenus omnes, qui sub Christo capite sunt, eius regnum constituunt, etiam angeli caelestes ad ecclesiam pertinent (Col 1, 18 20. Hebr 12, 22 sq). Idem valet de animabus in purgatorio. Unde oritur distinctio ecclesiae militantis in hac terra, ecclesiae purgantis in purgatorio, ecclesiae triumphantis in caelo. Hae tres partes uniuntur vinculo gratiae, auxilii, precum sub Christo capite (Eph 1, 20), et sic constituunt communionem sanctorum. Sed quia vinculo externae societatis non uniuntur, non constituunt ecclesiam simpliciter vel stricte dictam.

Quamquam etiam in Vetere Testamento vero quodam sensu fuit ecclesia Christi, synagoga ab ecclesia Christi stricte dicta multipliciter distinguitur. Synagoga non erat corpus Christi mysticum, quia Christus homo nondum erat; ecclesia est corpus Christi mysticum (Eph 1, 22 sq; 4, 15). Synagoga erat civilis quoque coetus, ecclesia non est. Synagoga erat typus (realis prophetia) ecclesiae, et ut typus gratiam internam non dabat, sed per caerimonias et sanctificationem legalem promittebat; ecclesia ut antitypus (impletio prophetiae) gratiam dat (Hebr 7, 18 sq; 9, 9 sqq; cf. Eugen. IV. decr. pro armen.; Denz. n. 695; Conc. trid. sess. 6, c. 1; Denz. n. 793). Synagoga erat ecclesia nationalis, ecclesia Christi est ecclesia universalis (cf. Praelect. dogm. V, n. 464 sqq).

Soli damnati ad ecclesiam nullo modo pertinent, homines autem viatores omnes aliquam relationem ad ecclesiam habent, quia voluntate Dei ad ecclesiam destinantur (1 Tim 2, 1 4). Qui characterem baptismalem habent, subiecti sunt iurisdictioni ecclesiasticae, etsi hoc invincibiliter ignorant. Excommunicati ideo ab ecclesia segregantur, ut hac poena territi ad meliorem frugem redeant.

Prop. XXIX. Ecclesia est societas perfecta.

233. Stat. quaest. Societas perfecta dicitur, quae est suprema et independens in ordine suo ratione finis et mediorum; imperfecta dicitur, quae ex natura sua destinata est, ut cum aliis in maiorem societatem coalescat. In ordine naturali societas perfecta est respublica seu societas civilis, cuius finis est integrum bonum communitatis civium, et quae habet media omnia necessaria ad hunc finem assequendum. Familiae vero, municipia, aliae societates inferiores, quae non possunt integrum bonum humanum procurare, sed iungendae sunt in rempublicam ad omnia vitae commoda paranda, sunt societates imperfectae.

Ecclesia est societas ordinis supernaturalis. Unde perfecta est, si finis eius est supremus finis supernaturalis, et si habet media ad hunc finem necessaria. Parochiae vero et dioeceses sunt societates imperfectae, quae sibi solae non sufficiunt.

Independentiae internae societatis perfectae respondet independentia externa, quia societas, quae ratione finis et mediorum sibi sufficit, ab alia societate non dependet in ordine suo.

234. Arg. I. Ex constitutione ecclesiae.

Ecclesia a Christo instituta est, ut homines per rectum Dei cultum perducat ad aeternam salutem, et ad hunc finem accepit media necessaria. Atqui societas ita constituta societas perfecta est. Ergo.

Maior probata est in praecedentibus; nam vidimus Christum instituisse magisterium, regimen, sacerdotium apostolicum ad omnes homines instruendos de revelatione divina, ad eos regendos, ad eos sanctificandos, ad vitam aeternam perducendos.

Prob. min.; nam ecclesia habet supremum finem spiritualem et amplissimam potestatem ad hunc finem necessariam. In quantum vero indiget rebus temporalibus, lex divina providit, ut membra ecclesiae pro beneficiis spiritualibus, quae recipiunt, sustentent eam rebus temporalibus (Mt 10, 10. Lc 10, 7. 1 Cor 9, 4 sqq. Gal 6, 6. 1 Tim 5, 18). Res igitur temporales iure suo ecclesia a subditis suis postulare potest, sed praefert modum contributionum voluntariarum (cf. Praelect. dogm. IX, n. 371 sqq).

Cum societates naturales nihil possint in ordine supernaturali, manifestum est ecclesiam nulli tali societati subici. Neque Christus eam alii societati subiecit, sed totam potestatem ipse apostolis et eorum successoribus dedit. Unde apostoli non adeunt auctoritatem civilem, ut ab illa potestatem suam recipiant (cf. Gal 1, 1; Eph 4, 11 sqq); immo sua potestate nixi, interventum potestatis civilis non admittunt (Act 4, 19; 5, 29 42), in hac re secuti doctrinam, quam a Christo acceperant (Mt 10, 17 sqq).

235. Arg. II. E christianorum persuasione.

Inde a temporibus apostolorum usque ad nostram aetatem christianis persuasum fuit non a principum saecularium beneplacito pendere ecclesiae munus et regimen, sed potius etiam principes fideles in rebus ad salutem aeternam pertinentibus subiectos esse magisterio et regimini ecclesiastico. Atqui non potuit ecclesia in hac re constanter errare. Ergo vere ecclesia est societas perfecta.

Prob. mai. De apostolis iam diximus. Post apostolorum tempora Clemens Rom. (1 Cor. 42 44) ait: «Apostoli nobis evangelii praedicatores facti sunt a Domino Iesu Christo, Iesus Christus missus est a Deo. Christus igitur a Deo et apostoli a Christo; et factum est utrumque ordinatim ex voluntate Dei. Itaque acceptis mandatis… cum certa Spiritus Sancti fiducia agressi sunt, annuntiantes regni Dei adventum. Per regiones igitur et urbes praedicantes… constituerunt episcopos et diaconos… Constituerunt praedictos ac deinceps ordinationem dederunt, ut, cum illi decessissent, ministerium eorum alii viri probati exciperent.» Temporibus persecutionum christiani constanter renuerunt in rebus religiosis oboedire principibus saecularibus. Post tempora persecutionum S. Gregorius Naz. alloquitur principes christianos: «Vos quoque imperio meo et throno lex Christi subicit. Imperium enim nos quoque gerimus, addo, etiam praestantius et perfectius» (Sermo 17, n. 8). S. Athanasius: «Si illud episcoporum decretum est, quid illud attinet ad imperatorem?… Quandonam ecclesiae decretum ab imperatore accepit auctoritatem aut pro decreto illud habitum est?… Numquam imperator ecclesiastica curiose perquisivit» (Hist. arian. n. 52). Hosius Cordub. ad Constantium imperatorem: «Ne te rebus misceas ecclesiasticis, neque nobis his de rebus praecepta mandes, sed a nobis potius haec ediscas; tibi Deus imperium tradidit, nobis ecclesiastica concredidit» (apud S. Athan., Hist. arian. n. 44). S. Ambrosius: «Tributum Caesaris est, non negatur; ecclesia Dei est. Caesari utique non debet addici, quia ius Caesaris esse non potest Dei templum… Imperator intra ecclesiam, non supra ecclesiam est» (Epist. 21, n. 35). Alia vide apud Denz. n. 330 sqq 495 sqq, ex quibus constat temporibus medii aevi eandem fuisse persuasionem.

Nostra aetate Pius IX damnavit hanc propositionem 19 syllabi: «Ecclesia non est vera perfectaque societas plane libera, nec pollet suis propriis et constantibus iuribus, sibi a divino suo fundatore collatis, sed civilis potestatis est definire, quae sint ecclesiae iura ac limites, intra quos eadem iura exercere queat» (Denz. n. 1719). Leo XIII in encyclica «Immortale Dei», 1 Nov. 1885 ait: Ecclesia «distinguitur ac differt a societate civili, et, quod plurimum interest, societas est genere et iure perfecta, cum adiumenta ad incolumitatem actionemque suam necessaria, voluntate beneficioque conditoris sui, omnia in se et per se ipsa possideat» (cf. infra n. 239).

Itaque patet ecclesiam secundum conscientiam, quam habet suiipsius ut societatis a Christo institutae, esse societatem perfectam et ab omni alia societate plane independentem. Esset autem absurdum censere ecclesiam in hac gravissima re semper adhaesisse et adhaerere pertinaciter errori.

236. Obi. I. S. Optatus Milevitanus ait: «Non est respublica in ecclesia, sed ecclesia in republica est» (De schism. donat. 3, 3). Atqui his verbis docetur ecclesiam subesse potestati civili. Ergo ecclesia non est societas perfecta.

Resp. Conc. mai., neg. min. et conseq. S. Optatus illis verbis non docet ecclesiam esse partem imperii romani, multo minus eam huic imperio esse subiectam, sed monet donatistas non esse rebellandum contra imperatorem sed pro eo orandum, cum in imperio romano ecclesia meliore condicione fruatur quam inter barbaras gentes. Hic est contextus sermonis eius: Donatus «meditabatur contra praecepta apostoli Pauli potestatibus et regibus iniuriam facere, pro quibus, si apostolum audiret, cotidie rogare debuerat… Non enim respublica est in ecclesia, sed ecclesia in republica, i. e. in imperio romano…, ubi et sacerdotia sancta sunt et pudicitia et virginitas, quae in barbaris gentibus non sunt, et si essent, tuta esse non possent.» Ergo agitur de protectione ecclesiae, non de subiectione.

237. Obi. II. Ecclesia non habet territorium proprium, sed ingressa est in territorium a republica iam occupatum. Atqui in alterius territorium ingredi non licet sine permissione possessoris. Ergo ecclesia sub hoc saltem respectu pendet ab arbitrio reipublicae.

Resp. Dist. mai.: Ecclesia non habet territorium, in quo dominetur dominatione civili, conc. mai.; non habet territorium, in quo dominetur dominatione spirituali, neg. mai. Nam Christus ei assignavit totum mundum: «euntes in mundum universum»; neque hoc territorium occupatum est a republica dominatione spirituali sed civili, quam ecclesia non appetit. Dist. min.: In territorium privatum ingredi non licet sine permissione possessoris aut superioris potestatis, conc. min.; in territorium, quatenus in eo est respublica civilis, subdist. min.: Non licet ibi aliud civile regimen erigere, conc. min.; non licet civibus reipublicae amplecti fidem christianam et dominationi spirituali ecclesiae se subicere secundum mandatum Christi, neg. min. Nam potestati reipublicae in suo territorio non omnia subiciuntur sed ea tantum, quae intra limites finis eius continentur. Ad haec autem non pertinet ordo religiosus et supernaturalis, a Christo pro omnibus hominibus institutus, quem ordinem respublica sibi arrogare vel impedire sine Dei iniuria non potest.

238. Obi. III. Ex coordinatione ecclesiae et reipublicae oriuntur infinitae disputationes et lites. Atqui Deus pacis certe noluit statum rerum, qui est perpetuus discordiarum fons. Ergo Deus censendus est velle, ut ecclesia reipublicae, utpote diutius exsistenti, subiciatur.

Resp. Dist. mai.: Oriuntur disputationes et lites, si et principes ecclesiastici et principes saeculares se continent intra limites suae potestatis et amico inter se animo agunt, neg. mai.; si ultra limites suos procedunt et inimica mente quaerunt discordias, conc. mai. Dist. min.: Deus vult pacem servari perturbando ordinem a se institutum, neg. min.; servando ordinem a se institutum, conc. min. Et neg. conseq. Ceterum in genere tantum fuit respublica ante ecclesiam; nam civitates in specie, quibuscum nunc vivit ecclesia, pleraeque post ipsam ortae sunt. At hinc nihil pendet. Nam Deus, qui est omnium civitatum supremus dominus, positiva revelatione ecclesiae iura determinavit.

239. Schol. De relatione ecclesiae ad rempublicam civilem.

Cum de habitudine ecclesiae ad societatem civilem agatur in iure canonico (cf. I. Laurentius, Instit. iur. eccl. n. 931 sqq), pauca hic ex encyclica Leonis XIII «Immortale Dei» excerpsisse sufficiat (cf. Denz. n. 1866 sqq).

1. Ecclesia et respublica ex ordinatione Dei sunt duae societates perfectae et independentes; nam «Deus humani generis procurationem inter duas potestates partitus est, scilicet ecclesiasticam et civilem, alteram quidem divinis, alteram humanis rebus praepositam. Utraque est in suo genere maxima [societas perfecta]; habet utraque certos, quibus contineatur, terminos, eosque sua cuiusque natura causaque proxima definitos; unde aliquis velut orbis circumscribitur, in quo sua cuiusque actio iure proprio versetur… Quidquid igitur est in rebus humanis quoquo modo sacrum, quidquid ad salutem animorum cultumve Dei pertinet… id est omne in potestate arbitrioque ecclesiae. Cetera vero, quae civile et politicum genus complectitur, rectum est civili auctoritati esse subiecta.» Seu, ut in encyclica «Sapientiae christianae» d. 10 Ian. 1890 habetur: «Ecclesia et civitas suam habet utraque potestatem, neutra paret alteri.»

2. Neque monarchica reipublicae forma neque aristocratica neque democratica neque mixta cum ecclesiae doctrina pugnat. «Nulla per se reprehenditur ex variis reipublicae formis, ut quae nihil habent, quod doctrinae catholicae repugnet, eaedemque possunt, si sapienter adhibeantur et iuste, in optimo statu tueri civitatem. Immo neque illud per se reprehenditur participem plus minus esse populum reipublicae, quod ipsum certis in temporibus certisque legibus potest non solum ad utilitatem sed etiam ad officium pertinere civium.»

3. Non singuli tantum cives sed etiam respublica Deo divinaeque legi subiecta est. Quare reicienda est doctrina a Pio IX iam in Syllabo n. 39 damnata: «Reipublicae status, utpote omnium iurium origo et fons, iure quodam pollet nullis circumscripto limitibus.» Quare non potest civitas permittere omnimodam quaslibet opiniones propagandi licentiam contra bonos mores et divina praecepta (Syll. n. 79). «Intellegi necesse est ortum publicae potestatis a Deo ipso, non a multitudine, repeti oportere… Officia religionis nullo loco numerare vel uno modo esse in disparibus generibus affectos nefas esse privatis hominibus, nefas civitatibus.» Nihilominus «si divini cultus varia genera eodem iure esse, quo veram religionem, ecclesia iudicat non licere, non ideo tamen eos damnat rerum publicarum moderatores, qui magni alicuius adipiscendi boni aut prohibendi causa mali moribus atque usu patienter ferunt, ut ea habeant singula in civitate locum. Atque illud quoque magnopere cavere ecclesia solet, ut ad amplexandam fidem catholicam nemo invitus cogatur.»

4. Ecclesia et respublica non sunt inter se separandae, quia eosdem habent subditos et sibi mutuum auxilium ad bonum publicum promovendum ferre possunt et debent. De qua re Gregorius XVI in encyclica «Mirari vos» d. 15. Aug. 1832 ait: «Neque laetiora et religioni et principatui ominari possemus ex eorum votis, qui ecclesiam a regno separari mutuamque imperii cum sacerdotio concordiam abrumpi discupiunt. Constat quippe pertimesci ab impudentissimae libertatis amatoribus concordiam illam, quae semper rei et sacrae et civili fausta exstitit ac salutaris.» Pius IX vero damnavit hanc thesim Syll. n. 55: «Ecclesia a statu statusque ab ecclesia seiungendus est.» Solum propter iniquas rerum condiciones et ad cavendum maius malum separatio ecclesiae a republica practice tolerari potest, dummodo sincere servetur, neque praetextus sit statuendi ea, quae ecclesiae perniciosa sunt.

5. Inter ecclesiam et rempublicam non bellum sed amicitiam intercedere oportet. Cum ecclesia diserte agnoscat rempublicam esse independentem in negotiis civilibus, bellum seu discordia eo oritur, quod respublica, fisa potestate sua physica, conatur sibi subicere etiam res sacras, aut res mixtas, quae sub diversis respectibus et ad ecclesiam et ad rempublicam pertinent, ita dirigere, ut ecclesia ab earum administratione excludatur aut in ea impediatur. «Ecclesiam in suorum officiorum munere potestati civili velle esse subiectam magna quidem iniuria, magna temeritas est. Hoc facto perturbatur ordo, quia quae naturalia sunt, praeponuntur iis, quae sunt supra naturam, tollitur aut certe minuitur frequentia bonorum, quibus, si nulla re impediretur, communem vitam ecclesia compleret; praetereaque via ad inimicitias munitur, et certamina, quae quantum utrique reipublicae perniciem afferant, nimis saepe eventus demonstravit.» Intellegi necesse est «neque debere, qui summam imperii teneant, committere, ut sibi servire aut subesse ecclesiam cogant, aut minus esse sinant ad suas res agendas liberam, aut quidquam de ceteris iuribus detrahant, quae in ipsam a Iesu Christo collata sunt. In negotiis autem mixti iuris maxime esse secundum naturam itemque secundum Dei consilia non secessionem alterius potestatis ab altera multoque minus contentionem sed plane concordiam, eamque cum causis proximis congruentem, quae causae utramque societatem genuerunt.» Sunt autem hae causae positivae institutiones Christi quoad ecclesiam, praecepta legis naturalis quoad rempublicam civilem.

Prop. XXX. Ecclesia Christi est unica.

240. Stat. quaest. Anglicani et alii protestantes volunt singulas societates ecclesiasticas, quae saltem essentialia elementa religionis christianae retineant, etsi ratione regiminis inter se prorsus separatae sint, constituere simul integram ecclesiam Christi, esse ramos unius arboris (Branch-Churches) vel ecclesias-sorores (Schwesterkirchen). Contra quos statuimus non posse esse nisi unicam ecclesiam Christi, alios vero coetus sibi immerito hanc appellationem attribuere.

241. Arg. I. Ex iis, quae Christus instituit.

Christus instituit unicum regimen apostolicum sub uno primate. Atqui unicitas regiminis, supposita unitate finis, efficit unitatem societatis. Ergo ecclesia Christi est unica.

Maior probata est Prop. XXIII sqq. Christus unum ovile suum esse voluit (Io 10, 16), super unum fundamentum primatus integram ecclesiam suam aedificavit, et uni dedit claves regni caelorum (Mt 16, 18 sq), uni pastori omnes oves suas commisit (Io 21, 17). Numquam Christus loquitur de regnis suis, de ovilibus suis, de ecclesiis suis, sed semper de uno regno, de uno ovili, de una ecclesia. — Minor argumenti est de conceptu societatis.

242. Arg. 2. Ex doctrina apostolorum.

Apostoli, quamquam loquuntur de singulis ecclesiis, sicut et nos loquimur, non tamen agnoscunt nisi unam ecclesiam Christi. «Sicut enim corpus unum est et membra habet multa, omnia autem membra corporis, cum sint multa, unum tamen corpus sunt, ita et Christus. Etenim in uno Spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus… Vos autem estis corpus Christi et membra de membro. Et quosdam quidem posuit Deus in ecclesia, primum apostolos, secundo prophetas, tertio doctores» (1 Cor 12, 12 sq 27 sq). «Unum corpus et unus spiritus, sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae. Unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus et Pater omnium» (Eph 4, 4 sqq). Ecclesia est sponsa Christi (Apc 21, 2). Propterea monentur viri: «Viri diligite uxores vestras, sicut et Christus dilexit ecclesiam… Sacramentum hoc [matrimonii] magnum est, ego autem dico in Christo et in ecclesia. Verumtamen et vos singuli unusquisque uxorem suam sicut se ipsum diligat» (Eph 5, 25 32 sq). Numquid Christus habet plures sponsas? Numquid habet plura corpora? et corpora tam inter se diversa, quam sunt diversi illi coetus, ex quibus protestantes volunt constitui ecclesiam Christi? Si omnes isti coetus cum suis oppositis doctrinis constituerent¹ ecclesiam Christi, verum non esset quod ait apostolus: «Ecclesia Dei vivi, columna et firmamentum veritatis» (1 Tim 3, 15).

243. Arg. 3. Ex doctrina veteris ecclesiae.

In Symbolis professio fidei fit non in ecclesias sed in ecclesiam, vel in unam sanctam ecclesiam (Denz. n. 269 1486). Clemens Alex. docet «unam esse veram ecclesiam, eam, quae vere est antiqua… quae est una, quam conantur haereses in multas discindere» (Strom. 7, 17). S. Basilius: «Ne mihi privatas aulas aut ecclesias excogitetis. Una est aula sancta Dei» (In Ps. 28, n. 3). S. Cyprianus: «Super unum [Petrum Christus] aedificat ecclesiam… Ut unitatem manifestaret, unitatis eiusdem originem, ab uno incipientem, sua auctoritate disposuit… Quam unitatem tenere firmiter et vindicare debemus, maxime episcopi, qui in ecclesia praesidemus» (De unit. eccl. 4 sq). S. Optatus Milev.: «Christus sponsus est unius ecclesiae» (De schism. donat. 1, 10). S. Ambrosius: «Non multae congregationes sunt, sed una est congregatio et una ecclesia» (In Hexaem. 3, 1, 3).

Haec constans fides apostolorum et Patrum ratio est, cur auctoritas ecclesiastica doctrinam de pluralitate ecclesiarum saepius reiecerit. Ita Pius IX in Syllabo n. 18: «Protestantismus non aliud est quam diversa verae eiusdem christianae religionis forma, in qua aeque ac in ecclesia catholica Deo placere datum est» (Denz. n. 1718). S. Officium ad episcopos Angliae d. 16. Sept. 1864: Anglicani docent «tres christianas communiones: romano-catholicam, graeco-schismaticam et anglicanam, quamvis invicem separatas ac divisas, aequo tamen iure catholicum nomen sibi vindicare… utpote quae, prout supponitur, ecclesiam catholicam omnes simul iam constituunt.» Haec doctrina «divinam ecclesiae constitutionem susque deque vertit… Ecclesia igitur catholica una est… Nec alia est ecclesia catholica, nisi quae super unum Petrum aedificata, in unum conexum corpus atque compactum unitate fidei et caritatis assurgit» (Denz. n. 1685 sq). Leo XIII in encyclica «Satis cognitum» d. 29. Iun. 1896: «Ecclesiam Iesus Christus non talem finxit formavitque, quae communitates plures complecteretur genere similes sed distinctas neque iis vinculis alligatas, quae ecclesiam² individuam atque unicam efficerent, eo plane modo, quo Credo unam ecclesiam in symbolo fidei profitemur… Quaecumque praeter hanc cogitetur alia, cum non sit per Iesum Christum condita, ecclesia Christi vera esse non potest» (Denz. n. 1955).

244. Obi. I. Potest in aliqua societate unitas essentialis servari, etsi inter membra eius dissensiones oriuntur et ad tempus externa communio interrumpitur. Atqui ita res se habet inter varias communitates christianas. Ergo hae omnes societates constituunt unam ecclesiam Christi.

Resp. Dist. mai.: Servatur unitas societatis, quamdiu omnes agnoscunt unam supremam auctoritatem socialem et parati sunt se subicere decretis eius, conc. mai.; si non iam ullam auctoritatem agnoscunt et pertinaciter oboedientiam detractant, neg. mai. Dist. min.: Illae communitates manent intra ecclesiam, quae non obstantibus aliis differentiis agnoscunt unam supremam auctoritatem ecclesiasticam a Christo institutam, et paratae sunt oboedire eius definitivis decretis, conc. min.; quae theoretice vel practice se separant ab hac auctoritate, neg. min. Et neg. conseq.

245. Obi. II. In vetere ecclesia saepe erant dissensiones, ut de die Paschatis, de rebaptizandis haereticis, de aliis rebus. Atqui tunc communitates aliter sentientes non dicebantur recessisse ab unitate ecclesiae. Ergo ne nunc quidem communitates dissentientes dicendae sunt recessisse ab ecclesia.

Resp. Dist. mai.: In vetere ecclesia interdum quidam episcopi, quoad nonnulla dissentientes a communi doctrina vel praxi ecclesiae, agnoscebant necessariam unitatem supremi regiminis ecclesiastici, et solum censebant quaestiones, de quibus agebatur, nondum esse sufficienter elucidatas et definitas, conc. mai.; negabant ipsam unitatem regiminis, subdist. mai.: Si erant haeretici vel schismatici, conc. mai.; si non erant, neg. mai. Dist. min.: Non dicebantur recessisse ab ecclesia, qui necessitatem unitatis agnoscebant, conc. min.; qui eam negabant, neg. min. Et sub eadem distinctione, neg. conseq.

In vetere ecclesia exsurgebant haeretici et schismatici, et erant interdum etiam catholici non recte sentientes. Hi tamen circa quaestionem iuris non dubitabant, sed errabant circa quaestionem facti; haeretici vero vel schismatici circa quaestionem iuris falsa statuebant, sicut haeretici et schismatici nostrae aetatis.

246. Obi. III. In variis communitatibus christianis sunt homines, qui cum gratia Dei praecepta Christi servant et progressus spirituales faciunt. Atqui si essent extra ecclesiam Christi, Spiritus Sanctus eos non iuvaret gratia sua. Ergo sunt intra ecclesiam Christi.

Resp. Conc. mai. Dist. min., prout agitur de iis, qui aut mala aut bona fide sunt extra ecclesiam: Spiritus Sanctus eos, qui mala fide sunt extra ecclesiam Christi, gratia sua non iuvat nisi ea tantum intentione, ut deponant malam voluntatem, conc. min.; eos, qui sunt bona fide extra ecclesiam Christi, Spiritus Sanctus non iuvat gratia sua, ut non obstante inculpabili suo errore, progressus spirituales faciant, neg. min. Et dist. conseq.: Homines illi bonae fidei sunt intra ecclesiam intrinsecus, quantum ad statum gratiae, conc. conseq.; extrinsecus quod attinet coniunctionem cum visibili ecclesia, neg. conseq. De qua re in sequenti thesi. Cur Deus non omnes homines bonae fidei ducat ad ecclesiam, pertinet ad inscrutabilia Dei iudicia, de quibus summum possumus facere aliquas probabiles coniecturas, e. g. quod Deus vult in illis communitatibus fortasse aliquod bonum fermentum conservare, ne tanta errantium massa prorsus corrumpatur.

Prop. XXXI. Ecclesia Christi omnibus hominibus ad salutem consequendam necessaria est.

247. Stat. quaest. Necessarium ad salutem est id, sine quo salus aeterna obtineri nequit. Haec autem necessitas oritur aut ex natura rei aut ex positiva Dei institutione. Ita ad Deum immediate videndum ex natura rei aliquod speciale auxilium Dei est necessarium. Ecclesia autem Christi non ex natura rei est necessaria ad salutem sed ex positiva institutione (cf. Denz. n. 1954), quia per se Deus alia quoque via homines ad salutem ducere potuit. Potest iterum aliquid positive institui aut per modum praecepti observandi aut per modum medii adhibendi. Ita in Vetere Testamento Deus praeceptum dederat, ut omnes viri ter in anno venirent ad templum (Dt 16, 16). Qui non poterat venire, excusabatur; nam observatio praecepti eatenus necessaria est, quatenus transgressio eius graviter culpabilis inducit statum peccati mortalis et sic impedit salutem. Necessitas autem medii in eo est, quod res aliqua ad finem obtinendum requiritur; unde etiamsi inculpabiliter omittitur, finis obtineri nequit. Tali modo infantibus (exceptis martyribus) baptismus est necessarius ad salutem; ergo infantes, quamquam transgressionis praecepti sunt incapaces, tamen, nisi baptizantur, ad visionem beatificam venire non possunt. Sic igitur distinguenda est necessitas praecepti et necessitas medii.

Necessitas medii duplex est: necessitas absoluta et necessitas hypothetica. Necessitas absoluta est, si res aliqua ita ad finem requiritur, ut numquam per aliud medium suppleri possit. Ita status gratiae tempore mortis est medium absolute necessarium ad consequendam salutem. Necessitas hypothetica est, si sub certis condicionibus medium per se necessarium ad salutem per aliud medium suppleri potest. Hac ratione sacramentum baptismi ita est medium necessarium ad salutem, ut, si eius susceptio impossibilis est, salus obtineri possit per actum caritatis cum desiderio sacramenti.

Iamvero ecclesia ita est a Christo instituta, ut sit medium ad salutem necessarium et ideo omnibus lege divina praeceptum. Nihilominus si quis in physica vel morali impotentia est ingrediendi ecclesiam, potest cum auxilio gratiae divinae per fidem vivam salutem consequi.

248. Arg. I. Ex Sacra Scriptura.

Ex voluntate Christi homines salutem consequi non possunt, nisi crediderint, baptizati fuerint, ecclesiam audierint (Mt 18, 17. Mc 16, 16.

Io 3, 5. Act 2, 38. Rom 10, 9 sqq. Hebr 11, 6). Atqui per fidem, baptismum, oboedientiam homo fit membrum ecclesiae³. Ergo ecclesia omnibus hominibus necessaria est ad salutem.

Haec necessitas est necessitas praecepti, ut patet. Sed est etiam necessitas medii. Nam media, quae Christus instituit ad salutem consequendam, non quibuslibet hominibus dedit sed apostolis et eorum successoribus (supra Prop. XXV sqq), ut sola ecclesia vi muneris a Christo accepti infallibiliter doceat veram doctrinam salutis, rite administret media sanctificationis, recte dirigat hominem ad finem beatitudinis. Ergo quia nulli extra ecclesiam commissum est hoc munus, ecclesia ad salutem necessaria est necessitate medii. Idcirco qui baptismum non recipit, aut qui aliena doctrina vel inoboedientia pertinaci se separat ab ecclesia, salvus fieri nequit. «Haereticum hominem post unam et secundam correptionem devita, sciens, quia subversus est, qui eiusmodi est, et delinquit, cum sit proprio iudicio condemnatus» (Tit 3, 10 sqq).

249. Arg. II. Ex constanti doctrina ecclesiae.

S. Ignatius M.: «Ne erretis, fratres mei, si quis schisma facientem sectatur, regni divini hereditatem non consequitur» (Philad. 3, 3). S. Irenaeus: «Qui sunt extra ecclesiam, sunt extra veritatem… Qui schismata operantur, sunt inanes, non habentes Dei dilectionem» (Contra haer. 4, 33, 7). S. Cyprianus: «Habere non potest Deum patrem, qui ecclesiam non habet matrem. Si potuit evadere, quisquis extra arcam Noe fuit, et qui extra ecclesiam foris fuerit, evadit» (De unit. eccl. 6). S. Augustinus: «Quid prodest, si Deum confiteris… Filium eius agnoscis… et blasphemas ecclesiam eius?… Tenete ergo, carissimi, tenete omnes unanimiter Deum Patrem et matrem ecclesiam» (In Ps. 88 sermo 2, n. 14). Similiter multi alii Patres. Eadem doctrina viget saeculis sequentibus. Saeculo VI Pelagius II: «Considerate, quia, quicumque in pace et unitate ecclesiae non fuerit, Dominum habere non poterit» (Denz. n. 246). Saeculo XIII Bonifacius VIII: «Extra quam [ecclesiam] nec salus est nec remissio peccatorum… Una nempe fuit diluvii tempore arca Noe, unam ecclesiam praefigurans» (Denz. n. 468). Nostra aetate Pius IX: «Tenendum quippe ex fide est extra apostolicam romanam ecclesiam salvum fieri neminem posse, hanc esse unicam salutis arcam, hanc qui non fuerit ingressus diluvio periturum» (Denz. n. 1647). Leo XIII: supra n. 223. His omnibus non solius praecepti necessitas sed etiam necessitas medii docetur, ut e. g. patet ex illa, quae saepissime a doctoribus ecclesiasticis adhibetur, comparatione cum arca Noe.

250. Obi. I. Qui docet non esse salutem extra ecclesiam, omnes, qui extra ecclesiam moriuntur, addicit aeternae damnationi. Atqui hominis non est iudicare de aeterna sorte mortuorum. Ergo illa doctrina statuenda non est.

Resp. Dist. mai.: Qui docet extra ecclesiam non esse salutem, docet damnari eos, qui sine sua culpa non pertinent ad visibilem ecclesiam, neg. mai.; qui sua culpa sunt extra ecclesiam, subdist. mai.; hos ipse addicit aeternae damnationi, neg. mai.; proponit doctrinam Christi docentis eos damnari, conc. mai. Non tamen ideo homo de singulis iudicat, utrum habeant bonam an malam fidem, sed hoc iudicium relinquit Deo. Dist. min.: Hominis non est iudicare de sorte aeterna singulorum hominum, in quantum agitur de singulorum fide bona aut mala, conc. min.; in quantum solummodo agitur de universali doctrina a Christo revelata, neg. min. Et neg. conseq.

Sensus doctrinae propositae hic est: Christus instituit ecclesiam ut medium ordinarium salutis, et ideo omnibus hominibus praecepit, ut ecclesiam ingrederentur. Ii, qui nondum sunt in ecclesia sed eam ut veram ecclesiam cognoverunt, debent habere voluntatem explicitam se adiungendi ecclesiae. Quae voluntas solet vocari votum (i. e. desiderium), quare tales homines dicuntur pertinere ad ecclesiam in voto. Qui vero invincibiliter ignorat ecclesiam, debet saltem habere voluntatem adhibendi media salutis a Deo praescripta. Cum inter haec media sit etiam ecclesia, talis homo habet votum implicitum ecclesiae, per quod salvari potest, in quantum hoc votum informatur caritate perfecta erga Deum. Quicumque hac via iustificantur sine actuali susceptione baptismi et coniunctione cum ecclesia visibili, dicuntur pertinere ad animam ecclesiae, etsi sunt extra corpus ecclesiae. Anima ecclesiae est gratia sanctificans. Ergo actu esse vel fieri membrum ecclesiae cuivis homini adulto est necessarium necessitate praecepti, voto saltem implicito esse membrum ecclesiae est necessarium necessitate medii absoluta, a qua necessitate nulla ignorantia excusat, quia quivis adultus debet habere voluntatem sequendi omnia praecepta et adhibendi omnia media a Deo ut ad salutem necessaria revelata.

Haec est expressa ecclesiae doctrina, quam Pius IX his verbis proponit: «Reprehendere oportet gravissimum errorem, in quo nonnulli catholici misere versantur, qui homines in erroribus viventes et a vera fide atque a catholica unitate alienos ad aeternam vitam pervenire posse opinantur. Quod quidem catholicae doctrinae vel maxime adversatur. Notum nobis vobisque est eos, qui invincibili circa sanctissimam nostram religionem ignorantia laborant, quique naturalem legem eiusque praecepta, in omnium cordibus a Deo insculpta, sedulo servantes ac Deo oboedire parati honestam rectamque vitam agunt, posse, divinae lucis et gratiae operante virtute, aeternam consequi vitam, cum Deus, qui omnium mentes, animos, cogitationes habitusque plane intuetur, scrutatur et noscit, pro summa sua bonitate et clementia minime patiatur quempiam aeternis puniri suppliciis, qui voluntariae culpae reatum non habeat» (Denz. n. 1677). Alia vide in Praelect. dogm. I, n. 395.

251. Obi. II. Si illud principium: «Extra ecclesiam nulla salus», esset verum, excluderetur tolerantia aliter sentientium. Atqui sic oriretur bellum omnium contra omnes. Ergo illud principium admitti nequit.

Resp. Dist. mai.: Excluderetur tolerantia dogmatica erroris, conc. mai.; excluderetur tolerantia civilis et privata errantium, neg. mai. Dist. min.: Ex intolerantia dogmatica erroris oritur bellum, neg. min., nisi bellum dicatur defensio intellectualis veritatis contra aggredientes, quod bellum non nocet; ex intolerantia civili et privata posset oriri bellum omnium contra omnes, conc. min. Et neg. conseq.

Tolerantia dogmatica est idem atque indifferentismus erga verum et falsum, quem ecclesia saepe damnavit (Denz. n. 1613 sq 1646 sq 1715 sqq). Tolerantia civilis est permissio ab auctoritate civili concessa exercendi varios cultus. De qua re Leo XIII ait: «Si divini cultus varia genera eodem iure esse, quo veram religionem, ecclesia iudicat non licere, non ideo tamen eos damnat rerum publicarum moderatores, qui magni alicuius adipiscendi boni aut prohibendi causa mali moribus atque usu patienter ferunt, ut ea habeant singula in civitate locum» (Denz. n. 1874). Tolerantia privata proprie non est mera tolerantia sed potius exercitium caritatis omnibus, etiam errantibus, exhibendae, ut ait Pius IX: «Absit, ut catholicae ecclesiae filii ullo umquam modo inimici sint iis, qui iisdem fidei caritatisque vinculis nobiscum minime sunt coniuncti. Quinimmo illos, sive pauperes sive aegrotantes sive aliis quibusque aerumnis afflictos, omnibus christianae caritatis officiis prosequi et adiuvare semper studeant, et imprimis ab errorum tenebris, in quibus misere iacent, eripere atque ad catholicam veritatem et ad amantissimam matrem ecclesiam reducere contendant» (Denz. n. 1678).

252. Obi. III. Historia testis est ex illo principio: «Extra ecclesiam nulla salus», processisse cruentas persecutiones haereticorum. Ergo ecclesia solum ideo, quia ipsi deest potestas aliter agendi, et quia timet, ne vis vi repellatur, invite admittit tolerantiam.

Resp. Dist. antec.: Olim interdum haeretici durius tractabantur quam nunc propter diversas temporum morumque condiciones, conc. antec.; ipsa principia doctrinalia, quae ecclesia nunc proponit de hac re, tunc non admittebantur, neg. antec. Et dist. conseq.: Ergo ecclesia non sincere proponit principia tolerantiae, neg. conseq.; si condiciones rerum essent aliae, etiam alia esset applicatio principiorum, conc. conseq.

Non una omnibus temporibus erat ratio agendi cum haereticis. Per multa saecula haeretici sine aliis poenis simpliciter excludebantur ab ecclesia. Quando intima ecclesiae cum republica civili coniunctio facta est, non raro aut ecclesia contra haereticorum violentias in auxilium vocavit brachium saeculare, aut principes saeculares haereticos consideraverunt et tractaverunt ut perturbatores boni publici. Saevitia autem poenarum non proveniebat ex ullo principio ecclesiastico sed ex illius aetatis moribus, quibus crimina gravibus et crudelibus poenis vindicare consonum erat. Primas leges civiles contra haereticos dedit Constantinus M., postea Theodosius M. et alii (cf. Kirch, Enchir. 760 sqq). S. Augustinus, ut ipse narrat in epistula 93, n. 17 et De haer. 69, prius censuerat non esse vim adhibendam contra haereticos, sed postea sententiam mutavit, maxime commotus criminibus haereticorum, qui «circumcelliones» vocabantur (Kirch n. 669 704). Sed hanc invocationem brachii saecularis non esse sine periculo tum apparebat, cum ariani, imperatorum auxilio freti, catholicos persequi coeperant. Nihilominus temporibus medii aevi potestas civilis haereticos habere solebat pro inimicis reipublicae, et ut tales puniebat. Revera albigenses et alii sectarii non minus societati civili quam ecclesiasticae periculosi erant. Attamen non omnia et singula, quae umquam contra haereticos facta sunt, approbari vel defendi debent. Ceterum haeretici, quando potestas civilis iis favebat, multo atrociora in catholicos vel alios haereticos perpetrarunt, quam catholici in haereticos. Exemplo sint dirae persecutiones factae in Anglia, Hollandia, Germania tempore reformationis, quae dicitur. Immo inter eos, qui nunc maxime contra intolerantiam ecclesiae declamant, multi sunt, qui a nulla atrocitate abhorrerent, si hac via possent ecclesiam in perniciem agere. Considera, quae fiunt in Gallia, Lusitania, aliis regionibus.

253. Schol. De ecclesia corpore Christi mystico.

Omnis societas est corpus quoddam morale, quia constat ex multis membris, quae sub communi auctoritate quasi capite in unum finem conspirant. Hoc sensu etiam ecclesia est corpus, cuius caput est Christus homo, a quo omnis auctoritas ecclesiastica orta est. Attamen Christus modo multo excellentiore est caput ecclesiae, quam in aliis societatibus sunt ii, qui supremam in iis auctoritatem habent. Nam hi extrinsecus tantum negotia societatum gerunt, Christus autem est internum principium totius vitalitatis ecclesiae. Quod ipse indicavit illis verbis: «Ego sum vitis, vos palmites. Qui manet in me et ego in eo, hic fert fructum multum, quia sine me nihil potestis facere» (Io 15, 5).

Hanc vitalem Christi cum ecclesia coniunctionem S. Paulus proponit sub imagine corporis humani, cuius caput est Christus. «Sicut enim in uno corpore multa membra habemus… ita multi unum corpus sumus in Christo» (Rom 12, 4 sq). «Vos estis corpus Christi» (1 Cor 12, 27). Deus Christum «dedit caput supra omnem ecclesiam, quae est corpus ipsius et plenitudo eius, qui omnia in omnibus adimpletur» (Eph 1, 22 sq), i. e., Christus, ut habeat completum corpus (morale), requirit multa membra, quae sunt fideles secundum varia ministeria, quae exercent in hoc organismo morali.

Ab humanitate Christi ut instrumento coniuncto divinitatis descendit omnis potestas iurisdictionis et ordinis. «Et ipse dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores ad consummationem sanctorum in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi» (Eph 4, 11 sq). Christus homo operatur in sacramentis, ut in baptismo «mundans lavacro aquae in verbo vitae, ut exhiberet ipse sibi gloriosam ecclesiam, non habentem maculam aut rugam aut aliquid huiusmodi, sed ut sit sancta et immaculata» (Eph 5, 26 sq). Ipse in sacrificio missae cotidie se offert pro ecclesia, in eucharistia manet perpetuo sacramentaliter cum ea, constanter vigilat super eam. «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi» (Mt 28, 20). Simul vero in caelo est ad dexteram Patris, «semper vivens ad interpellandum pro nobis» (Hebr 7, 25). Itaque tam per externam gubernationem quam per internum influxum donorum supernaturalium Christus est fons omnis vitae spiritualis in ecclesia. «Et de plenitudine eius nos omnes accepimus et gratiam pro gratia» (Io 1, 16), i. e. gratias sine intermissione inter se succedentes. Gratia omnis, in quantum est in Christo ut in fonte, e quo descendit in ecclesiam, dicitur gratia capitis; ecclesia vero ut organismus cum Christo iuncta et influxu gratiarum vivificata, dicitur corpus Christi mysticum; et mysticum quidem, quia haec relatio ad Christum est aliquid spirituale et supernaturale, non oculis visibile sed sola fide perceptibile (cf. Franzelin, De eccl. 296 sqq; Wilmers, De eccl. 80 sqq).

Cf. Bellarminus, De ecclesia militante l. 4; Suarez, De fide disp. 9, sect. 4 sqq; Wilmers, De ecclesia 492 sqq; Manzoni, De ecclesia n. 209 sqq; I. Doellinger, Kirche und Kirchen (gallice: L'église et les églises, Paris 1862); Th. Specht, Lehrbuch der Apologetik 291 sqq.

Prop. XXXII. Quattuor sunt notae verae ecclesiae Christi: apostolicitas, unitas, catholicitas, sanctitas.

254. Stat. quaest. Cum ecclesia Christi sit societas visibilis (supra n. 224 sqq), necessario etiam habet quasdam visibiles proprietates, quibus ab aliis coetibus distinguitur. Quae proprietates vocantur notae. Nam nota est proprietas inhaerens et essentialis, qua hoc subiectum ab omnibus aliis subiectis dignoscitur. Nota est proprietas inhaerens; signum enim mere externum, quo subiectum aliquod ab aliis distinguitur, non est eius nota, quemadmodum non est nota hominis, quod in hac vel illa domo habitat, etsi hoc sufficere potest, ut inveniatur; nota vero alicuius hominis est oris et vultus ingenium. Est praeterea nota proprietas essentialis, quia per proprietatem accidentalem, quae adesse vel abesse potest, non certo neque semper hoc subiectum ab omni alio distinguitur. Est igitur nota ecclesiae proprietas soli verae ecclesiae Christi inhaerens eamque ut ecclesiam Christi visibiliter manifestans.

Non quaeritur, qua via singuli homines ad ecclesiam perveniant, quia potest aliquis signo vel motivo prorsus accidentali ad ecclesiam adduci, ut miraculo, quod Deus in eius favorem patrat. Quaestio potius sola est, quidnam in ecclesia obiective rationem notae habeat. Auctor notarum est ipse auctor ecclesiae, qui eam quibusdam characteribus insignivit, quibus omnibus manifesta esset.

Nota, cum sit de genere signorum, magis manifesta sit necesse est quam id, quod hac nota demonstratur. Nam interroganti, quomodo inveniatur id, quod quaeritur, non potest nisi absurde responderi indicando aliquid, quod non magis, immo minus notum est. Ideo admitti nequit doctrina multorum protestantium notas ecclesiae esse puri verbi Dei praedicationem et rectam sacramentorum administrationem. Nam per veram ecclesiam cognoscimus veram doctrinam et rectum usum sacramentorum, non vice versa. Omnes sectae sibi attribuunt veram doctrinam et vera sacramenta, quod ideo facile est, quia haec veritas in se est res abscondita, ad quam inveniendam alia magis nota servire oportet.

Bellarminus (De eccl. 4, 3 sqq) enumerat quindecim notas, addit autem: «Quas, si quis velit, poterit aliquo modo revocare ad illas quattuor», quas scilicet theologi communiter statuunt, sequentes articulum Symboli, quo profitemur «unam, sanctam, catholicam et apostolicam ecclesiam». Ceterum sicut ecclesia ipsa, ita notae eius sunt quidem aliquid visibile, sed possunt in se continere aliquid invisibile, sicut sanctitas est in se invisibilis, sed manifestatur per opera visibilia.

255. Arg. I. Ex institutione et constitutione ecclesiae.

Ratione originis ecclesia essentialiter est apostolica, ratione constitutionis ecclesia est una, ratione efficientiae extensivae et externae ecclesia est catholica, ratione efficientiae intensivae et internae ecclesia est sancta. Atqui hae quattuor proprietates essentiales sunt visibiles et soli verae ecclesiae propriae. Ergo sunt notae verae ecclesiae Christi.

Ad mai. a) Probavimus supra (n. 186 sqq 204 sqq) Christum dedisse apostolis supremam et universalem docendi, regendi, sanctificandi potestatem, et voluisse, ut haec potestas in legitimis successoribus apostolorum usque ad finem mundi permaneret (n. 219 sqq). Ergo ecclesia ratione institutionis est essentialiter apostolica. Quantumcumque enim ratione temporis distant ab apostolis ii, qui nunc ecclesiam regunt, tamen per legitimam missionem munus eorum ad ipsos apostolos ascendit, et ab iis derivatum est.

b) Porro ex apostolicitate immediate fluit ecclesiae unitas, qua ecclesia est ab omni alia societate distincta et in se indivisa. Nam qui subsunt uni eidemque auctoritati apostolicae, eo ipso constituunt unam societatem. Suprema auctoritas ecclesiastica immediate efficit unitatem socialem, ex qua fluunt unitas fidei et unitas cultus. Ad unitatem fidei non requiritur, ut omnes explicite cognoscant et credant omnes et singulos articulos fidei, sed ut agnoscant unum supremum magisterium et parati sint se eius decisionibus subicere. Neque ad unitatem cultus requiritur, ut omnibus omni tempore et in omni loco eaedem leges praescribantur, sed requiritur, ut omnes servent ea, quae Christus omnibus servanda praecepit, et ut subiciantur omnes eidem supremo regimini. Repugnat vero huic unitati tolerantia obstinatae inoboedientiae sive in rebus fidei sive in rebus morum et disciplinae.

c) Apostoli missi sunt ad omnes homines omnium temporum (Mt 28, 19. Mc 16, 15. Act 1, 8). Ergo ecclesia Christi non est ecclesia particularis huius vel illius populi sed ecclesia universalis seu catholica. Haec autem divina missio fructu non carebit (Io 15, 16), sed multi ex omnibus populis regno Dei aggregabuntur (Mt 8, 11. Mc 13, 27). Ergo ecclesia non destinatione tantum sed etiam actu erit catholica, non statim quidem ab initio sed paulatim, neque umquam tam perfecte, ut omnes omnino homines ad eam pertineant, cum Christus persecutiones ecclesiae usque ad finem mundi futuras praedixerit. Ergo tanta erit singulis temporibus catholicitas ecclesiae, quanta ex libera cooperatione hominum cum gratia divina esse potest. Catholicitas absoluta est ea qualitas ecclesiae, qua ubique terrarum visibiliter exsistit; catholicitas relativa est tanta multitudo membrorum ecclesiae, ut ecclesia hac ratione omnem coetum christianum, sive haereticum, sive schismaticum superet. Haec relativa catholicitas videtur inde recte deduci posse, quod gratia Dei soli ecclesiae assistat eiusque labores fructuosos reddat ultra id, quod vires humanae per se possunt. Patet in nota catholicitatis includi notam unitatis; nam si alius coetus esset hic, alius ibi, nullus ex iis esset universalis.

d) Christus ecclesiam instituit ut sanctam, i. e. ad homines sanctificandos (Io c. 17. Eph 5, 26 sqq. Tit 2, 14), et ad hunc finem dedit ei media sanctificationis interna et externa (supra n. 204 sqq), sanctam doctrinam, sancta praecepta, sanctum regimen, sancta sacramenta. Atqui «omnis arbor bona fructus bonos facit» (Mt 7, 17), praesertim si vegetatur virtute supernaturali et divina. Ergo semper erunt in ecclesia sancti homines, immo non quomodocumque tantum sancti sed etiam eximie sancti. Neque enim Christus frustra oravit, «ut sint ipsi sanctificati in veritate» (Io 17, 19). Neque umquam deerunt, qui sequuntur consilia evangelica (Mt 19, 12 21. 1 Cor 7, 25). Neque umquam in ecclesia plane deerunt signa illa charismatica sanctitatis, quae Christus promisit (Mc 16, 17. Io 17, 22. 1 Cor c. 12).

256. Prob. min. a) Hae proprietates sunt visibiles. Nam videri potest, num magistratus ecclesiastici legitime instituantur, et num eorum praedecessores legitime instituti sint, et sic via historica ascendi potest usque ad apostolos. Etsi non omnes homines examen historicum facere possunt, res tamen obiective est aliquid, quod humano modo cognosci potest in ecclesia non minus quam in aliis societatibus. Immo in ecclesia est facilior via hanc quaestionem solvendi quam in aliis societatibus, quia qui a primate totius ecclesiae mittitur, vel quem tota ecclesia agnoscit, eo ipso habet apostolicam successionem. Sed de hac re postea. Visibilis est unitas quoque, quia videri potest, qui regimini ecclesiastico oboediant. Visibilis est catholicitas, seu videri potest, num ecclesia sit universalis tum contentione tum actu. Tandem videri potest, num ecclesia sancte doceat et sancte agat, et num Deus eam iuvet donis charismaticis.

b) Hae proprietates sunt soli verae ecclesiae Christi propriae. Nam fieri non potest, ut in ulla societate praeter veram ecclesiam sit legitima successio apostolica, cum eo ipso, quod quis legitime mittitur, subsit etiam legitimae auctoritati ecclesiasticae. Potest quidem fieri, ut in aliqua particulari ecclesia aliquando fuerit successio formaliter apostolica, et ut materialiter, i. e. sine externa interruptione haec successio permanserit, et ut nihilominus talis ecclesia non iam sit apostolica. Sed ea tantum ratione hoc fieri potest, ut certus quidam episcopus et eius successores per haeresim aut schisma se a corpore ecclesiae et consequenter a formali successione apostolica separaverint. Pure igitur materialis successio non sufficit ad apostolicitatem, sed requiritur legitima successio seu permanens coniunctio cum magisterio et regimine a Christo instituto. Talis autem coniunctio ex conceptu rei non potest esse extra veram ecclesiam Christi, quia unica est ecclesia (supra n. 240 sqq). Eo ipso efficitur unitatem ecclesiae extra ipsam non inveniri; nam qualicumque vinculo aliae societates uniuntur, certe non vinculo illius auctoritatis, quam Christus instituit. Haec autem unitas in conceptu catholicitatis includitur; unde ecclesia est catholica, si ita est per totum orbem diffusa, ut tamen maneat una. Hoc autem, considerata magna diversitate opinionum et inclinationum in diversis et dissitis nationibus, moraliter fieri non potest sine speciali adiutorio divino, quod Deus non dat haereticis vel schismaticis. Unde fit, ut, si secta aliqua per magnam partem orbis diffundatur, mox internam unitatem amittat et in novas sectas scindatur. Quod si ita est, numquam relativa catholicitas alicuius sectae esse potest. Neque umquam Deus falsas sectas eximia sanctitate et donis charismaticis exornabit. Ergo illae quattuor proprietates sunt essentiales, visibiles, soli verae ecclesiae propriae, seu sunt verae notae.

257. Arg. II. Ex doctrina ecclesiae.

Ecclesiae semper persuasum fuit illas quattuor notas sibi soli ita convenire, ut per eas ab hominibus cognosci possit. Atqui haec persuasio non potest esse falsa. Ergo illae proprietates vere notae ecclesiae sunt.

Prob. mai. a) Apostolicitas quam maxime urgetur a SS. Patribus. S. Irenaeus: «Iis, qui in ecclesia sunt, presbyteris [episcopis] obaudire oportet, his, qui successionem habent ab apostolis,… qui cum episcopatus successione charisma veritatis certum secundum placitum Patris acceperunt; reliquos vero, qui absistunt a principali successione et quocumque loco colligunt, suspectos habere… Ab omnibus talibus absistere oportet, adhaerere vero his, qui et apostolorum, sicut praediximus, doctrinam custodiunt» (Contra haer. 4, 26, 2 sq). Quia vero difficile est, in singulorum successiones inquirere, ideo, inquit, simplicissima via solvendi quaestionem est, inspicere, num servent unionem cum ecclesia romana (3, 3, 2), in qua est Petri cathedra; «ad hanc enim ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire ecclesiam» (Kirch, Enchir. n. 112). Eandem viam indicat S. Ambrosius: «Ubi Petrus, ibi ecclesia» (In Ps. 40, n. 30). Tertullianus de haereticis ait: «Edant origines ecclesiarum suarum, evolvant ordinem episcoporum suorum, ita per successionem ab initio decurrentem, ut primus ille episcopus aliquem ex apostolis vel apostolicis viris, qui tamen cum apostolis perseveraverit, habuerit auctorem et antecessorem. Hoc enim modo ecclesiae apostolicae census suos deferunt, sicut smyrnaeorum ecclesia Polycarpum ab Ioanne collocatum refert, sicut romanorum Clementem a Petro ordinatum edit; proinde utique et ceterae exhibent, quos ab apostolis in episcopatum constitutos apostolici seminis traduces habeant» (De praescr. 32). S. Hieronymus: «In illa ecclesia permanendum est, quae ab apostolis fundata, usque ad hanc diem perdurat» (Adv. Lucif. 38). Similiter alii Patres saepe haereticos vel schismaticos refutant ostensa eorum origine non apostolica.

b) Unitas ut distinctivum omnino necessarium ecclesiae a Patribus praedicatur. Quaedam supra (n. 243) iam audivimus. S. Irenaeus ait: Apostolorum doctrinam «ecclesia, et quidem in universum mundum disseminata, diligenter custodit, quasi unam domum inhabitans, et similiter credit iis, videlicet quasi unam animam habens et unum cor, et consonanter haec praedicat et docet et tradit, quasi unum possidens os. Nam etsi in mundo loquelae dissimiles sunt, sed tamen virtus traditionis una et eadem est» (Contra haer. 1, 10, 2). Tertullianus: «Tot ac tantae ecclesiae; una est illa ab apostolis prima, ex qua omnes. Sic omnes primae et apostolicae, dum una omnes probant unitatem… eiusdem sacramenti [doctrinae] una traditio… Communicamus cum ecclesiis apostolicis, quod nulli doctrina diversa; hoc est testimonium veritatis» (De praescr. 20 sq). S. Cyprianus: «Ecclesiae unitatem qui non tenet, tenere se fidem credit?» (De unit. eccl. 4.)

c) Catholicitas est praedicatum, quod iam a Patribus apostolicis tribuitur verae ecclesiae, ut a S. Ignatio (Smyrn. 8, 2) et in martyrio S. Polycarpi (in inscriptione et 8, 1). S. Cyrillus Hieros. instruit catechumenos, ne in aliena urbe simpliciter quaerant, ubi sit ecclesia, «sed ubi sit catholica ecclesia; hoc enim proprium nomen est huius sanctae et matris omnium nostrum, quae quidem et sponsa est Domini nostri Iesu Christi» (Catech. 18, n. 26). Et S. Augustinus ait hoc nomine solam veram ecclesiam in toto orbe esse notam (De vera relig. n. 12). Unde illud S. Paciani: «Christianus mihi nomen est, catholicus vero cognomen. Illud me nuncupat, istud ostendit; hoc probor, inde significor» (Ep. 1 ad Sympron. n. 4). Aliis verbis: me esse verum christianum inde probatur, quod catholicus sum. Habet quidem hoc nomen varias significationes apud SS. Patres, qui ecclesiam dicunt catholicam, quia multos coetus in unum colligit, quia omnibus temporibus exsistit, quia integram doctrinam Christi tradit, quia omnes homines suscipit. Ita S. Cyrillus Hieros., qui nihilominus primo loco ait: Ecclesia «vocatur catholica, quia in toto orbe est» (Catech. 18, n. 23). Hoc sensu SS. Patres plerumque catholicitatem explicant et ut notam ecclesiae efferunt. Ita S. Augustinus in serm. 46, n. 18, docet solam veram Christi ecclesiam esse per totum orbem diffusam, haereticos vero alios esse aliis locis, nullos ubique. «Non omnes haeretici per totam faciem terrae, sed tamen haeretici per totam faciem terrae. Alii hic, alii ibi, nusquam tamen desunt.» Catholica ecclesia ubique est, ubi haeretici sunt. «Illa sic est tamquam vitis crescendo ubique diffusa; illi sic sunt tamquam sarmenta inutilia, agricolae falce praecisa merito sterilitatis suae… Vitis autem crescens per omnia, et sarmenta sua novit, quae in illa manserunt, et iuxta se, quae de illa praecisa sunt.»

d) Sanctitas secundum S. Cyrillum Hieros. ideo quoque est praedicatum essentiale ecclesiae, quia ecclesia, ut catholica sit, debet omni modo esse sancta. «Catholica enim vocatur… etiam eo, quod omne hominum genus recto cultui subiciat… ac denique quia generaliter omne peccatorum genus, quae per animam et corpus perpetrantur, curat et sanat; eadem vero omne possidet, quovis nomine significetur, virtutis genus, in factis et verbis et spiritualibus cuiusvis speciei donis» (Catech. 18, n. 23). Iam S. Irenaeus ait: «Ubi ecclesia, ibi et Spiritus Dei; et ubi Spiritus Dei, illic et ecclesia et omnis gratia» (Contra haer. 3, 24, 1); et haereticis obicit apud eos non esse charismata, quae in vera ecclesia numquam deficiant (ibid. 2, 31, 2). Sanctitatem ecclesiae praedicat S. Augustinus in serm. 214, ubi n. 11 ait: «Sanctam ecclesiam, matrem vestram, tamquam supernam Ierusalem, sanctam civitatem Dei honorate, diligite, praedicate… quae malos, in fine separandos, a quibus interim discedit disparilitate morum, tolerat in communione sacramentorum.» Et monet putandum non esse umquam in ecclesia charismata plane cessare (Retract. I, 13).

Haec pauca sufficiant, quia nimis multa sunt, quae SS. Patres in expositione symboli de his quattuor notis praedicant, quam quae hic proponi possint.

258. Obi. I. Christus ait: «Oves meae vocem meam audiunt (Io 10, 27). «Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit» (Mc 16, 16). «Ubi sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum» (Mt 18, 20). Atqui his et similibus significatur recta fides et rectus usus sacramentorum. Ergo haec duo sunt notae ecclesiae.

Resp. Trans. mai. et min. et neg. conseq., quia deest consequentia. Nam nihil sequitur nisi rectam doctrinam et rectum usum sacramentorum esse proprietatem ecclesiae; non vero sequitur hanc proprietatem esse notam, quia non est res in se manifesta, et ideo omnes sectae gloriantur sibi convenire hanc proprietatem.

259. Obi. II. SS. Patres saepe dicunt ex Scriptura discendum esse, ubi sit vera ecclesia, e. g. S. Augustinus, De unit. eccl. 2, 3. Ergo secundum hanc doctrinam ibi est vera ecclesia, ubi Scriptura admittitur ut suprema norma fidei.

Resp. Dist. antec.: SS. Patres dicunt iis, qui admittant S. Scripturam, ex Scriptura ostendi posse, ubi sit vera ecclesia, conc. antec.; dicunt ibi esse veram ecclesiam, ubi recipiatur S. Scriptura, neg. antec. Nam donatistae, de quibus ibi loquitur Augustinus, non minus admittebant Scripturam quam catholici. Quare Augustinus dicit eos, si sinceri esse velint, e Scriptura discere posse veritatem ecclesiae catholicae. Et sub data distinctione, neg. conseq. 260. Obi. III. Ii recte dicuntur constituere veram ecclesiam Christi, qui fundamentalia dogmata servant. Atqui fundamentalia dogmata sunt articuli de vero Deo uno et trino, de Christo redemptore, de iustificatione. Ergo professio horum dogmatum est nota verae ecclesiae.

Resp. Dist. mai.: Qui admittunt theoretice et practice ea, quae ex institutione Christi ad salutem necessaria sunt necessitate medii vel praecepti, constituunt veram ecclesiam Christi, conc. mai.; qui secundum suos conceptus quaedam eligunt, quae fundamentalia vocant et alia ut indifferentia neglegunt, neg. mai. Dist. min.: Illa tria sunt quaedam praecipua dogmata eo sensu tenenda, quo Christus revelavit, conc. min.; nihil aliud Christus revelavit ut necessarium ad salutem, et illa tria recto sensu conservari possunt, si alia negleguntur, neg. min. Et neg. conseq. Qui magisterium et regimen a Christo institutum reiecerunt, de consensu circa articulos fundamentales gloriari non possunt, tum quia non convenit inter eos, quaenam sint fundamentalia, tum quia ab auctoritate legitima avulsi, sensum dogmatum, etiam maxime fundamentalium, pervertunt.

261. Obi. IV. Ut quis inveniat ecclesiam, cognoscere oportet ea, quae sunt ecclesiae essentialia. Atqui vera doctrina est ecclesiae maxime essentialis. Ergo ut quis inveniat ecclesiam, oportet eum antea cognoscere veritatem doctrinae eius.

Resp. Dist. mai.: Ut quis inveniat ecclesiam, oportet cognoscere aliquid, quod soli ecclesiae est essentiale et proprium, conc. mai.; omnia essentialia, neg. mai.; nam inventa ecclesia potest per ipsam alia essentialia discere. Dist. min.: Veritas doctrinae est aliquid essentiale ecclesiae, conc. min.; est unicum essentiale, et est per se visibile, neg. min. Et neg. conseq. Si ex aliqua certa nota vel certo argumento constat hanc esse veram ecclesiam Christi, eo ipso constat hanc ecclesiam infallibiliter docere veram doctrinam a Christo revelatam. Ergo nequaquam opus est prius examinare integram doctrinam, ut diiudicetur, num ecclesia sit vera, sed potius inversa via incedendum et prius ostendendum est, quae sit vera ecclesia, ut sciatur, ubi sit vera doctrina Christi.

Prop. XXXIII. Quattuor notae verae ecclesiae soli ecclesiae romanae conveniunt.

262. Stat. quaest. Sufficit per se considerare solam ecclesiam romanam, i. e. illam, cuius supremum caput visibile est episcopus romanus. Nam si ostenderimus hanc esse veram ecclesiam Christi, certum quoque est, nullum alium coetum esse veram ecclesiam, cum haec non sit nisi unica. Nihilominus utile erit quaedam de aliis coetibus addere. Qui commode possunt in tres partes dividi. Sunt a) ecclesiae schismaticae orientales (circiter 127 000 000), quae a. 1054 ab ecclesia romana se separarunt proxime non propter doctrinas differentes, sed quia nolebant oboedire romano pontifici; postea vero etiam varia falsa dogmata receperunt. Solent tamen computari inter schismaticos potius quam inter haereticos. b) Sectae orientales, i. e. nestoriani (in Kurdistan, summum 500 000, probabiliter multo pauciores), et monophysitae (iacobitae in Syria, armeni gregoriani, copti, aethiopes, inter se independentes, sed omnes simul circiter 9 000 000). c) Protestantes, omnes simul circiter 186 000 000.

Tum schismatici orientales tum protestantes dividuntur in plurimos coetus, inter se dissidentes. Schismatici sunt: Russi sub «sancta synodo», eius caput est imperator, cuius nomine praesidet dux aliquis militum; graeci sub synodo atheniensi; patriarchatus constantinopolitanus, hierosolymitanus, alexandrinus, antiochenus; accedunt novem alii coetus independentes, ut in Serbia, Rumenia, Bulgaria. Protestantes sunt: lutherani, calvinistae, evangelici uniti (in Borussia), methodistae, presbyteriani, baptistae. Sed omnes hi dividuntur in multas alias minores sectas, quae in sola Anglia circiter trecentae numerantur. Ceterum simile quid valet de russis schismaticis.

Numerus catholicorum est circiter 293 000 000. (Hi numeri sumpti ex dissertatione «Religionsstatistik» ab H. Krose conscripta, in «Staatslexikon» IV [1911], 575 sqq.) Iam si iudicandum est inter ecclesiam romanam et alios coetus christianos, a priori in quaestionem venire non possunt plurimae parvae sectae, quibus nomen ecclesiae Christi nemo serio applicuerit. Quaestio ad hoc fere reducitur: utrum veram ecclesiam Christi constituant catholici romani, an maiores coetus schismatici orientales, an anglicani simul cum aliis protestantibus?

Anglicani autem, videntes quattuor illas notas verae ecclesiae sibi certe non omnes convenire, excogitaverunt interdum theoriam, secundum quam sufficit unam ex illis notis habere, etsi aliae desint. Dixerunt igitur sic: Ecclesia anglicana, si non est catholica, est tamen apostolica; et si forte de apostolicitate dubitatur, est tamen sancta; hoc autem sufficit ad ostendendum eam esse partem verae ecclesiae Christi. Ita de se ipso narrat H. Newman (Apologia pro vita sua. New edition, London 1874, 106 sqq 114 sqq 148 sqq), qui tamen paulatim intellexit hanc opinionem non posse sustineri, et catholicus factus est. Alii autem videntur in simili theoria perstitisse. Quare Congregatio S. Officii in litteris ad episcopos Angliae datis die 16 Sept. 1864 monet: «Vera Iesu Christi ecclesia quadruplici nota, quam in Symbolo credendam asserimus, auctoritate divina constituitur et dignoscitur; et quaelibet ex hisce notis ita cum aliis cohaeret, ut ab iis nequeat seiungi. Hinc fit, ut quae vere est et dicitur catholica, unitatis simul, sanctitatis et apostolicae successionis praerogativa debeat effulgere» (Denz. n. 1686).

263. Prob. pars I. Quattuor illae notae conveniunt ecclesiae romanae.

a) Ecclesia romana est apostolica. Nam ecclesia urbis Romae apostolicis temporibus fundata et ab apostolis ut ecclesia apostolica agnita est, ut constat ex epistula S. Pauli ad Romanos et ex multis aliis documentis. Episcopi vero huius ecclesiae serie non interrupta usque ad nostram aetatem perseveraverunt. Omnes vero alii episcopi catholici totius mundi cum episcopo romano communionem habent et ab eo iurisdictionem accipiunt. Ergo eorum quoque successio est apostolica. Iam S. Irenaeus ait: «Quoniam valde longum est… omnium ecclesiarum enumerare successiones, maximae et antiquissimae, et omnibus cognitae, a gloriosissimis duobus apostolis Petro et Paulo Romae fundatae et constitutae ecclesiae, eam quam habet ab apostolis traditionem, et annuntiatam hominibus fidem, per successiones episcoporum pervenientem usque ad nos, indicantes, confundimus omnes eos, qui… praeterquam oportet, colligunt» (Contra haer. 3, 3, 2). Omnes aliae ecclesiae ab apostolis fundatae iniuria temporum interierunt, etsi quaedam ex illis postea resuscitatae sunt. Sola romana ecclesia inter omnes casus temporum perseveravit. Itaque si haec non est apostolica, nulla est apostolica, quod est impossibile. Omnes alii coetus sero exorti sunt, quam qui possint esse apostolici.

Praeterea antequam essent recentes haeretici, antequam essent schismatici orientales, episcopus romanus ab omnibus christianis agnoscebatur successor Petri et primas universalis ecclesiae, ut postea ostendemus. Atqui ecclesia universalis non potuit errore decipi. Ergo quia in ecclesia romana permansit successio legitima, etiam Pius X est successor S. Petri et primas ecclesiae.

b) Ecclesia romana est una. Subest enim collegio episcoporum sub eorum primate romano pontifice. Omnes profitentur eandem doctrinam et oboedientiam erga regimen ecclesiasticum. Permittitur libertas quoad ea, quae ecclesia non definite constituit, sed omnes parati sunt ad amplectendas definitiones et constitutiones, si quae fiunt. De unitate catholica S. Irenaeus ait: «Neque hae, quae in Germania sunt fundatae ecclesiae, aliter credunt aut aliter tradunt, neque hae, quae in Hiberiis sunt, neque hae, quae in Celtis, neque hae, quae in Oriente, neque hae, quae in Aegypto, neque hae, quae in Libya, neque hae, quae in medio mundi constitutae; sed sicut sol, creatura Dei, in universo mundo unus et idem est, sic et lumen, praedicatio veritatis, ubique lucet et illuminat omnes homines, qui volunt ad cognitionem veritatis venire» (Contra haer. 1, 10, 2).

c) Catholicitas ecclesiae romanae probatione non indiget. In Europa sunt ultra 188 000 000 catholicorum, in America meridionali et centrali ultra 65 000 000, in America septentrionali et Canada non multo infra 18 000 000, in Africa circiter 3 000 000, in Australia et Polynesia ultra 1 200 000, in Asia ultra 12 000 000 (cf. Staatslexikon³ sub verbo «Religionsstatistik»). Ergo ecclesia romana ubique terrarum visibiliter exsistit, nuspiam ut ecclesia nationalis sed ubique ut ecclesia universalis. Neque umquam obliviscitur destinationis catholicae, sed semper memor est verbi Domini: «Praedicate evangelium omni creaturae.» Etiam relative ecclesia unumquemque alium coetum superat. Nam latissimus coetus schismaticorum orientalium numerat 110 000 000; neque est una ecclesia, sed in multas sectas scinditur.

d) Ecclesia romana est sancta illa conspicua sanctitate, quae est nota verae ecclesiae Christi. Sancta enim est eius doctrina, qua vitia corripiuntur, virtutes inculcantur, homines ad perfectionis studium excitantur, nec sola praecepta Christi sed etiam consilia evangelica commendantur. Hanc sanctam doctrinam ecclesia magno animo et magna libertate defendit, neque umquam alicuius temporalis lucri vel damni ratione veritatem venalem habuit, sed potius per immobilem suam constantiam in vera doctrina tenenda odium mundi in se excitare non timet. Testis est nostra aetate praeter multa alia fortis contra modernistarum et rationalistarum errores pugna. Numquam ecclesia prodidit Christum, numquam prodidit eius doctrinam vel praecepta, numquam prodidit Sacram Scripturam vel apostolicam traditionem, sed pro eorum defensione gravissimum errantium et iniquorum odium et pessimas persecutiones viriliter et intrepide sustinuit et sustinet. Sancta sunt ecclesiae sacramenta, sanctus eius cultus, sanctae eius leges, sancta eius instituta, quibus vitam spiritualem promovere solet.

Haec sancta arbor semper protulit uberrimos sanctitatis fructus. Sunt quidem in ecclesia, quemadmodum Christus futurum praedixit, iusti et peccatores, sed iusti secundum eius leges viventes, peccatores autem praeceptis ecclesiae inoboedientes neque umquam per ecclesiam veniam in vitiis insordescendi adepti sed perpetuo ad correctionem excitati. In ecclesia post apostolos numquam defuerunt viri et mulieres sanctitatis studiosi, martyres, confessores, virgines, eremitae, monachi, insignes caritatis erga proximos cultores. Hoc etiam de nostris temporibus valet. Nam vix quidquam saepius et efficacius movet homines ad admirationem ecclesiae, quam quod vident ex eius membris tot viros et feminas, etiam nobiles et divites, renuntiantes commodis saecularibus, ut totos se servitio Christi et proximorum impendant. Fructus et documenta sanctitatis sunt etiam tot magnifica templa, nosocomia, orphanotrophia, singularis cura egenis et infirmis impensa. Multorum christianorum, qui sanctitatis fama florebant, vitam ecclesia strictissimo examini subiecit et eos vere insigniter sanctos fuisse declaravit. Eo ipso saeculo XVI, quo novatores de maxima ecclesiae corruptione querebantur, prodierunt multi heroes sanctitatis, ut Pius V, Carolus Borromaeus, Philippus Neri, Ignatius, Franciscus Xaverius, Franciscus Borgia, Stanislaus Kostka, Aloysius, Theresia, Ioannes a Cruce, alii non pauci. Saeculo XIX declarati sunt beati 310, sancti 78. Ergo neque nostris temporibus eximiorum sanctorum genus exstinctum est. Tandem in ecclesia numquam defuerunt charismata, quae ecclesiae suae Christus promisit. Etsi haec primis temporibus frequentius accidebant, quia magis necessaria erant, non tamen ullo tempore defuerunt. Omnium eorum, qui ab ecclesia beatificantur vel canonizantur, miracula plura post accuratam inquisitionem approbata sunt. Prope Lourdes facta esse miracula non videntur negare posse nisi ii, qui a priori admittere miracula nolunt. Idem valet de vita Ioannis B. Vianney et de aliis factis nostrae aetatis.

Manet igitur verum, quod S. Augustinus ait: «Multa sunt, quae in eius [ecclesiae catholicae] gremio me iustissime teneant. Tenet consensio populorum atque gentium [unitas]; tenet auctoritas, miraculis incohata, spe nutrita, caritate aucta, vetustate firmata [sanctitas]; tenet ab ipsa sede Petri apostoli, cui pascendas oves suas post resurrectionem Dominus commendavit, usque ad praesentem episcopatum successio sacerdotum [apostolicitas]; tenet postremo ipsum catholicae nomen, quod non sine causa inter tam multas haereses sic ista ecclesia sola obtinuit, ut, cum omnes haeretici se catholicos dici velint, quaerenti tamen alicui peregrino, ubi ad catholicam conveniatur, nullus haereticorum vel basilicam suam vel domum audeat ostendere. Ista ergo tot et tanta nominis christiani carissima vincula recte hominem tenent credentem in catholica ecclesia» (Contra ep. Manich. c. 4).

264. Prob. pars II. Quattuor illae notae non conveniunt ulli coetui haeretico vel schismatico.

a) Apostolicitas non invenitur in protestantismo; nam ante saeculum XVI non erant protestantes, sed hi orti sunt per apostasiam ab ecclesia catholica, quam antea ut veram ecclesiam agnoverant. Plurimae communitates protestantes fundatae sunt a principibus civilibus, in quibus certe non permansit successio apostolica. Idem valet de ecclesia russiaca, quae formam suam accepit ab imperatore Petro Magno (1689—1725). Hic instituit «sanctam synodum», cui subiectae sunt res omnes dogmaticae et ecclesiasticae, ipsa vero subiecta est Caesari. Ecclesia regni graeci a. 1833 ab ecclesia constantinopolitana se independentem declaravit. Unica pars schismaticorum orientalium, quae speciem quandam externam successionis servavit, est patriarchatus constantinopolitanus. At gubernium turcicum olim solebat dignitatem patriarchalem vendere ei, qui maximam pecuniam offerebat, qui non est modus legalis apostolicae successionis. Praeterea ante Photium graeci agnoscebant primatum romani pontificis, et in concilio constantinopolitano IV (oecum. VIII, 869—870) Photium damnarunt (Denz. n. 341). Ergo aut temporibus huius concilii et prioribus ecclesia graeca habebat apostolicitatem, et tunc posteriores, schisma facientes, eam perdiderunt; aut non habebat, et consequenter neque posteriores habent. Etiam in conciliis lugdunensi et florentino graeci agnoverunt primatum romani pontificis, et postea rursus defecerunt. Ergo apud eos non est constans et perpetua traditio.

b) Unitas et catholicitas plane deficiunt in protestantismo. Nam si omnes sectae simul sumuntur, nulla est inter eas unitas; si singulae sumuntur, nulla catholicitas. Uniti «evangelici» non sunt extra Borussiam, anglicani in Europa paucissimi inveniuntur extra Britanniam, et sic de aliis. Plurimi e coetibus protestanticis volunt esse ecclesiae nationales. Et quam diversa elementa vel una talis ecclesia nationalis in se continet, incipiendo ab «orthodoxis», qui servant fidem Trinitatis, Incarnationis aliaque dogmata christiana, usque ad numerosos illos «liberales», qui non credunt in Deum personalem et omnia illa dogmata reiciunt. Vix in meliore condicione sunt schismatici orientales, qui neque inveniuntur in toto orbe neque inter se uniuntur, neque alia fere ratione aliquam speciem unitatis obtinent nisi ope brachii saecularis. In clerum graecum et russiacum magis magisque irrepit rationalismus protestanticus. Praeterea in Russia magnus numerus sectariorum est.

c) Sanctitas ab initio non fuit nota protestantismi. Sane ea non eminebant neque Lutherus neque Calvinus neque Henricus VIII neque alii fundatores protestantismi. Necessitatem bonorum operum ad salutem et libertatem voluntatis humanae negarunt, plurimos fidei articulos paulatim protestantes abiecerunt, libertinismo vias straverunt. Qui fructus secuti sint, historia docet. Homines sanctitate insignes hucusque in protestantismo non apparuerunt. Charismata tantum abest, ut protestantes habeant, ut ea omnino fieri posse plurimi eorum negent. Vix meliora dici possunt de schismaticis orientalibus. Quales fuerint Photius, Michael Caerularius, imperator Petrus Magnus, notum est. Ecclesia russiaca est institutum politicum ad fines politicos, cuius clerus saecularis fruitur valde mediocri aestimatione. Ecclesia graeca, olim fertilis mater Sanctorum, post schisma nullum virum sanctitate eximium protulit. Negandum non est inter haereticos et schismaticos esse homines, qui pro sua bona fide et pietate rectam vitam agant. At Deus, si quem vult ad magnam sanctitatem adducere, non relinquet hominem in tenebris ignorantiae, etsi inculpabilis, sed ducet eum ad veram ecclesiam, ut exemplo multorum hominum insignium ad ecclesiam conversorum ostenditur.

Itaque quattuor notae verae ecclesiae Christi in sola ecclesia romano-catholica inveniuntur; ergo haec est sola vera ecclesia Christi.

265. Obi. I. In ecclesia romana tempore magni schismatis occidentalis (1378—1417) tres erant aemuli pontificatus romani, et ecclesia romana scissa erat in plures «oboedientias». Ergo illa aetate interiit unitas et apostolicitas ecclesiae romanae.

Resp. Dist. antec.: Tempore schismatis dubitabatur de quaestione iuris, num unus deberet esse summus pontifex in ecclesia, neg. antec.; dubitabatur de quaestione facti, quis esset pontifex legitime electus, conc. antec. Dist. conseq.: Interierat unitas quoad quaestionem facti, conc. conseq.; quoad quaestionem iuris, neg. conseq.; interiit apostolicitas ecclesiae, neg. conseq., quia etiam quaestio facti per legitimam auctoritatem legitimo modo soluta est electo Martino V, quem tota ecclesia agnovit. Ceterum historice Urbanus VI erat legitimus pontifex et consequenter eius legitimi successores Bonifatius IX, Innocentius VII, Gregorius XII. Eorum adversarii erant antipapae, illegitime electi.

266. Obi. II. Aliquando maxima pars christianorum erant ariani, cum S. Hieronymus testetur: «Ingemuit totus orbis, et arianum se esse miratus est» (Adv. Lucif. n. 19). Ergo illa aetate ecclesia romana non erat catholica.

Resp. Dist. antec.: Hieronymus dicit ea aetate totum orbem fuisse arianum, neg. antec.; totum miratum esse se esse arianum, conc. antec. Et neg. conseq. Videlicet Constantius imperator synodum episcoporum occidentalium Ariminum convocaverat (a. 359). Multo maior pars episcoporum catholice sentiebat, et fidem nicaenam profitebatur. Quare ariani ambiguam formulam proponebant, cui etiam catholici subscripserunt, partim dolo circumventi, partim vi adacti. Sed paulo post quidam ex iis diserte declararunt se nequaquam sensum haereticum formulae admittere voluisse. De hac re valet illud dictum Hieronymi. Ergo illa aetate orbis non erat vere arianus, sed vi et dolo videbatur esse arianus. S. Athanasius obicit arianis nullum prudentem et cordatum virum ex eorum parte stare (De decr. nicaenae syn. n. 27), id quod certe non dixisset, si omnes fere episcopi fuissent ariani (cf. Kirch, Enchir. n. 374 sqq).

267. Obi. III. In ecclesia romana saepe pessimi homines fuerunt, non laici tantum sed etiam sacerdotes et episcopi, immo summi pontifices; e contra apud protestantes multi sunt homines, qui vitam vere bonam agunt Ergo ecclesia romana non insignitur nota sanctitatis prae protestantismo.

Resp. Dist. antec.: In ecclesia romana fuerunt multi mali et in protestantismo multi boni, qui tales fuerunt vi communionis ecclesiasticae, ad quam pertinebant, neg. antec.; qui tales fuerunt propter singulorum individuam indolem, conc. antec. Et dist. conseq.: Non singulis catholicis convenit nota sanctitatis prae singulis protestantibus, conc. conseq.; ecclesiae catholicae non convenit nota sanctitatis prae protestantismo, ut hic est societas ecclesiastica, neg. conseq. Haec in thesi exposita sunt. Ipsi quoque romani pontifices, etsi quidam inter eos mali fuerunt, non tamen novas ecclesias fundarunt, sicut fundatores sectarum; ergo si quidam eorum mali fuerunt, solum vitam privatam non instituerunt ad normam doctrinae et praeceptorum, quae publice profitebantur. Ceterum inter pontifices romanos tot sunt viri eximii et sancti, ut sub hoc respectu nulla principum series cum iis comparari possit. Protestantismus vero ut systema vel societas de malo in peius constanter labitur, neque in eo ulla adest auctoritas, quae possit malorum cursum efficaciter impedire.

268. Conclusio. Ergo ecclesia romano-catholica ita comparata est, ut non docti tantum sed etiam minus eruditi eam satis facile ut veram ecclesiam Christi cognoscere possint. Nam eam esse antiquiorem omnibus aliis coetibus christianis, eam solam esse vere catholicam, eam insigniri unitate, quae extra eam nusquam invenitur, haec etiam sine magno studio ab omnibus ratione utentibus perspiciuntur. Neque difficile est intellegere omnes coetus, quotquot extra ecclesiam catholicam sunt, non protulisse viros vel mulieres, qui cum tot et tantis sanctis catholicis comparari possint. Et si in genere confertur vita sacerdotum, missionariorum, religiosorum catholicorum cum vita ministrorum protestantium, non tam obtusae mentis sunt homines, ut magnam differentiam non videant; et interdum scriptores ipsi protestantes testimonium huius rei dare non timuerunt.

Quod non obstante manifesta ecclesiae catholicae prae sectis eminentia relative pauci sectarii ad matrem suam redeunt, varias causas habet: 1. Multo facilius est naturali homini protestantice vivere quam catholice, praesertim si quis tenet illud principium opera bona ad salutem non requiri sed sufficere solam fidem, vel si cum Luthero tenet voluntatem humanam non esse liberam, vel si affirmat cum recentibus non esse in re religiosa ullam auctoritatem audiendam sed solam subiectivam persuasionem sequendam. Confessio peccatorum, oboedientia erga auctoritatem ecclesiasticam, observatio praeceptorum ecclesiae aliaque similia non paucos homines terrent. — 2. Plurimi veram ecclesiam non norunt sed imaginem tantum eius distortam, quae ipsis a pueritia ante oculos posita est eo fine, ut horrorem eius conciperent et a re quavis catholica tamquam a peste fugerent. Pauci quidem proprio studio in verum inquirentes, fraude detecta eo magis ad ecclesiam attrahuntur; at plurimi prorsus inepti sunt ad se expediendos a praeiudiciis tam alte menti impressis. — 3. Malum exemplum multorum catholicorum est maximum impedimentum conversionis protestantium vel aliorum, cum hi se excusent dicentes: Cur fiam catholicus, cum catholici non sint meliores quam nos? — 4. Gratia conversionis, sicut aliae gratiae, pendet non mediocriter ab orationibus et bonis operibus, quae ad eam impetrandam Deo offeruntur. Ergo quo minor est zelus et diligentia in hac parte, eo pauciores erunt conversiones. — 5. Tandem multi homines cuperent quidem esse catholici, si ita nati et educati essent; sed animum non habent ad relinquenda multa sibi carissima, quae relinquenda sunt, si catholici fieri volunt. Quam minutae et inanes saepe sint considerationes, quibus homines impediri se sinunt a regressu ad ecclesiam, exponit cardinalis Newman in libro «Difficulties of Anglicans». Nihilominus gratia divina singulis annis multa milia haereticorum vel schismaticorum ad ecclesiam adducit.

Schol. De praescriptione theologica.

269. Cum ad apostolicitatem ecclesiae etiam pertineat apostolicitas doctrinae eius, theologo ostendendum est hanc vel illam doctrinam, quam ecclesia tenendam proponit, aut contineri in deposito apostolico aut ex doctrina apostolica per legitimam conclusionem derivari. Sed fieri non potest, ut demonstratio directa apostolicitatis aut sit nimis longa aut etiam impossibilis, quia non adsunt documenta, quae usque ad ipsos apostolos ascendunt. Quod si accidit, indirecte apostolicitas demonstratur argumento praescriptionis, quod nititur principio: Melior est condicio possidentis. Hoc principium recte ad theologiam applicatur, quia in ea non agitur de nova doctrina invenienda sed de doctrina Christi recte proponenda et explicanda. Consequenter a) ex duabus doctrinis oppositis recentior non est vera, quia non est apostolica, etsi non immediate colligitur antiquiorem esse apostolicam; b) doctrina, quae ab ecclesia moraliter tota aliquamdiu recepta fuit, est apostolica, cum propter infallibilitatem ecclesiae fieri non possit, ut doctrina ab apostolis nullo modo tradita a tota ecclesia proponatur ut pertinens ad depositum apostolicum. Vis huius argumenti manet, etiamsi pure historice consideratur, quia conspiratio in universalem errorem est impossibilis. Ergo si adversarii non possunt ostendere, quando, a quo, quomodo aliqua doctrina, quae universaliter admittitur, primum introducta sit, oportet concedere talem doctrinam habere apostolicam originem. Hoc modo indirecte exceptio contra doctrinam ut apostolicam facta, praescriptionis argumento removetur.

Iam S. Irenaeus contra haereticos utitur praescriptionis argumento. Tertullianus de eo speciale opus conscripsit. Plura, quae ad hanc rem pertinent, collecta sunt in primo tomo Cursus theologiae a Migne editi.

ARTICULUS I.

DE EPISCOPIS.

Cf. Petavius, De ecclesiastica hierarchia, ed. Barri-Ducensis (tomus 8); Stanis. v. Dunin-Borkowski, Die neueren Forschungen über die Anfänge des Episkopats, Freiburg 1900; P. Batiffol, Études d'histoire et de théologie positive I⁵, Paris 1907, 225 sqq; H. Bruders, Die Verfassung der Kirche, Mainz 1904; e canonistis e. g. Fr. X. Wernz, Ius decretalium II, n. 729 sqq.

Prop. XXXIV. Successores collegii apostolorum in magisterio et ministerio ecclesiastico sunt episcopi.

270. Stat. quaest. Cum viderimus, quae sit vera ecclesia, cui Christus tradidit doctrinam suam et potestatem sanctificandi et regendi homines, quaeritur, quinam in hac societate sint illi, qui nomine Christi et ex eius institutione sacro magisterio et ministerio funguntur. Ab initio quidem omnis potestas ecclesiastica apostolis data erat. Sed quia ipsi mortui sunt, ecclesia autem usque ad finem mundi maneat necesse est (supra n. 219 sqq), investigandum est, qui sint successores apostolorum. Respondemus esse collegium episcoporum.

Episcopus vocatur is, qui suprema ordinis potestate instructus aliquam ecclesiam particularem seu dioecesim vi muneris ordinarii regit. Si unum ex his deest, non est episcopus sensu perfecto, ut si quis iam habet supremam iurisdictionem, sed nondum habet ordinationem episcopalem; vel vice versa si habet ordinationem, sed non habet actu iurisdictionem in ullam dioecesim; vel si administrat dioecesim, non quia est eius episcopus, sed ex delegatione summi pontificis.

Apostolorum erat duplex munus, alterum, ut essent apostoli, i. e. legati immediate a Deo (Christo) missi, revelationibus novis edocti, ad doctrinam revelatam ubique terrarum infallibiliter praedicandam et miraculis confirmandam; alterum, ut essent pastores et rectores ecclesiarum a se fundatarum. Iam munus apostolatus ipsum erat temporarium, morte apostolorum finiendum; nam post ipsos alii homines non immediate a Deo vocati sunt ad novas revelationes accipiendas et proponendas, neque singuli erant infallibiles, neque singulorum iurisdictio erat illimitata ratione loci et subiectorum. Alterum autem munus, i. e. munus pastorale, perpetuandum erat in ecclesia, quia numquam debebant deesse in ecclesia qui docerent, sanctificarent, regerent. Hoc solo sensu episcopi dicuntur successores apostolorum.

Praeterea episcopi dicuntur successores apostolorum, quatenus collegium episcopale successit collegio apostolico. Neque enim quivis episcopus formaliter est successor determinati apostoli, v. g. Ioannis, Bartholomaei vel Matthaei; sed solum illud munus pastorale, quod olim in apostolis erat ut in subiecto, nunc est in episcopis ut in subiecto. Unde etsi alicuius ecclesiae episcopi a certo apostolo successione numquam interrupta usque ad nostra tempora pervenissent, non tamen illius apostoli potestas potius quam aliorum apostolorum in eos transiisset, sed in ratione potestatis episcopalis haec successio pure accidentaliter et materialiter se haberet. Hoc sensu recte dixit S. Cyprianus: «Episcopatus unus est, cuius a singulis in solidum pars tenetur» (De unit. eccl. 5). Excipitur solus romanus pontifex, qui est successor S. Petri ut capitis collegii apostolici (cf. Suarez, De fide disp. 10, sect. 1, n. 4 25).

Supra (n. 213) ostendimus ecclesiam a Christo institutam esse societatem hierarchicam, sed simul diximus non posse e sola S. Scriptura cum certitudine erui, quae sit differentia inter episcopos et presbyteros. Unde nunc traditionem adimus, ut ex ea hanc differentiam discamus. Supponimus probatum (supra n. 220 sqq) constitutionem ecclesiae esse substantialiter immutabilem.

Episcopos esse successores apostolorum admittunt schismatici orientales, item anglicani et alii quidam protestantes; plurimi tamen protestantes id negant. Modernistarum error his verbis enuntiatur (Prop. 50): «Seniores, qui in christianorum coetibus invigilandi munere fungebantur, instituti sunt ab apostolis presbyteri aut episcopi ad providendum necessariae crescentium communitatum ordinationi, non proprie ad perpetuandam missionem et potestatem apostolicam» (Denz. n. 2050). Doctrina catholica habetur in Tridentino sess. 23, c. 4, ubi inter alia haec dicuntur: «Sacrosancta synodus declarat praeter ceteros ecclesiasticos gradus episcopos, qui in apostolorum locum successerunt, ad hunc hierarchicum ordinem praecipue pertinere» (Denz. n. 960; cf. n. 966 sqq).

271. Arg. I. Ex factis historicis.

Inde a temporibus apostolorum singulis ecclesiis particularibus praefuerunt episcopi singuli et hoc sensu «monarchici». Atqui hoc factum ostendit ab apostolis potestatem episcopalem «monarchicam» traditam esse praepositis ecclesiarum. Ergo ratione huius potestatis ab apostolis acceptae recte dicuntur episcopi successores apostolorum in munere pastorali.

Prob. mai. Circa medium saeculum II Romae fuit Hegesippus, vir ex Oriente (Syria vel Palaestina) catholicus, qui inquirendae purae traditionis apostolicae causa multas ecclesias peragravit. Hic «scribit se, cum Romam proficisceretur, plurimos episcopos adiisse et ab omnibus unam eandemque audivisse doctrinam… Et corinthiorum quidem ecclesia in recta fide permansit usque ad Primum, eiusdem loci episcopum, quocum familiariter collocutus sum… Romam vero cum venissem, catalogum feci usque ad Anicetum [† 166], cuius tum diaconus erat Eleutherus. Post obitum deinde Aniceti successit Soter [† 175], quem excepit Eleutherus [† 189]. In singulis autem episcoporum successionibus et per singulas urbes eadem manent, quae per legem ac prophetas et a Domino ipso praedicata sunt» (Euseb. H. E. 4, 22; Kirch, Enchir. n. 58). Ergo medio saeculo II iam persuasio erat in ecclesia per continuam episcoporum successionem veram apostolorum doctrinam usque ad illa tempora descendisse.

Circa annum 195 Polycrates, episcopus ephesinus, tum 65 annos natus, scripsit epistulam ad Victorem papam († 199), in qua ait: «Polycarpus, qui apud Smyrnam episcopus et martyr fuit, itemque Thraseas, Eumeniae episcopus et martyr, qui Smyrnae requiescit. Quid Sagarim episcopum eundemque martyrem attinet dicere, qui Laodiceae est mortuus?… Ego quoque omnium vestrum minimus Polycrates ex traditione cognatorum meorum, quorum etiam nonnullos assectatus sum; fuerunt enim septem omnino ex cognatis meis episcopi, quibus ego octavus accessi» (Euseb. H. E. 5, 24; Kirch, Enchir. n. 79 sq). Etiam hoc testimonium, quo probat Polycrates se et suos collegas in Asia minore servare traditionem apostolicam, ostendit initio saeculi II, immo aetate apostolorum, fuisse episcopos «monarchicos» in ecclesia.

Idem testatur S. Irenaeus: «Habemus annumerare eos, qui ab apostolis instituti sunt episcopi, et successores eorum usque ad nos… Valde enim perfectos et irreprehensibiles in omnibus eos volebant esse, quos et successores relinquebant, suum ipsorum locum magisterii tradentes… Fundantes igitur et instruentes beati apostoli [Petrus et Paulus romanam] ecclesiam, Lino episcopatum administrandae ecclesiae tradiderunt… Succedit autem ei Anacletus; post eum tertio loco ab apostolis episcopatum sortitur Clemens, qui et vidit ipsos apostolos… Huic autem Clementi succedit Evaristus et Evaristo Alexander… Nunc duodecimo loco episcopatum ab apostolis habet Eleutherius… Et Polycarpus autem non solum ab apostolis edoctus et conversatus cum multis ex iis, qui Dominum nostrum viderunt, sed etiam ab apostolis in Asia in ea, quae est Smyrnis, ecclesia constitutus episcopus, quem et nos vidimus in prima nostra aetate» (Contra haer. 3, 3; cf. Kirch, Enchir. n. 83 111 sqq).

Ex aliis vetustissimis documentis ab Eusebio excerpti sunt catalogi episcoporum variarum ecclesiarum: a) episcopi alexandrini: post Marcum evangelistam Annianus, Abilius, Cerdo, Primus… (H. E. 2, 24; 3, 14 21; 4, 1 4 sq 11 19; 5, 22); b) episcopi antiocheni: Evodius, a Petro apostolo institutus, Ignatius, Hero, Cornelius… (H. E. 3, 23 36; 4, 20 24; 5, 19); c) episcopi hierosolymitani: «Primus fuit Iacobus, is qui Domini frater vocabatur, secundus Simeon, tertius Iustus…» (H. E. 4, 5).

Itaque temporibus apostolorum aut brevi post episcopos fuisse Romae, Ierosolymis, Smyrnae, Antiochiae, Alexandriae, Corinthi, aliis locis, historicis documentis constat. His licet addere aliarum ecclesiarum Asiae minoris episcopos, de quibus sermo est in Apocalypsi (c. 2 3) sub nomine «angelorum». Nam angeli, quibus ibi dicitur commissa esse cura ecclesiarum, non possunt esse beati spiritus, qui peccatorum et neglegentiarum sunt incapaces, neque minis in implendo officio coercendi sunt. Ergo sunt episcopi, quod fragmentum quoque Muratorianum dicit, loquens de apostolo Ioanne et «episcopis suis» (Kirch, Enchir. n. 135).

Ergo episcopi mox ab initio ecclesiae instituti sunt successores apostolorum in munere docendi et regendi ecclesias particulares.

272. Arg. II. Ex doctrina SS. Patrum.

Apud vetustissimos quidem scriptores nomina presbyteri et episcopi etiamtum promiscue dicuntur, sed institutio episcoporum diserte ad apostolos refertur. S. Clemens Rom. (1 Cor. 42 44): Apostoli «per regiones et urbes verbum praedicantes, primitias earum spiritu cum probassent, constituerunt episcopos et diaconos eorum, qui credituri erant… Constituerunt praedictos, ac deinceps ordinationem dederunt, ut, cum illi decessissent, ministerium eorum alii viri probati exciperent». Comparat hierarchiam ecclesiasticam cum hierarchia Veteris Testamenti: «Cuncta ordine debemus facere, quae nos Dominus statutis temporibus peragere iussit… Summo quippe sacerdoti sua munera tributa sunt, sacerdotibus locus proprius assignatus est, et levitis sua ministeria incumbunt. Homo laicus praeceptis laicis constringitur» (l. c. 40). Haec comparatio frequens est apud SS. Patres (cf. Constit. apost. 8, 46; S. Hieronymi ep. 52, n. 7; S. Leonis M. serm. 59, c. 7). Apud S. Iustinum M. vocatur «praepositus» (προεστώς) is, qui regit conventus ecclesiasticos, qui eucharistiam conficit, cuius est sermones habere ad populum, qui eleemosynas oblatas custodit et indigentibus distribuit (Apol. I, 65 67).

Ex epistulis S. Ignatii Martyris non solum discimus ipsum fuisse episcopum antiochenum (Smyrn. 11, 1), sed etiam aliorum episcoporum nomina indicantur: Onesimus, episcopus ephesinus (Eph. 1, 3), Damas, episcopus magnesius (Magn. 2), Polybius, episcopus trallianus (Trall. 1, 1), Polycarpus, episcopus smyrnaeus (Magn. 15). Episcopus philadelphensis valde laudatur, sed nomen non indicatur (Philad. 1). Immo «per tractus terrae», i. e. per totum orbem, episcopi constituti sunt (Eph. 3, 2), idque «in sententia», i. e. ex voluntate Iesu Christi, ut ibidem dicitur. Cum Ignatius martyrium passus sit sub Traiano (98—117), initio saeculi II episcopatus «monarchicus» non erat recens institutum, sed eius initia ad apostolorum tempora pertinent. Quid autem est episcopus secundum S. Ignatium? Est in sua ecclesia supremus in hierarchia ecclesiastica. In unaquaque ecclesia «unus episcopus cum prebyterio¹ et diaconis» (Philad. 4). «Sine his ecclesia non vocatur» (Trall. 3, 1). Diaconus laude dignus est, si, ut debet, subditus est episcopo et presbyterio (Magn. 2). Presbyterium vero debet esse «ita coaptatum episcopo, ut chordae citharae» (Eph. 4, 1). «Omnes episcopo obtemperate, ut Iesus Christus Patri… Separatim ab episcopo nemo quidquam faciat eorum, quae ad ecclesiam spectant. Valida eucharistia habeatur illa, quae sub episcopo peragitur, vel sub eo, cui ipse concesserit. Ubi comparuerit episcopus, ibi et multitudo sit, quemadmodum, ubi fuerit Christus Iesus, ibi catholica est ecclesia. Non licet sine episcopo neque baptizare neque agapen celebrare; sed quodcumque ille probaverit, hoc et Deo est beneplacitum, ut firmum et validum sit omne, quod peragitur» (Smyrn. 8). «Manifestum igitur est, quod episcopum respicere oporteat ut ipsum Dominum» (Eph. 6, 1).

Alia testimonia iam supra (n. 257) audivimus. Tertullianus ait: «Dandi quidem [baptismum] habet ius summus sacerdos, qui est episcopus; dehinc presbyteri et diaconi, non tamen sine episcopi auctoritate» (De bapt. 17). Secundum Origenem episcopus «totius ecclesiae arcem obtinet» (In Ier. hom. 11, n. 3). Secundum S. Cyprianum episcopi ab ipso Christo instituti sunt, quia apostoli erant episcopi ab eo instituti (Ep. 3, 3 [ed. Hartel]). In episcopo est tota potestas et unitas ecclesiae. Quid est ecclesia? «Plebs sacerdoti adunata et pastori suo grex adhaerens. Unde scire debes episcopum in ecclesia esse et ecclesiam in episcopo, et si qui cum episcopo non sit, in ecclesia non esse» (Ep. 66, n. 8).

Ex dictis patet secundum traditionem usque ad apostolorum tempora pertingentem episcopos habere supremam potestatem magisterialem et ministerialem, et ideo vocari successores apostolorum. S. Cyprianus: Episcopi «apostolis vicaria ordinatione succedunt» (Ep. 66, 4). S. Hieronymus: «Apud nos apostolorum locum episcopi tenent» (Ep. 41, 3). S. Gregorius M.: «Horum [apostolorum] profecto nunc in ecclesia locum episcopi tenent» (In evang. hom. 26, 5). Ergo concilium tridentinum veterem traditionem sequitur, cum de episcopis ait: «Qui in apostolorum locum successerunt» (sess. 23, c. 4; Denz. n. 960). Idem docet concilium vaticanum (sess. 4; Denz. n. 1821).

273. Obi. I. S. Hieronymus haec scribit: «Idem est ergo presbyter qui et episcopus; et antequam diaboli instinctu studia in religione fierent et diceretur in populis: ‚Ego sum Pauli, ego Apollo, ego autem Cephae' [1 Cor 1, 12], communi presbyterorum consilio ecclesiae gubernabantur. Postquam vero unusquisque eos, quos baptizaverat, suos putabat esse, non Christi, in toto orbe decretum est, ut unus de presbyteris electus superponeretur ceteris, ad quem omnis ecclesiae cura pertineret, et schismatum semina tollerentur… Sicut ergo presbyteri sciunt se ex ecclesiae consuetudine ei, qui sibi praepositus fuerit, esse subiectos, ita episcopi noverint se magis consuetudine quam dispositionis dominicae veritate presbyteris esse maiores et in commune debere ecclesiam regere, imitantes Moysen, qui cum haberet in potestate solum praeesse populo Israel, septuaginta elegit, cum quibus populum iudicaret» (In Tit. 1, 5). Et alibi: «Apostolus perspicue docet eosdem esse presbyteros quos episcopos», et narrat Alexandriae presbyteros elegisse unum de gremio suo et nominasse episcopum (Ep. 146). Ergo episcopatus sola consuetudine ecclesiastica introductus, non ab apostolis ex praecepto Christi institutus est.

Resp. Conc. antec. Nego consequens et consequentiam.

De illis verbis S. Hieronymi permultum disputatum est (cf. Historisches Jahrbuch, München 1900, 221 sqq). Quidam, ut Vazquez (Disp. 140, c. 1, n. 15) censent Hieronymum errasse. Quod absolute fieri potuit; et si factum esset, nihil probaret contra doctrinam certo stabilitam. Aliis autem videntur verba Hieronymi recte explicari posse, dummodo detrahatur quaedam exaggeratio rhetorica, qua non raro Hieronymus utitur, praesertim si iratior scribit, ut in hac re accidit.

a) Hieronymus docet potestate ordinis episcopos esse maiores presbyteris, ut in illa epistula 146 ad Evangelum: «Quid facit excepta ordinatione episcopus, quod presbyter non faciat?» (Cf. Adv. Ioann. Hieros. n. 37.) b) Quod ait: «Idem est presbyter qui et episcopus», ipse ibidem proxime explicat de appellatione: «eosdem episcopos illo tempore, quos et presbyteros appellabant». Quod quo sensu verum sit, dissentiunt eruditi (supra n. 213). c) Ab initio «communi presbyterorum consilio ecclesias gubernatas esse», ut probabilis hypothesis admitti potest, dummodo haec verba ne ita explicentur, quasi temporibus apostolorum nondum exstiterit episcopatus monarchicus, de quo episcopatu Hieronymus ait: «Certe in una civitate plures, ut nuncupantur, episcopi esse non poterant» (In Tit. 1, 5). Secundum eum temporibus apostolorum episcopi monarchici fuerunt Iacobus, «frater Domini», Ierosolymis, Linus Romae, Polycarpus Smyrnae, Papias Hierapoli, alii aliis locis (De vir. ill. 2, 15 17 sq). Immo generaliter ait apostolos «per singulas provincias presbyteros et episcopos ordinasse» (In Matth. 25, 26). d) Quod ait occasione factionum corinthiarum in toto orbe decretum esse, ut unus fieret episcopus, est fictio, ut recte iudicat L. Sanders (Études sur St. Jérôme, Bruxelles 1903, 327 sq). Ceterum Hieronymus ipse in Tit. 3, 13 ait ante illas factiones Apollo fuisse Corinthi episcopum, occasione factionum urbem reliquisse, postea vero a Creta illuc rediisse. e) Quod narrat de ecclesia alexandrina, potest sic intellegi: in illa ecclesia soli presbyteri excluso populo episcopum eligebant unum de gremio suo (cf. Epiph., Haer. 49, 11). Sed haec res est obscura.

Saeculo IV medio orta est haeresis Aërii de aequalitate episcoporum et presbyterorum, quam doctrinam ut stoliditatis plenissimam S. Epiphanius impugnat (Haer. 75, 1 sqq; cf. S. Aug., De haer. 53).

274. Obi. II. Initio religionis christianae erant multae ecclesiae, quae non habebant episcopum. Atqui si ecclesiae possunt esse sine episcopo, episcopatus non est institutio divina sed humana. Ergo episcopi aut consuetudine aut lege humana introducti sunt.

Resp. Dist. mai.: Erant initia quaedam communitatum christianarum, quae non habebant episcopum, conc. mai.; erant ecclesiae iam perfecte constitutae, quae non habebant episcopum, neg. mai. Dist. min.: Si ecclesiae possunt esse perfecte constitutae sine episcopo, episcopatus non est divinitus institutus, conc. min.; si possunt solum esse initia communitatum christianarum sine episcopo, neg. min. Et neg. conseq.

Certe apostoli non statim, quotiescumque aliquo loco quosdam ad fidem converterant, integram hierarchiam ibidem instituebant, sed exspectabant rerum progressum et sufficientem hominum educationem, usquedum illis novis communitatibus ultimam formam imponerent. Eodem modo nunc in missionibus exteris sunt communitates christianae, quibus praeest catechista tantum, aliae habent saltem sacerdotem; in integris regnis vel regionibus non est episcopus, sed «praefectus apostolicus»; postea fiunt «vicarii apostolici», qui habent ordinem episcopalem et titulum alicuius ecclesiae exstinctae, sed in missionibus habent iurisdictionem delegatam tantum a romano pontifice; tandem rebus omnibus maturatis instituitur hierarchia integra et ordinaria. Similiter aetate apostolorum erant «ecclesiae domesticae» sine ullo sacerdote, vel ecclesiae urbanae et regionales cum solis sacerdotibus, quarum supremum regimen apostoli sibi reservaverant. Sed quando singulae ecclesiae se ad debitum statum evolverant, iis episcopos praeponebant. Haec igitur non est mutatio essentialis constitutionis ecclesiae sed progressus a statu imperfecto ad statum perfectum ab initio intentum. Prisci illi testes, Ignatius, Hegesippus, Polycrates, Irenaeus nihil sciunt de mutatione introducta, sed episcopatum habent institutum ad conservandam rectam doctrinam et ad ecclesiam regendam inde ab apostolorum temporibus necessarium.

275. Obi. III. Olim episcopi a populo eligebantur. Atqui qui eligitur, totam potestatem suam accipit ab eligente. Ergo potestas episcopalis olim conferebatur a populo.

Resp. Dist. mai.: Aliquibus locis in vetere ecclesia populi iudicium exquirebatur de dignitate eligendorum, conc. mai.; umquam populus sua electione contulit potestatem vel ordinis vel iurisdictionis, neg. mai. Dist. min.: Qui electione ipsa fit episcopus, accipit potestatem ab eligente, trans. min.; qui electione declaratur gratus et dignus munere, neg. min. Et neg. conseq.

In S. Scriptura ministri sacri dicuntur institui ab apostolis vel ab apostolorum adiutoribus (Act 14, 22. Tit 1, 5). Semel rogatur iudicium populi de bona fama instituendorum (Act 6, 7). Secundum Clementem Rom. (1 Cor. 44) primi episcopi constituti sunt ab apostolis, «vel deinceps ab aliis viris eximiis consentiente universa ecclesia». Secundum S. Cyprianum «diligenter de traditione divina et apostolica observatione servandum est et tenendum, quod apud nos quoque et fere per provincias universas tenetur, ut ad ordinationes rite celebrandas ad eam plebem, cui praepositus ordinatur, episcopi eiusdem provinciae proximi quique conveniant, et episcopus deligatur plebe praesente, quae singulorum vitam plenissime novit et uniuscuiusque actum de eius conversatione perspexit» (Ep. 67, 5 [ed. Hartel]). Concilium nicaenum I, can. 4, statuit episcopum ab omnibus eiusdem provinciae episcopis aut saltem a tribus ordinandum esse consentientibus ceteris (Kirch, Enchir. n. 364). Concilium constantinopolitanum IV post act. 10 can. 22 statuit promotiones et consecrationes episcoporum fieri electione et decreto episcoporum collegii sine laicorum intercessione. Saeculo XII ius eligendi episcopum datum est capitulo ecclesiae cathedralis (Decr. Greg. IX, l. 1, tit. 6, c. 14; Conc. later. II, can. 28). Secundum ius commune nostra aetate designatio personae fit libera collatione romani pontificis, sed hoc ius in variis regionibus varias modificationes patitur.

Schol. 1. Varii errores, ab ecclesia damnati, de collatione potestatis ecclesiasticae.

276. Saeculo XIV Marsilius Patavinus in «Defensore pacis» docet omnem potestatem ecclesiasticam residere in populo christiano et ab eo seu ab imperatore ut repraesentante populi conferri praepositis ecclesiasticis, ita ut imperator possit etiam summum pontificem instituere et deponere, cum tota hierarchia voluntate humana tantum instituta sit. Quae doctrina ut haeretica damnata est a Ioanne XXII (Denz. n. 495 sqq; cf. 1719).

Eundem errorem renovaverunt haeresiarchae saeculi XVI, ut Lutherus in libro «De missa privata» et Calvinus (Instit. 4, 3 sq). Hi dixerunt omnes christianos esse aequaliter sacerdotes, sed cum non omnes possint ministerio verbi vacare, a populo vel a magistratu vocari quosdam ad hoc munus, quorum auctoritas unice ex hac vocatione derivetur. Hunc errorem damnavit concilium tridentinum, sess. 23, c. 4 et can. 17 (Denz. n. 960 sq 967).

Saeculo XVII Edmundus Richer in libello «De ecclesiastica et politica potestate» docuit plenitudinem ecclesiasticae potestatis esse prius in tota ecclesia, dein in episcopis et presbyteris omnibus simul sumptis, singulos vero accipere certum ambitum potestatis ex deputatione, ipsum summum pontificem esse solum caput ministeriale ecclesiae, subiectum collegio episcoporum. Postea van Espen, Febronius, pistorienses, alii similia docuerunt (cf. Wilmers, De eccl. 239 sqq). Haec doctrina, quae maxime placuit gallicanis, iansenistis, iosephinistis, saepius damnata est (cf. Denz. n. 1502 sq cum nota). Nihilominus modernistae hunc errorem innovaverunt (Denz. n. 2091 sqq).

Schol. 2. De gradibus hierarchicis ab ecclesia institutis.

277. In hierarchia ordinis praeter tres gradus a Christo institutos episcopatus, presbyteratus, diaconatus sunt alii ordines, quos theologi nunc communius censent esse ab ecclesia institutos: subdiaconatus, acolythatus, exorcistatus, lectoratus, ostiariatus, de quibus agitur in tractatu de sacramento ordinis.

In hierarchia iurisdictionis duo tantum sunt gradus a Christo instituti: primatus et episcopatus. Itaque quicumque praeter summum pontificem et praeter episcopos habent iurisdictionem in ecclesia, sive ordinariam sive delegatam, eam habent non vi institutionis divinae sed vi legis vel consuetudinis ecclesiasticae. Infra episcopos iurisdictionem in foro interno ordinariam seu vi muneris habent parochi. Sed primis tribus saeculis parochi nulli erant in ecclesia; inde fere a saeculo V ecclesiae quaedam rurales factae sunt veri nominis parochiae, et inde a saeculo XI etiam in civitatibus episcopalibus parochiae erigi coeptae sunt (cf. I. Laurentius, Instit. iur. eccl., n. 203 sq). At ne nunc quidem repugnat esse dioeceses, in quibus episcopus est unicus verus parochus, alii vero sacerdotes eius adiutores, ab eo delegati, quia totum institutum parochorum est iuris ecclesiastici. Sententia gallicanorum et iansenistarum, secundum quam parochi non minus quam episcopi iure proprio sunt iudices fidei et rectores ecclesiarum, reiecta est a Pio VI (Denz. n. 1509 sqq).

Supra episcopos sunt archiepiscopi, patriarchae, alii, quorum dignitas vel potestas partim naturali quodam progressu, partim legislatione ecclesiastica orta est et a summo pontifice ob iustas causas abrogari vel mutari potest. De his omnibus agitur in iure canonico.

Prop. XXXV. Episcopi iure divino in suis dioecesibus habent iurisdictionem fori interni et externi, et sunt magistri authentici; nihilominus singuli non sunt magistri infallibiles, sed infallibilis est solum tota ecclesia docens, i. e. collegium episcoporum sub suo capite romano pontifice.

278. Stat. quaest. Diximus episcopos esse successores apostolorum in munere pastorali. Iam paulo accuratius hoc munus pastorale episcoporum determinandum est, quia de hac re variae quaestiones oriri possunt et ortae sunt. Imprimis videndum est, quid in munere episcopali sit iuris divini, et quid iuris ecclesiastici. Non agitur de potestate ordinis; hanc enim potestatem episcopi accipiunt consecratione, i. e. sacramento ordinis a Christo instituto, cuius supremus gradus est episcopatus. Consequenter haec potestas immediate confertur a Deo neque ullo modo limitari potest, sed ex opere operato adest, ut exponitur in tractatu de sacramentis. Aliter res se habet quoad potestatem iurisdictionis, et de hac unice quaeritur. Possumus eam distinguere in potestatem regendi et potestatem docendi. Sic thesis habet varias partes.

279. Prob. pars I. a) Episcopi in sua quisque dioecesi habent iurisdictionem. Apostoli indeterminate ad omnes homines missi erant, et ubique poterant praedicare et iurisdictionem exercere. Non sic episcopi. Supra quidem (n. 213) diximus obscuritatem quandam esse in modo, quo loquatur Scriptura de episcopis et presbyteris. Ex altera parte Scriptura non ambigue testatur iam ab apostolis assignatos esse singulis ecclesiis praepositos, qui suam quisque ecclesiam regerent. «Cum constituissent per singulas ecclesias presbyteros…» (Act 14, 22). «Attendite vobis et universo gregi, in quo vos Spiritus Sanctus posuit episcopos, regere ecclesiam Dei» (Act 20, 28). «Rogavi te, ut remaneres Ephesi» (1 Tim 1, 3). «Reliqui te Cretae, ut ea, quae desunt, corrigas et constituas per civitates presbyteros, sicut et ego disposui tibi. Si quis sine crimine est… oportet enim episcopum sine crimine esse» (Tit 1, 5 sqq). «Pascite, qui in vobis est, gregem Dei» (1 Petr 5, 2). Unde S. Ioannes loquitur de angelo Ephesi ecclesiae, de angelo Smyrnae ecclesiae etc. (Apc c. 2).

Similiter SS. Patres, quorum testimonia quaedam audivimus in praecedenti thesi, constanter docent episcopi esse suam ecclesiam regere, «cum singulis pastoribus portio gregis sit adscripta, quam regat unusquisque et gubernet» (S. Cyprian., Ep. 58, n. 14 [ed. Hartel]). Quare S. Augustinus ait ad se non pertinere «curam propriam nisi hipponensis ecclesiae… In aliis autem civitatibus tantum agimus, quod ad ecclesiam pertinet, quantum vel nos permittunt vel nobis imponunt earundem civitatum episcopi» (Ep. 34, n. 5). Concilium vaticanum sess. 4, c. 3 de episcopali iurisdictione ait: «qua episcopi… tamquam veri pastores assignatos sibi greges singuli singulos pascunt et regunt» (Denz. n. 1828). Ideo episcopis officium incumbit residendi in dioecesibus suis (quae olim parochiae vocabantur). Hoc officium inculcatur multis canonibus ecclesiasticis, quos canones renovavit concilium tridentinum simul cum sanctionibus in neglegentes statutis (sess. 6, c. 1 de reform.).

b) Episcopi iure divino constituti sunt. Itaque non, sicut parochi, iure humano sunt in ecclesia sed voluntate Christi, ut romanus pontifex non possit regere ecclesiam per se et suos delegatos sine episcopis ordinariis. Quae fuerit voluntas Christi, inde discimus, quod ex una parte Christus est auctor ecclesiae et constitutionis eius, et ex altera parte ecclesia numquam fuit sine episcopis. Nisi Christus voluisset, ut ecclesia ab episcopis regeretur, intellegi non posset, cur ecclesia iam inde a primo saeculo ubique constitutionem episcopalem habuisset, et cur hanc constitutionem divinitus datam considerasset. «Vos Spiritus Sanctus posuit episcopos regere ecclesiam Dei» (Act 20, 28). Christus «ipse dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores» (Eph 4, 11). Sicut igitur Christus elegerat apostolos et eorum adiutores (prophetas et evangelistas) ad fundandas ecclesias, ita ad regendas ecclesias iam fundatas posuit pastores et doctores, quod duplex munus primo et principaliter convenit episcopis. In Apocalypsi Ioannis in visione apparet Christus, habens «in dextera sua stellas septem», et ait: «Sacramentum septem stellarum… Septem stellae angeli [episcopi] sunt septem ecclesiarum» (Apc 1, 16 20). Etiam his verbis et sequentibus indicatur Christum velle, ut in ecclesia sint episcopi, qui regimen et curam singularum ecclesiarum habeant. Propterea SS. Patres docent episcopos ex Dei mandato ab apostolis constitutos esse. S. Clemens Rom. (1 Cor. 43): «Et quid mirum eos [apostolos], quibus in Christo a Deo hoc munus commissum fuit, praedictos [episcopos] constituisse.» S. Ignatius M. (Eph. 6, 1) ait: «Quemcumque paterfamilias [Christus] mittit ad gubernandam familiam suam, hunc ita accipere debemus ut illum ipsum, qui mittit. Manifestum igitur est, quod episcopum respicere oporteat ut ipsum Dominum.» S. Cyprianus inculcat: «Episcopos et praepositos Dominus elegit.» Nihil «audere contra Deum possumus, qui episcopos facit» (Ep. 3, 3 [ed. Hartel]). Similiter alii Patres. De hac re consentiunt theologi. Concilium vaticanum docet: «Tantum abest, ut haec summi pontificis potestas officiat ordinariae ac immediatae illi episcopalis iurisdictionis potestati, qua episcopi, qui, positi a Spiritu Sancto, in apostolorum locum successerunt, tamquam veri pastores assignatos sibi greges singuli singulos pascunt et regunt, ut eadem a supremo et universali pastore asseratur, roboretur ac vindicetur» (sess. 4, c. 3; Denz. n. 1828).

c) Episcopis iurisdictio probabilius confertur a summo pontifice. De hac re est duplex theologorum sententia. Alii volunt non solum episcopatum institutum esse a Christo, sed cuivis etiam episcopo in ordinatione immediate a Christo conferri iurisdictionem episcopalem in actu primo, exercitium vero huius iurisdictionis in actu secundo pendere a summo pontifice. In concilio tridentino maxime hispani hanc sententiam defendebant, contra quos disputavit Lainez (cf. Grisar, Iacobi Lainez disputationes tridentinae I, 31* 190 sqq). Etsi Lainez vi argumentorum suorum multos theologos attraxit ad suam sententiam, quidam tamen etiam postea defenderunt iurisdictionem episcoporum immediate a Deo conferri, idque in ipsa consecratione (Wirceburg., De leg. n. 103 sqq). Sed haec sententia est improbabilis, quia per consecrationem ipsam episcopus non accipit determinatos subditos vel determinatam dioecesim. Nam consecratio episcopi est valida, etsi episcopus est nullius dioecesis et nullam accipit iurisdictionem. Christus quidem omnibus apostolis immediate dedit iurisdictionem. At non omnia privilegia apostolorum ad episcopos transierunt. Immo cum in ecclesia adsit summus pontifex, cuius potestas sufficit ad iurisdictionem episcopis conferendam, immerito recurritur ad Deum ipsum, qui non solet sine concursu causarum secundarum producere effectus, ad quos producendos causae secundae aptae sunt. Si romanus pontifex confert iurisdictionem, facile intellegitur, quomodo eam possit amplificare, restringere, auferre, quod eum posse nemo negat. Haec est doctrina S. Thomae (In Matth. 16, 2), Bellarmini (De rom. pont. 4, 24), Suaresii (De leg. 4, 4), multorum aliorum theologorum. Quare Benedictus XIV ait: Haec sententia «et rationi et auctoritati conformior videtur» (De syn. l. 4, n. 2). Pius VI in constitutione «Super soliditate» d. 28. Nov. 1786 eandem doctrinam proponit (Denz. n. 1500). Accedunt multae conciliorum provincialium declarationes (cf. Wernz, Ius decret. II, n. 737). Itaque haec doctrina nunc communiter recepta, non tamen contraria damnata est. Plura apud Wilmers, De eccl. 355 sqq.

Actus, quo summus pontifex episcopis potestatem confert, vocatur iniunctio; est enim iniunctio actus voluntatis, quo superior alicui imponit curam regendi alios. Duo hoc actu efficit pontifex: episcopo imponit munus regendi cum annexis iuribus et oneribus, eumque facit principem ecclesiasticum; fideles vero alicuius territorii facit subditos eius, iisque praecipit oboedientiam erga episcopum. Itaque in iniunctione effectus producitur immediate voluntate humana, in consecratione vero episcopi effectus (character et gratia) producitur immediate voluntate divina; in consecratione minister adstringitur ritibus sacramentalibus a Christo institutus, in iniunctione vero nullus determinatus ritus necessarius est, sed quivis modus conveniens eligi potest.

d) Episcopus habet iurisdictionem in foro interno et externo. Ad forum internum maxime pertinet sacramentum paenitentiae. Itaque episcopus potest omnes suos subditos absolvere et aliis sacerdotibus dare facultatem eos absolvendi sacramentaliter. Praeterea ad forum internum pertinent causae omnes spirituales singulorum fidelium, quae non sacramentaliter expediuntur, ut e. g. ea, quae pertinent ad vota privata. Itaque intra et extra sacramentum episcopus habet iurisdictionem fori interni in suos subditos intra eos limites, quos vel ius commune vel specialis ordinatio summi pontificis statuit.

Iurisdictio fori externi proxime respicit bonum publicum. Providetur autem bono publico per leges, per iudicia, per sanctiones, per visitationes, per administrationem bonorum, per alia, quae exponuntur in iure canonico, quare hic ea indicasse sufficiat.

280. Prob. pars II. a) Episcopi in suis dioecesibus sunt magistri authentici. Magister seu doctor authenticus is est, qui vi muneris constitutus est ad proponendam cum auctoritate doctrinam ecclesiae. Itaque non ratione singularis eruditionis, non propter efficacia argumenta, quae affert, episcopus, proponens doctrinam christianam, audiendus est, sed quia cum auctoritate docet, ad hoc missus immediate a summo pontifice et mediate a Christo ipso. SS. Patres, ut vidimus (n. 271), hoc maxime efferunt per episcopos servandam esse in ecclesia traditionem apostolicam. Iam in S. Scriptura monentur episcopi, ut diligenter servent sanam doctrinam (Tit 1, 9), et vituperantur, qui neglegentes sunt in hoc officio (Apc 2, 14 sqq 20). Concilium tridentinum monet: Quia praedicatio evangelii «est praecipuum episcoporum munus, statuit et decrevit eadem sancta synodus omnes episcopos… teneri per se ipsos, si legitime impediti non fuerint, ad praedicandum sanctum Iesu Christi evangelium» (sess. 5, c. 2 de reform.; cf. sess. 24, c. 4 de reform.). Episcoporum quoque est cavere, ne falsae doctrinae irrepant; et ideo in dioecesibus suis et vi muneris ordinarii et ut delegati sedis apostolicae interdicere possunt vel etiam debent libros, quos fidei vel bonis moribus nocivos iudicant; et censura librorum edendorum de materia fidei et morum ad eos pertinet. Hoc officium gravissimis verbis inculcat Pius X in fine encyclicae «Pascendi». Itaque patet, quo sensu episcopi sint doctores authentici.

b) Singuli episcopi non sunt magistri infallibiles. S. Paulus, alloquens episcopos, quos Miletum vocaverat, ait: «Ex vobis ipsis exsurgent viri loquentes perversa, ut abducant discipulos post se» (Act 20, 30). Idem scribit ad Timotheum: «Ineptas et aniles fabulas devita… Stultas autem et sine disciplina quaestiones devita» (1 Tim 4, 7 [cf. 6, 20]. 2 Tim 2, 23). Similiter ad Titum (1, 5 sqq; 2, 7; 3, 9). Atqui nemo sic alloquitur homines in docendo infallibiles. Praeterea historia testis est episcopos quosdam factos esse doctores haereticos, ut Paulum Samosatenum, Nestorium, tot episcopos arianos. Etiam inter catholicos nonnulli episcopi errores docuerunt, ut e. g. S. Cyprianus et alii episcopi africani de rebaptizandis haereticis. Ceterum in ecclesia semper admissum est singulos episcopos, etiam in rebus fidei et morum, errare posse. Cf. prop. 6 et 85 synodi pistoriensis (Denz. 1506 1593), quae synodus cum multis suis erroribus est confirmatio doctrinae de fallibilitate singulorum episcoporum.

c) Collegium episcoporum sub romano pontifice, seu ecclesia docens, est infallibilis. Probavimus enim Christum instituisse magisterium infallibile (n. 186 sqq) et voluisse, ut hoc magisterium usque ad finem mundi permaneret (219 sqq). Ergo cum singuli episcopi non sint infallibiles, saltem integrum collegium debet esse infallibile, ut sit «ecclesia Dei vivi columna et firmamentum veritatis» (1 Tim 3, 15). Nam si totum collegium episcoporum falsam doctrinam in rebus fidei et morum proponeret, aut tota ecclesia erraret, si episcopos sequeretur, aut ecclesiae unitas destrueretur, si grex contra pastores rebellaret. Neque sic impleretur, quod Christus promisit: «Ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi» (Mt 28, 20), neque Spiritus veritatis maneret cum ecclesia, neque eam induceret in omnem veritatem (Io 14, 16 sqq; 16, 12 sq); et portae inferi contra ecclesiam praevaluissent. Quod cum fieri non possit, ecclesia docens est infallibilis in proponenda et explicanda doctrina revelata et in reiciendis oppositis erroribus. De qua re a. 476 scribit S. Simplicius pontifex: «Perstat in successoribus suis haec et eadem apostolicae norma doctrinae, cui Dominus curam totius ovilis iniunxit, cui se usque in finem saeculi minime defuturum, cui portas inferi numquam praevalituras esse promisit, cuius sententia quae ligarentur in terris, solvi testatus est non posse nec in caelo… Quod apostolicis manibus cum ecclesiae universalis assensu acie meruit evangelicae falcis abscidi, vigorem sumere non potest renascendi; nec in dominicae vitis fructivam valet redire propaginem, quod igni deputatum constat aeterno» (Denz. n. 160). Quomodo vero ecclesia infallibili magisterio fungatur, postea videbimus (n. 304 sqq).

281. Obi. I. Primis temporibus illi, qui dicuntur episcopi fuisse, ut Timotheus, Titus aliique, non erant alligati ad unum locum, sed variis locis munera apostolica obibant, ut narratur e. g. in Act 18, 5; 19, 23; 20, 4; 2 Tim 4, 8 10. Ergo episcopi certas sedes habentes non pertinent ad primitivam ecclesiae constitutionem².

Resp. Trans. antec.; neg. conseq. Poterant enim Timotheus, Titus aliique prius esse simplices adiutores apostolorum in laboribus apostolicis et postea demum fieri episcopi. Poterant etiam illi, qui iam erant episcopi, ab apostolis ad missiones extraordinarias mitti. In his igitur non potestate ordinaria utebantur sed delegata, quemadmodum nostra aetate vicarii apostolici. Fuisse autem inde a temporibus apostolorum episcopos pastores animarum, quibus cura determinati gregis commissa erat, argumentis certis probavimus.

282. Obi. II. Quae divinitus instituta sunt, immutabilia sunt. Atqui iurisdictio episcoporum est mutabilis. Ergo divinitus instituta non est.

Resp. Dist. mai.: Divinitus instituta sunt immutabilia praecise eo ambitu, quo divinitus instituta sunt, conc. mai.; ulterius, neg. mai. Dist. min.: Iurisdictio episcoporum est mutabilis, quatenus possunt esse aut non esse in ecclesia, qui vi muneris ordinarii singulas partes dominici gregis pascunt tum suprema ordinis potestate tum potestate iurisdictionis in foro interno et externo, neg. min.; potest episcoporum iurisdictio manente substantia multis modis mutari, conc. min. Et dist. conseq.: Potestas episcopalis quoad substantiam non est divinitus instituta, neg. conseq.; quoad alia, conc. conseq. Quae vero essentialiter pertineant ad iurisdictionem episcopalem, et quae sint mutabilia, docetur in iure canonico. Essentiale est episcopo, ut habeat gregem proprium seu dioecesim propriam. Utrum vero grex sit maior an minor; utrum plures an pauciores dioeceses sint in mundo, non est de essentia episcopatus. Similiter essentiale est episcopo, ut possit absolvere subditos a peccatis; potest nihilominus romanus pontifex quosdam casus speciales sibi reservare. Idem dicendum est de causis, quae pertinent ad forum externum.

283. Obi. III. Episcopi sunt successores apostolorum. Atqui apostoli immediate a Christo acceperant iurisdictionem. Ergo eodem modo episcopi accipiunt, et ideo dicuntur positi a Spiritu Sancto.

Resp. Dist. mai.: Episcopi sunt successores apostolorum in munere ordinario regendi ecclesiam, conc. mai.; in omnibus omnino praerogativis, neg. mai. Conc. min. Dist. conseq.: Episcopi accipiunt iurisdictionem a Christo et sunt positi a Spiritu Sancto, quatenus episcopatus est divinitus institutus, et vi huius institutionis valide confertur a romano pontifice, conc. conseq.; quatenus Christus singulis immediate confert iurisdictionem, non per romanum pontificem, neg. conseq. In consecratione quidem episcopi Deus ut causa principalis immediate imprimit characterem et confert gratiam. At hoc solo nondum est quis perfectus episcopus, sed assignandus est grex et conferenda potestas in gregem, id quod fit actu voluntatis romani pontificis. Solummodo in eo casu, in quo iurisdictio papae est dubia et simul adest titulus coloratus et error communis, censendus est Deus supplere in necessariis iurisdictionem obiective invalidam, ut in similibus casibus canonistae et moralistae docent de iurisdictione dubia parochi vel confessarii supplenda per ecclesiam. Sed hic est casus extraordinarius, secundum quem diiudicanda non sunt ea, quae regulariter fiunt in ecclesia (cf. Wilmers, De eccl. 257 365 sq).

284. Obi. IV. Ecclesia veteris Testamenti seu synagoga conservabat et tradebat doctrinam revelatam. Atqui synagoga non habebat magisterium infallibile; nam summus sacerdos et ceteri magistri reicerunt verum Messiam, et totum populum in errorem induxerunt. Ergo ad revelationem conservandam et tradendam non requiritur magisterium infallibile.

Resp. Nego suppositum totius argumenti. Neque enim ex eo argumentati sumus, quod Deus non possit multis modis providere revelationis conservationi et traditioni, sed ex eo, quod Christus reapse instituit magisterium, cui omnes se subicere debent. Synagoga erat inferior ecclesia, maxime ratione magisterii. In vetere Testamento communi populo pauca erant fide divina credenda, ut Deus unus, creator et gubernator omnium, et futurus Messias. Ad haec pauca docenda sufficiebat magisterium aaroniticum fallibile. Si ordinarii pastores officio suo deerant, mittebat Deus prophetas, qui sacerdotes et populum in rectam viam reducerent. Sic per pastores ordinarios et extraordinarios sufficienter provisum erat ecclesiae illi praeparatoriae, usquedum veniret Messias, qui omnia ad perfectionem adduceret, et ipse perenniter in ecclesia permanens, magisterium perpetuum infallibilitatis praerogativa donaret.

285. Obi. V. Cum homines per se non sint infallibiles, episcopis, ut fierent permanenter infallibiles, esset aliquis supernaturalis habitus infundendus. Atqui hoc inauditum est, neque intellegitur, quid sit. Ergo admittendum non est.

Resp. Neg. mai. Infallibilitas non est qualitas ecclesiae docenti inhaerens sed externa assistentia Spiritus Sancti, ecclesiam dirigentis et caventis, ne per eam umquam falsum pro vero proponatur. Iuvat igitur Spiritus Sanctus variis auxiliis, ut ecclesia docens verum percipiat et proponat, et impedit, ne errorem admittat et doceat. Utrumque potest efficere et efficit sine habitu infuso infallibilitatis. Hic influxus neque revelatio est neque inspiratio proprie dicta neque quidquam, quo episcopi fiant pura instrumenta Spiritus Sancti, sed ecclesia in exercitio magisterii est causa principalis actuum suorum.

ARTICULUS II.

DE ROMANO PONTIFICE.

Cf. Bellarminus, De romano pontifice; Suarez, De fide disp. 10; P. Ballerini, De vi ac ratione primatus romanorum pontificum; D. Palmieri, De romano pontifice³, Romae 1902; T. W. Allies, The See of S. Peter, London 1866; I. Ottiger, De ecclesia Christi 526 sqq.

Prop. XXXVI. Romanus pontifex est successor Sancti Petri in primatu.

286. Stat. quaest. Sicut collegium episcoporum succedit collegio apostolorum in munere regendi singulas ecclesias, ita romanus pontifex succedit S. Petro in munere primatiali, quod refertur ad totam ecclesiam. Iesus Christus constituit S. Petrum caput apostolorum eique contulit munus regendi omnes oves Christi (supra n. 193 sqq). Simul voluit, ut hic Petri primatus in perpetuum maneret in ecclesia (supra n. 220); de modo autem, quo transferendus sit, nihil dicitur in S. Scriptura. Historice vero constat primatum semper annexum fuisse sedi romanae, ita ut qui episcopus romanus fieret, eo ipso esset summus pontifex seu primas et successor S. Petri.

Iam supra (n. 201) annotavimus dogma primatus, sicut alia dogmata ecclesiae, tum quoad perfectam cognitionem et doctrinalem expositionem tum quoad usum practicum habere suam historiam et progressum. Unde non omnes quaestiones incidentes primis saeculis theoretice et practice iam perfecte solutae erant. Sufficit, ut ecclesia semper agnoverit principium dogmaticum, quo nititur primatus romanus.

Quod argumenta attinet, alia sunt dogmatica, alia historica. Cum ecclesia sit infallibilis in rebus fidei et morum (supra n. 280 c), romanus pontifex est primas, si id ecclesia docuit. Argumentis vero historicis simul ostenditur, quomodo primatus a S. Petro transierit ad romanos pontifices. Etsi haec altera quaestio cum certitudine solvi non posset, inconcussa maneret demonstratio ipsius facti ex consensu ecclesiae. Unde haec res non pendet ex quaestione, num Petrus Romae fuerit et ut episcopus huius ecclesiae mortuus sit; nam absolute fieri potuit, ut S. Petrus nullam sedem sibi eligeret, sed solum significaret, quomodo post mortem suam primatus ad successores transferendus esset.

Primatum romanum aut negant aut solum honoris primatum concedunt, quicumque non sunt catholici; nam omnis christianus, qui primatum theoretice et practice agnoscit, eo ipso est catholicus; qui negat, eo ipso non est catholicus.

287. Arg. I. Ex voluntate Christi.

Voluntas Christi primatum instituentis et perpetuum esse volentis non potuit effectu carere. Atqui nisi romanus pontifex esset successor S. Petri in primatu, voluntas Christi effectu careret. Ergo romanus pontifex est successor S. Petri in primatu.

Prob. min. Nullus praeter romanum pontificem umquam in ecclesia agnitus est successor S. Petri in primatu; immo nullus umquam alius episcopus hanc dignitatem sibi attribuere ausus est. Ergo aut nullus est successor S. Petri in primatu, aut est romanus pontifex; illud est falsum, ergo hoc est verum. Fuerunt qui dicerent se esse romanos pontifices, cum non essent (antipapae). Haec res non tangit quaestionem iuris de necessitate perpetuitatis primatus, sed respicit quaestionem facti, quis illis temporibus fuerit verus primas. Multi negant a Christo institutum esse primatum, sed haec quaestio supponitur hic soluta. Neque negare possunt per multa saecula a tota ecclesia agnitum esse primatum a Christo institutum. Ergo quia tota ecclesia in re dogmatica errare nequit, primatus est a Christo institutus; et consequenter romanus pontifex est successor S. Petri in primatu.

288. Arg. II. Ex consensu ecclesiae.

Romani pontifices sibi semper attribuerunt successionem in primatu S. Petri, et ecclesia hanc doctrinam agnovit. Atqui non potest tota ecclesia errore esse decepta in hac doctrina. Ergo verum est romanum pontificem esse successorem S. Petri in primatu.

Prob. mai. pars I. Romani pontifices sibi attribuerunt primatum.

Primo saeculo circa a. 96, S. Clemens Rom. (teste Eusebio, H. E. 3, 16 38) cum magna auctoritatis significatione monuit corinthios, ut perturbationes in ipsorum ecclesia ortas componerent. «Ut vos officii vestri admoneamus, scribimus» (1 Cor. 7, 1). «Turpia, fratres, turpia valde auditu sunt et christiana vivendi ratione indigna, quae comperimus; firmissimam et antiquam corinthiorum ecclesiam propter unum aut alterum hominem seditionem movere contra presbyteros» (ibid. 47, 6). «Sin quidam non obtemperaverint iis, quae ille [Christus] per nos dixit, cognoscant offensioni et periculo non parvo sese implicaturos esse, nos autem innocentes erimus ab hoc peccato» (ibid. 59, 1 sq). «Gaudium et laetitiam nobis praestabitis, si oboedientes facti iis, quae scripsimus per Spiritum Sanctum, resecetis illegitimum zeli vestri studium secundum exhortationem, quam de pace ac concordia fecimus in hac epistula» (ibid. 63, 2; cf. Denz. n. 41). Ita non loquitur, nisi qui auctoritatem sibi in eos adscribit, ad quos loquitur. Unde ecclesia romana auctoritatem in corinthios sibi attribuit, et eam quidem, qua habeat ius et officium docendi et dirigendi corinthios et postulandi ab iis oboedientiam sub poena peccati. Talem auctoritatem ecclesia romana habere non poterat, nisi eam a Deo acceperat. Unde et quomodo acceperit, in epistula non indicatur.

Saeculo secundo S. Victor I (189—199) contra usum «quartodecimanorum» (i. e. celebrantium Pascha a die 14 mensis Nisan) scripsit (teste Eusebio, H. E. 5, 24) epistulam ad Polycratem, episcopum ephesinum, eumque monuit convocare episcopos Asiae minoris iisque iniungere, ut se usui romano accommodarent, minatus se excommunicaturum inoboedientes, a qua quidem excommunicatione destitit, rogatus a S. Irenaeo et aliis (cf. Kirch, Enchir. n. 84 sqq). Ergo S. Victor sibi auctoritatem attribuit in illas ecclesias.

Saeculo tertio S. Callistus (217—222) statuit etiam moechiae et fornicationis peccata paenitentibus esse remittenda. Quare Tertullianus verbis ironicis eum prosequens, ait: «Audio etiam edictum esse propositum et quidem peremptorium. Pontifex scilicet maximus, quod est episcopus episcoporum, edicit: Ego et moechiae et fornicationis delicta paenitentia functis demitto» (De pud. 1). «Bonus pastor et benedictus papa contionaris» (ibid. 13). «Exhibe igitur et nunc mihi, apostolice, prophetica exempla… De tua nunc sententia quaero, unde hoc ius ecclesiae usurpes. Si, quia dixerit Petro Dominus: ‚Super hanc petram aedificabo ecclesiam meam, tibi dedi claves regni caelestis’; vel ‚Quaecumque alligaveris vel solveris in terra, erunt alligata vel soluta in caelis' [Mt 16, 18 sq], idcirco praesumis et ad te derivasse solvendi et alligandi potestatem, i. e. ad omnem ecclesiam Petri propinquam, qualis es, evertens atque commutans manifestam Domini intentionem, personaliter hoc Petro conferentem?… Quid nunc et ad ecclesiam, et quidem tuam, psychice?» (ibid. 21). Itaque «psychicorum», i. e. catholicorum, doctrina erat Christum aedificasse ecclesiam suam supra Petrum, et a Petro potestatem ligandi et solvendi descendisse ad eius successores romanos pontifices et ad «omnem ecclesiam Petri propinquam». — Eodem saeculo S. Stephanus papa († 257) reiecit Cypriani et multorum aliorum episcoporum africanorum et asiaticorum doctrinam de rebaptizandis haereticis, et ecclesia non Cyprianum aliosque episcopos sed Stephanum secuta est.

Saeculo quarto S. Siricius anno 385 ad Himerium, episcopum tarraconensem scribit: «Consultationi tuae responsum competens non negamus, quia officii nostri consideratione non est nobis dissimulare, non est tacere libertas, quibus maior cunctis christianae religionis zelus incumbit. Portamus onera omnium, qui gravantur; quin immo haec portat in nobis beatus apostolus Petrus, qui nos in omnibus, ut confidimus, administrationis suae protegit et tuetur heredes» (Denz. n. 87).

Saeculo quinto S. Innocentius I ad concilium carthaginiense (a. 417) scribit: «Ad nostrum referendum esse approbastis iudicium, scientes, quid apostolicae sedi, cum omnes hoc loco positi ipsum sequi desideremus apostolum [Petrum], debeatur, a quo ipse episcopatus et tota auctoritas nominis huius emersit… [Patres] non humana sed divina decrevere scientia, ut quidquid, quamvis de disiunctis remotisque provinciis ageretur, non prius ducerent finiendum, nisi ad huius sedis notitiam perveniret, ut tota huius auctoritate, iusta quae fuerit, pronuntiatio firmaretur» (Denz. n. 100). Anno 418 iterum ad episcopos africanos S. Zosimus scribit: «Quamvis patrum traditio apostolicae sedi auctoritatem tantam tribuerit, ut de eius iudicio disceptare nullus auderet, idque per canones semper regulasque servaverit, et currens adhuc suis legibus ecclesiastica disciplina Petri nomini, a quo ipsa quoque descendit, reverentiam, quam debet, exsolvat:… cum ergo tantae auctoritatis Petrus caput sit,… tamen cum tantum nobis esset auctoritatis, ut nullus de nostra possit retractare sententia, nihil egimus, quod non ad vestram notitiam nostris ultro litteris referremus» (Denz. n. 109).

Multi alii pontifices eadem docuerunt, ut S. Leo I (Kirch, Enchir. n. 810 sqq), S. Gelasius I (Denz. n. 163), Pelagius I (Denz. n. 230), Adrianus I (Denz. n. 298), S. Nicolaus I (Denz. n. 332 sq). Sed haec omittimus, cum nemo negare possit primatum romanum illis temporibus ubique agnitum esse.

289. Prob. mai. pars II. Ecclesia agnovit primatum romani pontificis. Hoc iam aliquo modo indicat S. Ignatius M., qui in inscriptione epistulae ad romanos ait: «Ecclesiae,… quae praesidet in loco regionis romanorum, digna Deo… et universo caritatis coetui praesidens.» Hic igitur ecclesia romana dicitur προκαθημένη τῆς ἀγάπης. Προκαθῆσθαί τινος est praesidere alicui loco vel societati. Cui praesidet ecclesia romana? «Caritati.» Ἀγάπη addito nomine Σμυρναίων, Ἐφεσίων vel alio significat ecclesiam aliquam particularem (cf. Trall. 13, 1). Ergo sine addito potest significare universum coetum fidelium seu ecclesiam universalem. Immo aliud hic significare non potest; nam quod quidam volunt: «ecclesia, quae excellit caritate», admitti nequit, quia προκαθῆσθαι cum genetivo non habet hunc sensum, et quia ponitur articulus τῆς ἀγάπης.

S. Irenaeus de ecclesia romana ait: «Ad hanc ecclesiam propter potentiorem [potiorem] principalitatem necesse est omnem convenire ecclesiam, hoc est eos, qui sunt undique fideles, in qua semper ab his, qui sunt undique, conservata est ea, quae est ab apostolis traditio» (Contra haer. 3, 3, 2; Kirch, Enchir. n. 112). In contextu sermo est de modo cognoscendi veram traditionem apostolicam. Dicit Irenaeus eam cognosci ex serie non interrupta episcoporum, praecipue ex ecclesia romana, ad quam propter eius potentiorem principalitatem omnes fideles convenire, i. e. quacum in fide consentire debeant, ita ut fides romana sit fides totius ecclesiae. Ergo romanae ecclesiae adscribitur singularis auctoritas in universam ecclesiam. Auctoritas autem ecclesiae secundum Irenaeum residet in episcopo. Ergo illa singularis auctoritas est auctoritas pontificis romani.

Eodem saeculo secundo saepius viri illustres Romam venerunt, ut romanum pontificem de rebus fidei et morum consulerent. Ita Polycarpus ad Anicetum de quaestione Paschatis (Euseb. H. E. 4, 14; cf. Kirch, Enchir. n. 87). Ad eundem pontificem venit Hegesippus, ut rectam doctrinam investigaret (supra n. 271). Irenaeus ad Eleutherum papam profectus est (Euseb. 5, 4; Kirch, n. 53). Albercius, episcopus hieropolitanus, de se ait: «Sanctus pastor [i. e. Christus, me] Romam misit, tum regiam arcem conspicere, tum reginam videre deaurato vestitu, auro calceatam; populum quoque vidi ibi, splendidum signum praeferentem» (Kirch, n. 133). Cur hi et alii viri Romam venerunt ob quaestiones fidei et disciplinae, romanus vero pontifex numquam alias ecclesias adiit, ut ab iis edoceretur? Alia ratio non est nisi primatus romanae sedis. Ipsi quoque haeretici studebant ab hac sede agnosci, quia secus suos conatus irritos esse cognoscebant (cf. e. g. Tertull., Adv. Prax. 1). Romae haereses profligatae sunt, romanae disciplinae et doctrinae omnes ecclesiae, quantumvis forte ab initio repugnantes, se conformabant, ut patet ex historia gnosticismi et montanismi, ex quaestionibus de Paschate, de rebaptizandis haereticis etc.

S. Cyprianus rogat Cornelium papam, ne se circumveniri patiatur mendaciis quorundam, qui in Africa damnati, ad romanam sedem confugerant. «Navigare audent et ad Petri cathedram atque ad ecclesiam principalem, unde unitas sacerdotalis exorta est, ab schismaticis et profanis litteras ferre, nec cogitare eos esse romanos, quorum fides apostolo praedicante laudata est, ad quos perfidia habere non possit accessum» (Ep. 59, n. 14 [ed. Hartel]). Cum de Cornelii pontificis electione falsi rumores in Africa sparsi essent, Cyprianus rei veritate comperta ait: «Factus est autem Cornelius episcopus de Dei et Christi eius iudicio… cum Fabiani locus, i. e. cum locus Petri et gradus cathedrae sacerdotalis vacaret» (Ep. 55, n. 8). Ad Cornelium vero scribit se curasse ad omnes Africae episcopos litteras fieri, «ut te universi collegae nostri et communicationem tuam, i. e. catholicae ecclesiae unitatem, pariter et caritatem probarent firmiter ac tenerent» (Ep. 48, n. 3). Stephanum papam rogat, ut Marcianum, episcopum arelatensem, qui se Novatiano adiunxerat, deponat et excommunicet et curet, ut alius eius loco substituatur (Ep. 68). Concedendum quidem est Cyprianum nusquam clare evolvere vim ac rationem primatus romani, et fortasse neque claram huius rei notitiam habuisse, sed negari nequit secundum eum ecclesiae romanae principalitatem inesse, quae nulli alii ecclesiae conveniat (cf. Kirch, Enchir. n. 242 sqq 260).

S. Hieronymus ad Damasum: «Beatitudini tuae, i. e. cathedrae Petri, communione consocior. Super illam petram aedificatam ecclesiam scio. Quicumque extra hanc domum agnum comederit, profanus est» (Ep. 15). S. Augustinus de sede romana ait: «In qua semper apostolicae cathedrae viguit primatus» (Ep. 43, n. 7). S. Optatus Milevitanus: «Negare non potes scire te in urbe Roma Petro primo cathedram episcopalem esse collatam, in qua sederit omnium apostolorum caput Petrus,… ut iam schismaticus et peccator esset, qui contra singularem cathedram alteram collocaret» (De schism. donat. l. 2, n. 2). Similiter multi alii Patres.

Sed quod etiam maioris momenti est, non singuli tantum doctores, sed etiam concilia universalia eundem primatum agnoverunt. In concilio ephesino (act. 3) Philippus, apostolicae sedis legatus, consentientibus patribus dixit: «Nulli dubium, immo saeculis omnibus notum est, quod sanctus beatissimusque Petrus, apostolorum princeps et caput fideique columna et ecclesiae catholicae fundamentum, a Domino nostro Iesu Christo, salvatore humani generis ac redemptore, claves regni accepit, solvendique ac ligandi peccata potestas ipsi data est; qui ad hoc usque tempus et semper in suis successoribus vivit et iudicium exercet» (Denz. n. 112). Haec verba a concilio vaticano (sess. 4, c. 2) in definitionem suam recepta sunt (Denz. n. 1824). Concilium chalcedonense ad Leonem papam scripsit: «Quibus [episcopis concilii] tamquam caput membris praepositus eras» (Denz. n. 149). Patres concilii constantinopolitani III de Agathone papa dicunt: «Summus nobiscum concertabat apostolorum princeps; illius enim imitatorem et sedis successorem habuimus fautorem et divini sacramenti illustrantem per litteras… et per Agathonem Petrus loquebatur» (Denz. n. 288, nota 2). In concilio nicaeno II lectae sunt litterae Adriani papae, in quibus ait: «Cuius [Petri] sedes in omnem terrarum orbem primatum tenens refulget, et caput omnium ecclesiarum Dei consistit.» Litteris lectis legati pontificii interrogarunt: «Dicat nobis sancta synodus, si admittit litteras sanctissimi papae senioris Romae, annon.» Synodus respondit: «Sequimur et suscipimus et admittimus» (Hardouin, Conc. collect. IV, 102 sq; cf. Denz. n. 298). Ut multa alia omittamus, in concilio lugdunensi II approbata est professio Michaelis Palaeologi, in qua haec leguntur: «Ipsa sancta romana ecclesia summum et plenum primatum et principatum super universam ecclesiam catholicam obtinet, quem se ab ipso Domino in beato Petro, apostolorum principe sive vertice, cuius romanus pontifex est successor, cum potestatis plenitudine recepisse veraciter et humiliter recognoscit» (Denz. n. 466). Concilium florentinum in decreto unionis statuit: «Diffinimus sanctam apostolicam sedem et romanum pontificem in universum orbem tenere primatum, et ipsum pontificem romanum successorem esse beati Petri, principis apostolorum, et verum Christi vicarium totiusque ecclesiae caput et omnium christianorum patrem ac doctorem exsistere, et ipsi in beato Petro pascendi, regendi ac gubernandi universalem ecclesiam a Domino nostro Iesu Christo plenam potestatem traditam esse; quemadmodum etiam in gestis oecumenicorum conciliorum et in sacris canonibus continetur» (Denz. n. 694).

290. Conclusiones. Tandem concilium vaticanum doctrinam praecedentium conciliorum repetit et in varias conclusiones colligit:

Prima conclusio: «Quicumque in hac [romana] cathedra Petro succedit, is secundum Christi ipsius institutionem primatum Petri in universam ecclesiam obtinet… Si quis ergo dixerit non esse ex ipsius Christi institutione seu iure divino, ut beatus Petrus in primatu super universam ecclesiam habeat perpetuos successores, aut romanum pontificem non esse beati Petri in eodem primatu successorem, A. S.» (sess. 4, c. 2; Denz. n. 1824 sq). — Itaque eo ipso, quod aliquis legitime eligitur episcopus romanus et consentit, a Christo vi primae institutionis primatum in universam ecclesiam obtinet. Ab hominibus designatur persona eo legitimo modo, qui variis temporibus alius et alius fuit, nunc vero consistit in electione facta per cardinales in conclavi consistentes. Personae designatae a Christo ipso confertur iurisdictio, quia cum nullus homo sit, qui supremam iurisdictionem habeat, neque ullus est, qui eam in alium transferre possit; neque Christus ullum hominem designavit, qui successoribus Petri hanc potestatem conferret. Ut haeretica damnata est a Pio VI doctrina, «quae statuit romanum pontificem esse caput ministeriale, sic explicata, ut romanus pontifex non a Christo in persona beati Petri sed ab ecclesia potestatem ministerii accipiat, qua velut Petri successor, verus Christi vicarius ac totius ecclesiae caput pollet in universa ecclesia» (Denz. n. 1503).

Secunda conclusio: «Docemus proinde et declaramus ecclesiam romanam disponente Domino, super omnes alias ordinariae potestatis obtinere primatum, et hanc romani pontificis iurisdictionis potestatem, quae vere episcopalis est, immediatam esse, erga quam cuiuscumque ritus ac dignitatis pastores atque fideles, tam seorsum singuli quam simul omnes officio hierarchicae subordinationis veraeque oboedientiae obstringuntur, non solum in rebus, quae ad fidem et mores sed etiam in iis, quae ad disciplinam et regimen ecclesiae, per totum orbem diffusae, pertinent; ita ut, custodita cum romano pontifice tam communionis quam eiusdem fidei professionis unitate, ecclesia Christi sit unus grex sub uno summo pastore. Haec est catholicae veritatis doctrina, a qua deviare salva fide atque salute nemo potest» (sess. 4, c. 3; Denz. n. 1827). — Itaque potestas romani pontificis in universam ecclesiam est ordinaria potestas, non delegata; est episcopalis, non nudum officium inspectionis et directionis; est immediata in omnes episcopos et in omnes eorum subditos. Haec ideo ita se habent, quia Christus Petro commisit munus pascendi omnes oves suas. Atqui hanc esse potestatem ordinariam, per modum muneris collatam, regendi omnes et singulas oves Christi, tum ex verbis ipsis, tum e conciliorum definitionibus, quas citavimus, constat. Differentiam inter iurisdictionem mediatam et immediatam S. Thomas ita illustrat: «Constat, quod archiepiscopus non habeat immediatam iurisdictionem in illos, qui sunt de dioecesi episcopi, nisi causa ad eum deferatur. Sed episcopus habet immediatam iurisdictionem in parochianos sacerdotis… Cuius ratio est, quia potestas sacerdotis naturaliter et ex iure divino subditur potestati episcopi, cum sit imperfecta respectu illius; sed episcopus subditur archiepiscopo solum ex ordinatione ecclesiae… Papa habet immediatam iurisdictionem in omnes ecclesias, quia romana ecclesia nullis synodicis constitutis ceteris ecclesiis praelata est, sed evangelica voce Domini et Salvatoris nostri primatum obtinuit» (Contra impugn. relig. 4).

Tertia conclusio: Romanus pontifex utitur «suprema potestate gubernandi universam ecclesiam», non singulas tantum separatim sumptas sed omnes simul (cf. Denz. n. 1961). «Et quoniam divino apostolici primatus iure romanus pontifex universae ecclesiae praeest, docemus etiam et declaramus eum esse iudicem supremum fidelium, et in omnibus causis ad examen ecclesiasticum spectantibus ad ipsius posse iudicium recurri; sedis vero apostolicae, cuius auctoritate maior non est, iudicium a nemine fore retractandum, neque cuiquam de eius licere iudicare iudicio. Quare a recto veritatis tramite aberrant, qui affirmant licere ab iudiciis romanorum pontificum ad oecumenicum concilium tamquam ad auctoritatem romano pontifice superiorem appellare» (sess. 4, c. 3: Denz. n. 1829 sq.). — Nam Petrus solus est fundamentum totius ecclesiae, ipse solus accepit munus pascendi omnes oves Christi. Numquam autem aedificium portat fundamentum, numquam oves pascunt pastorem. Ergo non ecclesia habet iurisdictionem in Petri successorem, sed Petri successor habet supremam iurisdictionem in ecclesiam, neque ipse ullis subicitur legibus ecclesiasticis (cf. Denz. n. 1324).

Tandem concilium his verbis finit definitionem: «Si quis itaque dixerit romanum pontificem habere tantummodo officium inspectionis vel directionis, non autem plenam et supremam potestatem iurisdictionis in universam ecclesiam, non solum in rebus, quae ad fidem et mores sed etiam in iis, quae ad disciplinam et regimen ecclesiae per totum orbem diffusae pertinent; aut eum habere tantum potiores partes, non vero totam plenitudinem huius supremae potestatis; aut hanc eius potestatem non esse ordinariam et immediatam, sive in omnes ac singulas ecclesias sive in omnes et singulos pastores et fideles, A. S.» (Denz. n. 1831).

Hic habemus claris et definitis verbis expressum, quod ecclesia per tot saecula docuerat et crediderat. Atqui non potuit ecclesia in hac re fundamentali constanter errare. Ergo haec doctrina vera et a Deo revelata est.

291. Obi. I. Inter christianos orientales longe maxima pars, inter occidentales anglicani et generatim omnes protestantes negant primatum romani pontificis, ut haec doctrina ab aeque fere multis negetur atque admittatur. Atqui hoc signum est eam non esse a Deo revelatam. Ergo.

Resp. Dist. mai.: Coeperunt hanc doctrinam negare per apostasiam a doctrina prius communiter admissa, conc. mai.; permanentes in priore traditione et fide, neg. mai. Dist. min.: Dissensus, si ab initio et per omnia subsequentia saecula adfuisset, ostenderet doctrinam non esse revelatam, conc. min.; dissensus etiam plurimorum, qui factus est per apostasiam a priore consensu, neg. min.

Schisma graecorum per Photium saeculo IX incohatum et per Michaelem Caerularium saeculo XI perfectum est. Usque ad illa tempora non singuli tantum doctores sed etiam concilia in Oriente celebrata primatum summi pontificis agnoverunt, et a concilio constantinopolitano IV Photius damnatus est (Denz. n. 341). Ergo posteriores graeci non solum a latinis sed etiam ab ipsa priore ecclesia graeca eiusque doctrina defecerunt. Apud occidentales vero rebelliones quidem interdum factae sunt contra apostolicam sedem, ut a waldensibus et aliis sectariis; attamen tales haereses vel schismata numquam effecerunt, ut in Occidente primatus romani pontificis ab insigni ecclesiae parte negaretur vel in dubium vocaretur. Prima magna defectio facta est in Occidente saeculo XVI; sed omnes communitates ab ecclesiae unitate deficientes, eo etiam criminis poenam luerunt, quod mox in plures et plures sectas, inter se oppugnantes, scissae et pessimis erroribus infectae et a plurimis doctrinis revelatis et fundamentalibus abalienatae sunt et magis magisque in infidelitatem ruunt. Quare haec ipsa res non mediocre argumentum est, quam sapienter Christus ecclesiae unitati et doctrinae puritati providerit instituendo primatum.

292. Obi. II. Primi christiani nihil sciebant de primatu romani pontificis, sed naturali et historica evolutione factum est, ut episcopalis sedes urbis Romae, quae caput orbis erat, quamdam indefinitam excellentiae praerogativam acquireret, qua utentes romani pontifices, potestatem suam datis occasionibus auxerunt, usquedum superatis multorum reclamationibus plenam primatus potestatem paulatim adepti sunt. Ergo primatus non est res divinae institutionis sed historicae evolutionis.

Resp. Neg. antec.: Haec enim theoria non hausta est e fontibus historicis, sed a priori statuta a rationalistis, qui negant omnia supernaturalia, et ideo necesse habent construere origines et progressus naturales religionis et ecclesiae christianae. Considerationes vero criticae et historicae secundo tantum loco veniunt ad illas constructiones ornamentis scientiae decorandas.

Principia et fundamenta primatus in S. Scriptura ponuntur; primatus romanus iam a primis scriptoribus ecclesiasticis, ut Clemente, Ignatio, Irenaeo, Tertulliano indicatur, cognitio vero et usus primatus per subsequentia saecula suos progressus habet. Quae omnia bene intelleguntur et explicantur supposita veritate huius dogmatis. At explicatio pure naturalis eo magis est improbabilis, quod non solum rationalistae alii rem aliter explicant, sed etiam suam quisque theoriam saepe mutant et novas indies constructiones tentant.

293. Obi. III. S. Gregorius M. titulum «episcopi oecumenici» non tantum valde vituperavit in Ioanne Ieiunatore, episcopo constantinopolitano, sed etiam a se repudiavit, scribens: «Certe pro beati Petri, apostolorum principis, honore per venerandam chalcedonensem synodum romano pontifici oblatum est [illud nomen]. Sed nullus eorum umquam hoc singularitatis nomine uti consensit, ne, dum privatum aliquid daretur uni, honore debito sacerdotes [episcopi] privarentur universi» (Epist. l. 5, ep. 20). Ergo S. Gregorius non agnovit se esse omnium ecclesiarum episcopum.

Resp. Conc. antec. Dist. conseq.: S. Gregorius noluit esse «episcopus oecumenicus» eo sensu, quasi alii non essent veri et ordinarii episcopi sed vicarii tantum romani pontificis, et nomen illud repudiavit, quatenus hunc falsum conceptum ingerere poterat, conc. conseq.; S. Gregorius negavit se habere iurisdictionem in ceteras ecclesias, neg. conseq. Immo de ipsa sede constantinopolitana scribit: «Quis eam dubitet sedi apostolicae esse subiectam? Quod et piissimus domnus imperator et frater noster eiusdem civitatis episcopus assidue profitentur» (Epist. l. 9, ep. 12).

Neque timendum est, ne ex potestate romani pontificis in omnes ecclesias oriatur confusio, cum sic quaevis ecclesia a duobus episcopis regatur. Nam suprema potestas data non est pontifici, ut in cotidiana dioecesium negotia se ingerat, sed ut tum solum intercedat, cum speciales causae et rationes id postulant (cf. Denz. n. 1828). Historia docet nullam in singulis ecclesiis fieri perturbationem ex usu potestatis romani pontificis, sed saepe gravissima mala ab iis averti, etsi non absolute repugnat homines interdum abuti hac potestate, sicut omni potestate abuti possunt.

294. Obi. IV. Magna illa potestas, quae medio aevo attribuebatur romano pontifici, est fructus falsificationum Pseudo-Isidori. Ergo non est referenda ad institutionem Christi.

Resp. Neg. antec. Decretales Isidori sunt collectio canonum, orta saeculo IX in Gallia, quando ibi res civiles et ecclesiasticae gravissime perturbabantur. Cui malo ut mederetur, ignotus quidam (fortasse Benedictus Levita) collectis in unum corpus legibus ecclesiasticis disciplinam ecclesiae hominibus in mentem revocare studuit. Non novam disciplinam excogitavit, sed eam, quae tunc vigebat, falsis decretalibus confirmavit, quas vel ipse vel alius, e quo hauserat, pontificibus vel conciliis priorum saeculorum adscripsit; totum vero opus Isidoro (Hispalensi) attribuit. Hae falsae decretales in opera posteriorum scriptorum transierunt; sed respectu primatus nihil continent, quod non multo ante in ecclesia agnitum erat, ut ostendit e. g. Palmieri (De rom. pont. 530 sqq). Cf. Paul Fournier, De l'origine des fausses décrétales (Congrès scient. internat., Paris 1889), 403 sqq.

295. Obi. V. Concilium constantiense in sess. 5 declaravit, quod haec synodus «potestatem a Christo immediate habet, cui quilibet cuiuscumque status vel dignitatis, etiamsi papalis exsistat, oboedire tenetur in his, quae pertinent ad fidem et exstirpationem dicti schismatis». Ergo papa saltem subiectus est concilio universali.

Resp. Dist. antec.: Haec verba inveniuntur in actis concilii, conc. antec.; sunt definitio conciliaris, neg. antec. Nam Martinus V duobus bullis «Inter cunctas» et «In eminentis» non approbavit nisi quae decreta erant contra Wiclif, Hus, Hieronymum de Praga, dein de communione sub una specie, et salvum conductum haereticorum.

Ceterum illa verba possunt varium sensum habere, et iam tempore concilii ab aliis aliter intellegebantur. Nam possunt referri ad papam dubium, de qua re tunc agebatur; papa autem dubius est papa nullus (Bellarminus, De conc. 2, 19, ad 3 arg. Gerson.), si electio ab initio fuit dubia (indubie legitimus non potest postea fieri dubius). Si verba sic intelleguntur, nihil dicunt de natura primatus. Quidam autem ea universaliter interpretati sunt, et voluerunt verum papam concilio subicere. Hoc sensu verba non solum approbata non sunt, sed etiam damnata (cf. Denz. n. 657 nota 740 1323).

Itaque papa certe legitimus non potest per concilium iurisdictione privari, sed eam non amittit nisi a) morte, b) voluntaria resignatione, c) amentia certa et perpetua, quia amens non potest iurisdictionem exercere, d) haeresi aperta, qua separatur ab ecclesia, in quam tamen etiam privatim tantum incidere posse summum pontificem multi theologi aut negant aut in dubium vocant. Plura de hac re apud canonistas (e. g. Wernz, Ius decret. II, n. 612 sqq). In nullo ex his casibus deponitur romanus pontifex ab ecclesia, sed ad summum profertur sententia declaratoria de iurisdictione iam amissa.

296. Obi. VI. Secundum S. Leonem I (ep. 106, n. 5) «aliud sunt sedes, aliud praesidentes». Ergo ex eo, quod sedi romanae quaedam iura vel privilegia conveniunt, non singulis pontificibus romanis eadem iura vel privilegia attribuenda sunt.

Resp. Dist. antec.: Secundum mentem S. Leonis iura et privilegia sedium eadem sunt, etsi merita singulorum praesidentium diversa sunt, conc. antec.; sunt quaedam iura et privilegia sedium, quae non habent praesidentes, neg. antec. Etsi S. Leo ibi non loquitur de romano pontifice (sed de patriarcha alexandrino), tamen illo sensu distinctio etiam in summum pontificem quadrat. Gallicani abutebantur illa distinctione contra privilegia romani pontificis, quasi ea resideant in ecclesia romana vel in tota serie pontificum, non in singulis pontificibus. Quilibet pontifex morte amittit omnem suam potestatem; unde ne S. Petrus quidem ullam iurisdictionem in ecclesiam habet; sed tota iurisdictio in eo tantum est, qui actu est romanus pontifex. Ante electionem novi pontificis haec iurisdictio in nullo homine est sed in voluntate Christi, qui eam confert legitime succedenti. «Unde quicumque in hac cathedra Petro succedit, is secundum Christi ipsius institutionem primatum Petri in universam ecclesiam obtinet» (Conc. Vat. sess. 4, c. 2; Denz. n. 1824).

Schol. 1. Quibus argumentis probetur Petrum Romae fuisse ibique mortuum esse.

297. S. Petrus in prima sua epistula (5, 13) scribit: «Salutat vos ecclesia, quae est in Babylone collecta, et Marcus, filius meus.» Haec Babylon neque est Babylon ad Euphratem, quae eo tempore erat regio fere deserta, neque alia urbs, sed urbs Roma, quae etiam in Apocalypsi (c. 14 sqq) et ab aliis veteribus scriptoribus vocatur Babylon. De urbe Roma loqui Petrum testantur Papias et Clemens Alex. apud Eusebium (H. E. 2, 15; Kirch, Enchir. n. 386 sq). Veteres etiam referunt Marcum scripsisse evangelium, quod Petrus Romae praedicaverit (Euseb. 6, 14; Kirch n. 394). Marcum Romae fuisse colligitur ex S. Scriptura (Col 4, 10. Phil 24).

Clemens Rom. inter «proximos athletas τῆς γενεᾶς ἡμῶν», qui «inter nos, ἐν ἡμῖν» martyrium passi sunt, enumerat apostolos Petrum et Paulum (1 Cor. 5, 6; Kirch n. 8 sq). S. Ignatius M. ad romanos scribit: «Non ut Petrus et Paulus vobis praecipio» (Rom. 4, 3; Kirch n. 20). Dionysius Corinthius romanis in mentem revocat Petrum et Paulum Romae praedicasse et martyrium passos esse (Euseb. 2, 25). Caius presbyter: «Ego vero apostolorum tropaea possum ostendere. Nam sive in Vaticanum sive ad ostiensem viam pergere libet, occurrent tibi tropaea eorum, qui ecclesiam illam fundaverunt» (Euseb. l. c.; Kirch n. 117). Irenaeus quoque testatur ecclesiam romanam a Petro et Paulo fundatam esse (Contra haer. 3, 3; Kirch n. 110 112 sq). Item Clemens Alex. testatur Petrum Romae praedicasse (Euseb. 6, 14). Tertullianus ait: Romanis «evangelium et Petrus et Paulus sanguine quoque suo signatum reliquerunt» (Adv. Marc. 4, 5; cf. De praescr. 36, Scorp. 15; Kirch n. 186 170 192). Origenes de Petro scribit: «Qui ad extremum Romam veniens, cruci suffixus est capite deorsum demisso; sic enim ut in cruce collocaretur, oraverat» (Com. in Gen. tom. 3; Kirch n. 388). Numquam alia urbs praeter Romam gloriata est S. Petrum in se mortuum et sepultum esse. Alia colligere superfluum videtur; quia unanimis prorsus est traditio in testando Petrum Romae praedicasse et mortuum esse (cf. Ottiger, De eccl. 560 sqq). Quamdiu Petrus Romae fuerit, nihil ad quaestionem de primatu pertinet; hanc igitur quaestionem relinquimus historicis.

Schol. 2. Quibus argumentis probetur Petrum episcopum romanum fuisse.

298. Etiam haec res constat ex unanimi veterum traditione, qui non indicant alium primum episcopum romanum nisi S. Petrum. Quando S. Paulus scribebat epistulam ad romanos, ecclesia romana iam erat perfecte constituta, et ubique terrarum magna fama fruebatur. Iamvero ecclesia non est perfecta sine episcopo, ut Ignatius M., S. Irenaeus aliique praedicant. Ergo quod quidam fabulantur de collegio presbyterorum, quod ecclesiam romanam rexerit, est ex natura rei incredibile, et fundamento historico destituitur. Alius autem episcopus romanus ante Petrum in nullo fonte indicatur.

Veteres catalogi romanorum pontificum, quorum satis magnus numerus exstat in ecclesia occidentali et orientali, et qui vetustissima traditione nituntur, ordiuntur seriem romanorum pontificum a S. Petro. Primus ex his catalogis medio circiter saeculo II ortus est. Eusebius, qui hos catalogos prae oculis habuit ad annum Abrahae 2058 haec scribit: «Petrus apostolus, cum Antiochiae primam fundasset ecclesiam, Romam proficiscitur, praedicans evangelium. Ipse post antiochenam ecclesiam etiam romanae praesidebat usque ad obitum suum» (verba graeca apud Kirch, Enchir. n. 381; cf. n. 492 520 570). Tenor verborum in versione Hieronymi et in aliis versionibus non est plane idem, sed in omnibus clare dicitur Petrus fuisse episcopus romanus. Hanc esse fictionem, saeculo II ortam et ubique in Occidente et Oriente receptam, est hypothesis nimis levis quam quae seriam considerationem mereatur (cf. Duchesne, Le «Liber pontificalis»).

Tertullianus vocat romanam sedem cathedram Petri: «Percurre ecclesias apostolicas, apud quas ipsae adhuc cathedrae apostolorum suis locis praesident… Si Italiae adiacens, habes Romam… ubi Petrus passioni dominicae adaequatur» (De praescr. 36; Kirch n. 170). Pseudo-Tertullianus, in poemate «Adv. Marcionem» recensens romanos pontifices a Petro usque ad Anicetum, ait: «Hac cathedra Petrus, qua sederat ipse, locatum maxima Roma Linum primum considere iussit.» S. Cyprianus: «Factus est Cornelius episcopus… cum Fabiani locus, i. e. cum locus Petri et gradus cathedrae sacerdotalis vacaret» (Ep. 55, n. 8 [ed. Hartel]). S. Hieronymus ad Damasum: «Beatitudini tuae, i. e. cathedrae Petri, communione consocior» (Ep. 15). S. Augustinus: «Cathedra quid tibi fecit ecclesiae romanae, in qua Petrus sedit?» (Contra litt. Petil. 2, 51.) S. Optatus Milevitanus: «Negare non potes scire te in urbe Roma Petro primo cathedram episcopalem esse collatam» (De schism. donatist. 2, 2). Similiter alii, quos omitto; contradixit enim nemo ex veteribus. Quaedam supra n. 288 sq.

Numquid aliter orientales? Nequaquam. Eusebium iam audivimus. Eodem modo, quicumque texunt catalogos romanorum pontificum, omnes Petrum dicunt episcopum romanum fuisse. Ita e. g. Epiphanius: «Romanorum pontificum ista successio est: Petrus et Paulus, Linus ac Cletus, Clemens, Evaristus» (Haer. 27, 6). Theodoretus in 2 Tim. 4, 21: «Ferunt Linum magno Petro successisse et romanorum ecclesiae post illum sedem tenuisse.» Similiter Chrysostomus in eundem locum: «Hunc Linum narrant quidam post Petrum romanae ecclesiae episcopum fuisse.» Sozomenus romanam sedem vocat «sedem Petri, τὸν Πέτρου θρόνον» (H. E. 4, 15). Concilium sardicense: «Quodsi aliquis episcoporum iudicatus fuerit in aliqua causa et putat se bonam causam habere, ut iterum concilium (χρίσις) renovetur, si vobis placet, sancti Petri apostoli memoriam honoremus, ut scribatur ab his, qui causam examinarunt, Iulio romano episcopo, et si iudicaverit renovandum esse iudicium, renovetur…; si autem probaverit… quae decreverit, confirmata erunt» (Kirch, Enchir. n. 448).

His et aliis testimoniis patet, quis primis saeculis fuerit sensus ecclesiae. Contradicunt quidem protestantes unanimiter fere. At etiamsi res pure historice consideratur, praesumendum est eos rectius iudicasse, qui propiores erant eventui, de quo agitur, et qui tam firmiter traditioni inhaerebant; eos autem, qui recentes sunt et traditioni resistunt, ne debeant admittere primatum romanum, oculis caligantibus non videre verum. Si dogmatice res consideratur, licet dogma primatus romani non necessario pendeat ab hac quaestione historica, est tamen reapse Petri episcopatus romanus factum dogmaticum, quod nulli catholico in dubium vocare fas est (cf. Denz. n. 1824).

Schol. 3. Quo iure primatus annexus sit sedi romanae.

299. Haec quaestio duplici sensu accipi potest:

a) Estne in praesenti ordine pontifex romanus successor S. Petri in primatu iure divino an iure ecclesiastico? Respondetur: Iure divino. Nam Christus instituens primatum perennem, voluit, ut omnes et singuli, qui legitime S. Petro succederent, haberent primatum. Atqui in praesenti ordine soli romani pontifices legitime succedunt S. Petro. Ergo hi omnes et soli voluntate Christi habent primatum. Itaque hoc saltem hypothetico sensu, quod solus romanus pontifex est legitimus successor S. Petri, ecclesiae romanae iure divino annexus est primatus (cf. Denz. n. 163 332).

b) Sed estne successio S. Petri ita iure divino nexa cum sede romana, ut per nullam auctoritatem humanam possit cum alia sede coniungi? Certe talis translatio, si omnino possibilis est, non potest fieri nisi per romanum pontificem vel saltem non sine eius consensu (cf. Denz. n. 1735). Sed num omnino possibilis sit, dissentiunt theologi. Benedictus XIV ait: «Non videtur posse sustineri illorum opinio, qui asseruerunt praefatam conexionem [primatus cum romana sede] ita esse de iure humano, ut possit ab ecclesia dissolvi et una ab altera separari» (De syn. 2, 1, 1). Haec est communior sententia theologorum, quae hac ratione nititur: Per multa saecula ubique praedicatur ecclesia romano-catholica (cf. Denz. n. 694 991). Si vero transferretur primatus ad aliam sedem, non iam vera esset haec sententia, sed ecclesia dicenda esset parisiensis-catholica vel viennensis-catholica vel alio nomine appellanda. Hoc autem intolerabile sonat auribus catholicis. Potest tamen romanus pontifex, manens quod est, residere alio loco, etiam permanenter, si iusta causa id postulat. Item si destrueretur urbs Roma, posset tamen manere romana ecclesia, i. e. plebs fidelis sub suo episcopo.

Christus igitur aut ipse indicavit Petro Romae sedem primatialem esse collocandam, aut ei mandatum dedit, ut ipse eligeret sedem, cuius deinceps episcopi essent successores Petri in primatu. Ergo principium iuris divini est actus voluntatis Christi aut antevertens omnem actum Petri de hac re, aut specialiter confirmans electionem a Petro factam. Utro modo Christus egerit, nescimus. Haec valent in suppositione communioris et probabilioris opinionis nexum primatus cum sede romana esse iuris divini.

Schol. 4. De subiecto passivo auctoritatis ecclesiasticae.

300. Sicut in ecclesia sunt praepositi, ita sunt subditi. Illi sunt subiectum activum auctoritatis ecclesiasticae, quia habent potestatem regendi; hi sunt subiectum passivum, quia debent se regi sinere seu oboedire. De subiecto activo hucusque diximus; iam quaedam dicenda sunt de subiecto passivo.

a) Nemo habet ius regendi nisi subditos suos. Iamvero subditi ecclesiae homines fiunt per baptismum (cf. supra n. 231). Ergo soli baptizati iurisdictioni ecclesiae subiciuntur, «cum ecclesia in neminem iudicium exerceat, qui non prius in ipsam per baptismi ianuam fuerit ingressus» (Con. trid. sess. 14, de paenit. c. 2; Denz. n. 895). Sed omnes baptizati iurisdictioni ecclesiae subiciuntur, etsi forte ob aliquam rationem non iam sunt membra ecclesiae, quia cum baptismo obligationem lege divina acceperunt oboediendi ecclesiae (Mt 28, 18 sqq; cf. Denz. n. 864 870). Si invincibili ignorantia laborant, utique non peccant neglegendo mandata pure ecclesiastica; sed per se obligatio oboedientiae non eo ipso tollitur, quod quis se subtrahit auctoritati a Deo institutae; hoc satis per se patet. Nihilominus obligatio servandi praecepta ecclesiae habet in haereticis quasdam limitationes, de quibus videnda est theologia moralis vel ius canonicum (cf. Denz. n. 1454 2070, § 3).

b) Ecclesia non potest cogere iudaeos, paganos vel alios infideles ad audiendam praedicationem, multo minus ad suscipiendum baptismum. Si infideles vi resistunt praedicationi evangelii, potest ecclesia ius suum defendere adhibito auxilio brachii saecularis. Quando infideles subiecti sunt principibus christianis et vivunt inter christianos, ex hac civili relatione fit, ut ecclesia quaedam possit praecipere non baptizatis, quae directe ex vi auctoritatis ecclesiasticae non potest. Hac via interdum non baptizati adigebantur ad audiendam instructionem christianam.

c) Etiam subditis suis ecclesia praecipere non potest nisi quae sunt intra finem mandati a Christo accepti, i. e. ea, quae aliquo modo pertinent ad ordinem religiosum et supernaturalem, non vero res pure civiles et politicas.

Neque ius divinum obiectivum, quod Deus ipse lege sua sive naturali sive positiva statuit, ita subest auctoritati ecclesiasticae, ut ecclesia possit illud abrogare vel mutare vel in eo dispensare. Ideo non potest sibi dare aliam constitutionem, instituere alia sacramenta, dare licentiam furandi etc. Ratio est, quia neque Deus hanc potestatem diserte dedit, neque haec potestas ad finem ecclesiae est necessaria, neque umquam ecclesia dictis vel factis ostendit se habere talem potestatem. Potest autem auctoritas ecclesiastica ius divinum authentice interpretari, quia hoc requiritur, ut possit semper homines secure dirigere in via salutis.

Est etiam ius divinum subiectivum, quod dicitur, seu ius Dei ortum ex actibus quibusdam humanis. Nam peccatis hominum Deus acquirit ius eos odio habendi et puniendi. Ecclesiam autem habere potestatem nomine Dei remittendi peccata et poenas, est de fide et probatur in tractatu de paenitentia. Praeterea homines per votum vel iuramentum aliquid Deo vel coram Deo teste promittere possunt, unde Deus ius acquirit postulandi impletionem promissionis. Iamvero potest accidere, ut bonum commune postulet condonationem talis promissionis. Quo in casu ecclesia dicenda est a Deo accepisse ius talis condonationis, quia universalem omnino potestatem accepit dirigendi homines in actibus suis ad salutem aeternam pertinentibus. Hoc confirmatur ex praxi ecclesiae. Idem dicendum est de unico contractu sacro, qui fit inter christianos, i. e. de matrimonio (non consummato), quia potest interdum bonum commune postulare, ut talis contractus rescindatur (cf. Suarez, De leg. 10, 6).

Ecclesia vi solius iurisdictionis fori externi non potest suis subditis praecipere actus mere internos, e. g. ut cotidie eliciant actum fidei. Ecclesia enim numquam significavit se habere talem potestatem; neque de talibus actibus potest iudicare in foro externo neque coercitione circa eos uti; iurisdictio autem fori externi postulat potestatem iudicialem et coercitivam (cf. S. Thom. 1, 2, q. 91, a. 4; 2, 2, q. 104, a. 5; Suarez, De leg. 4, 12). Potest vero ecclesia praecipere actus externos, ad quos ponendos necessarii sunt actus interni, ut communionem annuam, missam a parocho pro parochia dicendam. Potest sacerdos per potestatem iurisdictionis praecipere actus internos in administratione sacramenti paenitentiae. Possunt etiam superiores ecclesiastici per potestatem dominativam praecipere actus internos iis, qui se libere iis quoad tales actus subiecerunt voto oboedientiae vel alio modo.

Haec breviter indicasse sufficiat de subiecto passivo auctoritatis ecclesiasticae; fusius enim singula alibi explicantur.