Compendium Theologiae Dogmaticae Tomus I: De Christo Legato Divino, De Ecclesia Christi, De Fontibus Theologicis

Cf. P. Murray, De ecclesia Christi I, Dublinii 1860; C. Passaglia, De ecclesia Christi, Ratisbonae 1857; Fr. Suarez, De fide disp. 9; — Defensio fidei catholicae adversus anglicanae sectae errores l. 1; A. et P. de Walenburch, De unitate ecclesiae.

Prop. XXVIII. Ecclesia est societas visibilis.

224. Stat. quaest. Considerata institutione et constitutione ecclesiae considerandae veniunt quaedam proprietates eius, quae sua sponte ex eius institutione et constitutione fluunt. Possunt quidem ea quoque, quae ad constitutionem ecclesiae pertinent, enuntiari per modum proprietatum, et ecclesia dici esse societas religiosa, hierarchica, monarchica, indefectibilis, a Christo fundata. Solo vario modo loquendi non mutatur ipsa res. Nihilominus quivis intellegit prius esse concipiendam societatem determinato modo constitutam, quam de eius proprietatibus loquamur. Unde recte vocamus proprietates, quae logice posteriores sunt constitutione ecclesiae et sunt qualitates e constitutione societatis ecclesiasticae emanantes, quae possunt distingui quattuor. Nam ecclesia, quia est pro hominibus instituta, talis esse debet, quae ab hominibus inveniri possit, seu debet esse visibilis; quia ad supremum finem mediis convenientibus est instructa, est societas perfecta; quia omnes homines sub uno magisterio et regimine colligit, est unica; quia hominibus non ad libitum offertur, sed omnibus obligatio imponitur se ei adiungendi, est ad salutem necessaria. Has igitur proprietates ecclesiae ex ordine considerabimus, et imprimis eius visibilitatem.

Visibilitas est ea proprietas ecclesiae, qua ut haec societas ab omni alia societate dignosci potest. «Ut haec societas»; nam homines, qui ad ecclesiam pertinent, esse visibiles probandum non est; sed quaeritur, num ab hominibus cognosci possit, quinam pertineant ad societatem ecclesiasticam, seu num haec societas reduplicative sumpta humano modo cognosci possit. Visibile dicitur non solum illud, quod secundum se totum est visibile, sed etiam illud, quod habet quidem in se aliquid invisibile, verumtamen externa sua exsistendi et agendi ratione visibiliter se manifestat. Ita homo, etsi habet animam invisibilem, tamen per corpus et actiones externas se manifestat ut hominem. Similiter ecclesia in se quidem multa interna dona invisibilia habet, sed quaedam eius constitutiva et actiones eam reddunt visibilem ut hanc societatem.

Protestantes modo dixerunt ecclesiam esse societatem hominum fidelium soli Deo notorum ideoque invisibilem, modo dixerunt eam esse societatem visibilem, modo distinxerunt duas ecclesias, alteram visibilem extrinsecus profitentium fidem christianam, alteram invisibilem societatem sanctorum (cf. I. A. Moehler, Symbolik § 46 sqq; Wilmers, De eccl. 58 sqq).

225. Arg. 1. Ex institutione et constitutione ecclesiae.

Christus visibiliter in hoc mundo apparuit, visibili modo instituit magisterium, ministerium, regimen apostolicum, apostolis officium docendi, sanctificandi per ritus externos, regendi homines imposuit, hoc munus apostolicum perenne esse voluit. Atqui societas, quae subest magisterio, ministerio, regimini visibili, est societas visibilis; nam videri potest, quinam se subiciant huic visibili auctoritati. Ergo ecclesia ex constitutione a Christo accepta est societas visibilis. Maior probata est supra n. 186 sqq. Minor est evidens. Quia hoc ita est, Christus ecclesiam appellat nominibus, quae significant societatem visibilem, ut ovilis, vineae, familiae, arboris etc. Et monet: «Dic ecclesiae» (Mt 18, 17). Quomodo ecclesiae invisibili aliquid dici potest?

226. Arg. 2. Ex vaticiniis.

Prophetae Veteris Testamenti, quamquam saepe efferunt spiritualem indolem regni messianici, tamen non minus efferunt sub variis metaphoris visibilitatem huius regni. Atqui haec vaticinia non possunt esse falsa. Ergo ecclesia est visibilis.

Isaias ait: «Et erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium, et elevabitur super colles; et fluent ad eum omnes gentes, et ibunt populi multi, et dicent: Venite et ascendamus ad montem Domini» (Is 2, 2 sq; cf. Mich 4, 1 sq). «In illa die radix Iesse, qui stat in signum populorum, ipsum gentes deprecabuntur… Et levabit signum in nationes» (Is 11, 10 12). Ergo ecclesia visibilis est omnibus hominibus, ut omnes ad eam venire possint; est sicut civitas supra montem posita, quae non potest abscondi (Mt 5, 14).

Sic haec vaticinia intellexit antiquitas christiana. S. Basilius: «Domus Dei in montium cacuminibus sita est ecclesia iuxta apostoli sententiam [I Tim 3, 15. Eph 2, 20]… cuius fundamenta sunt in montibus sanctis; est enim aedificata supra fundamentum apostolorum et prophetarum» (In Is. n. 66). S. Ioannes Chrysost.: «Neque sol ita splendidus neque eius lux ita clara est, ut sunt ecclesiae res. Nam domus Dei supra verticem montium» (In Is. c. 2, n. 2). S. Augustinus: Ecclesia «nonne manifesta est? Nonne tenuit omnes gentes?… Ecce mons implens universam faciem terrae, ecce civitas, de qua dictum est: Non potest civitas abscondi super montem constituta… Erit in novissimis diebus manifestus mons domus Domini» (In 1 Io. tr. 1, n. 13). Eodem modo alii Patres loquuntur; ergo non censuerunt ecclesiam esse invisibilem.

227. Arg. 3. Ex ratione congrua.

Homo est ens compositum ex anima et corpore, et est ens sociale. Atqui Deus cum creaturis agit secundum modum naturae earum convenientem. Ergo in re religiosa non diriget hominem modo prorsus invisibili neque eum tractabit ut ens solitarium, sed in societate visibili eum ad salutem perducet. Sicut tota educatio hominis fit in societate et modo sociali, ita semper et ubique videmus homines coeuntes in societates religiosas et religionem socialiter exercentes. Quare ecclesia invisibilis est aliquid plane alienum a natura et consuetudine hominum.

228. Obi. I. Etsi cultores religionis christianae exsistere non possunt sine ulla externa communione, haec externa communio est solummodo «massa ecclesiastica», veri autem christiani sunt soli iusti. Ergo verum regnum Christi est invisibile, thesaurus absconditus in agro (Mt 13, 44).

Resp. Dist. mai.: Veri christiani sunt iusti, qui se subiciunt regimini visibili a Christo instituto, trans. antec.; veri christiani et iusti esse possunt, qui nullo modo volunt se subicere regimini a Christo instituto, neg. antec. Dist. conseq.: Regnum Christi continet elementa invisibilia, conc. conseq.; non est societas visibilis, neg. conseq.

Dixi: trans. antec., quia etiam peccatores possunt esse in ecclesia Christi, dummodo sint baptizati, profiteantur veram fidem, servent necessariam unitatem. Nihilominus iusti sunt praecipuo quodam sensu veri christiani, sicut de viro moraliter integro praedicare licet: Hic est verus homo; non quasi alii homines non habeant ea, quae ad essentiam hominis requiruntur, sed quatenus improbi deficiunt a perfecta dignitate hominis (cf. Palmieri, De rom. pont. 47 sqq). Thesaurus in agro est invisibilis ignorantibus, visibilis invenientibus. Ceterum in illa parabola non agitur de visibilitate vel invisibilitate sed de magno pretio regni messianici, pro quo omnia danda sunt. Si quae dicta Scripturae efferunt elementa invisibilia ecclesiae (e. g. Hebr 12, 18 22 sq; Eph 5, 27), alibi non minus clare indicantur elementa visibilia. Ergo non alterutra neganda sed omnia harmonice iungenda sunt.

229. Obi. II. Ecclesia credenda est. Atqui quae videntur, non creduntur. Ergo ecclesia non videtur.

Resp. Dist. mai.: Ecclesia credenda est, quia et quatenus est a Deo revelata, conc. mai.; quia et quatenus videtur, neg. mai. Dist. min.: Quae videntur non creduntur, quia et quatenus videntur, conc. min.; quia et quatenus a Deo revelata sunt, neg. min. Et neg. conseq.

Sicut Christus a multis visus et tamen creditus est, ita etiam ecclesia certis signis vel notis a nobis cognoscitur, et sic non creditur, sed cognita simul est motivum credibilitatis; in quantum vero a Deo revelata est, non videtur, sed creditur. Haec quaestio de visis et creditis magis exponenda est in Tractatu de Fide.

230. Obi. III. Ecclesia consistit ex iis, qui praeter alia requisita habent characterem baptismalem. Atqui character baptismalis videri non potest. Ergo ecclesia est invisibilis.

Resp. Conc. mai. Dist. min.: Non potest videri character baptismalis in se, conc. min.; non potest videri ritus baptismalis, quo character imprimitur, neg. min. Dist. conseq.: Ecclesia est invisibilis quoad quaedam, conc. conseq.; simpliciter, neg. conseq.

Ceterum hic non quaeritur, num certo videri possit hic vel ille homo pertinere ad ecclesiam; sed num ecclesia, ut est societas, videri possit. Si ecclesia videtur, aliunde constat in ea non deesse elementa invisibilia, sine quibus ecclesia Christi esse non potest.

Schol. 1. De membris ecclesiae.

231. Cum visibilitate ecclesiae cohaeret quaestio de membris ecclesiae; nam in societate visibili necesse est adsit norma, qua distinguantur membra eius ab iis, qui ad eam non pertinent. Sicut in civili societate generatim constat, qui sint cives, etsi de quibusdam dubium est, ita etiam in ecclesia generatim scitur, qui sint membra eius, etsi quoad aliquos homines res est incerta.

1. Membra ecclesiae sunt omnes baptizati, qui se non separant ab eiusdem fidei professione neque ab ecclesiastici regiminis unitate. Baptismo homo recipitur in ecclesiam (Act 2, 41. 1 Cor 12, 13). Qui vero aliam fidem profitetur, non manet in ecclesia; nam «unus Dominus, una fides, unum baptisma» (Eph 4, 5). Similiter extra ecclesiam est, qui se separat ab unitate regiminis; nam ecclesia est «unum corpus et unus spiritus» (Eph 4, 4). Neque tamen quavis transgressione praecepti ecclesiastici recedit quis ab ecclesia sed sola rebellione contra ecclesiae regimen. Infantes omnes rite baptizati membra ecclesiae sunt, quamdiu non, usum rationis adepti, voluntarie se ab ea segregant.

Ut quis se separet ab ecclesia, non absolute requiritur actus peccaminosus, sed etiam aliquis bona fide ab ea separatus esse potest, quia accessus ad societatem visibilem vel recessus ab ea diiudicatur secundum facta externa, non secundum pure interna.

2. Qui servat externam coniunctionem cum ecclesia, manet membrum eius, etsi intus ab ecclesia defecit. Ita communissime docent theologi (e. g. Bellarminus, De eccl. militante 3, 10; Palmieri, De rom. pont. 43 sqq). Quidam negant (ut Suarez, De fide disp. 9, sect. 1, n. 23 sqq). Tenenda est communior sententia, quia de ratione visibilis societatis secundum visibilia facta iudicandum est, et reapse iudicatur, quia omnibus fatentibus episcopus occulte tantum haereticus manet episcopus et valide ponit actus iurisdictionis.

3. Membra ecclesiae non sunt catechumeni, i. e. ii, qui fidem ecclesiae profitentur et volunt baptismum suscipere, sed nondum susceperunt; ratio est, quia per solam actualem susceptionem baptismi fit ingressus in ecclesiam (cf. Conc. flor. decr. pro armen., et Conc. trid. sess. 14, de paenit. c. 2; Denz. n. 696 895). Ecclesia non habet iurisdictionem in catechumenos; potest tamen ab iis quaedam exigere ut condicionem, sine qua ad baptismum non admittuntur (vide sententias oppositas de hac re apud Bellarmin. l. c. c. 3 et Suarez l. c. n. 18). Possunt catechumeni esse iustificati per actus fidei et caritatis; nam sicut intra ecclesiam non omnes sunt iusti, ita extra ecclesiam non omnes sunt iniusti; qui inculpabiliter non sunt in ecclesia, possunt cum gratia divina ad iustificationem pervenire. Iusti, qui non sunt membra visibilis corporis ecclesiae, dicuntur pertinere ad animam ecclesiae, i. e. ad illud internum principium vitae supernaturalis, quod per se est in ecclesia, per accidens etiam extra ecclesiam.

4. Non baptizati, infideles, apostatae, notorii haeretici et schismatici et iuste excommunicati non sunt membra ecclesiae. Haeretici sunt, qui profitentur doctrinam oppositam doctrinae ecclesiae. Si quis omnem fidem denegat, est infidelis. Si quis prius credit, dein vero aut infidelis aut haereticus fit, est apostata. Schismatici sunt qui, etsi forte in doctrina non errant, separati sunt ab unitate regiminis ecclesiastici, et vel simpliciter oboedire renuunt vel sectas constituunt. Excommunicati sunt, qui sententia auctoritatis ecclesiasticae ex ecclesia eiciuntur. Sola iusta, i. e. non certo iniusta excommunicatio est valida coram Deo. Perfecta excommunicatio tum tantum habetur, cum «vitandi» declarantur, i. e. ii, quibuscum fidelibus non liceat communionem habere, et qui priventur omnibus bonis ecclesiasticis, quorum participatio ab auctoritate ecclesiastica concedi aut auferri potest. Excommunicati tolerati, qui non omni communione fidelium neque omnibus bonis ecclesiasticis privantur, dicendi non sunt eiecti ex ecclesia, sed manent membra ecclesiae, utique gravissimae poenae obnoxia ad eorum contumaciam frangendam. Sunt quidem theologi, qui censent ne maiore quidem excommunicatione homines expelli ex ecclesia. Sed cum in ipsa excommunicationis formula exprimatur segregatio ab ecclesia, haec sententia non est admittenda (cf. Denz. n. 763 1546).

5. Falsa est sententia dicentium solos praedestinatos vel solos iustos esse membra ecclesiae. Hi errores saepe damnati sunt ab ecclesia contra husitas prop. 1 3 (Denz. n. 627 629), contra Quesnel prop. 72 sq (Denz. n. 1422 sq), contra pistorienses prop. 15 (Denz. n. 1515), quia pugnant cum doctrina Christi praedicentis peccatores in fine mundi e regno suo collectum et in ignem missum iri (Mt 13, 41 sq). Quo sensu iusti perfectiore modo sint membra ecclesiae quam peccatores, iam diximus (supra n. 228). In iustis praeter vinculum fidei et subiectionis est etiam vinculum caritatis. Tota haec quaestio de membris ecclesiae copiose exponitur a Wilmers, De eccl. 619 sqq; cf. Franzelin, De eccl. thes. 22 sq; Murray, De eccl. I 143 sqq.

Schol. 2. De nomine ecclesiae latius vel strictius accepto.

232. Si simpliciter de ecclesia loquimur, intellegimus homines baptizatos in unitate ecclesiae visibilis in hac terra viventes.

Nihilominus interdum nomen ecclesiae latius sumitur, ut complectatur omnes, qui ab initio mundi fidem Christi, saltem implicitam, professi sunt. «Sancti [fideles] ante legem, sancti sub lege, sancti sub gratia, omnes hi perficientes corpus Domini, in membris sunt ecclesiae constituti» (S. Gregor. M. l. 5, ep. 18). Quatenus omnes, qui sub Christo capite sunt, eius regnum constituunt, etiam angeli caelestes ad ecclesiam pertinent (Col 1, 18 20. Hebr 12, 22 sq). Idem valet de animabus in purgatorio. Unde oritur distinctio ecclesiae militantis in hac terra, ecclesiae purgantis in purgatorio, ecclesiae triumphantis in caelo. Hae tres partes uniuntur vinculo gratiae, auxilii, precum sub Christo capite (Eph 1, 20), et sic constituunt communionem sanctorum. Sed quia vinculo externae societatis non uniuntur, non constituunt ecclesiam simpliciter vel stricte dictam.

Quamquam etiam in Vetere Testamento vero quodam sensu fuit ecclesia Christi, synagoga ab ecclesia Christi stricte dicta multipliciter distinguitur. Synagoga non erat corpus Christi mysticum, quia Christus homo nondum erat; ecclesia est corpus Christi mysticum (Eph 1, 22 sq; 4, 15). Synagoga erat civilis quoque coetus, ecclesia non est. Synagoga erat typus (realis prophetia) ecclesiae, et ut typus gratiam internam non dabat, sed per caerimonias et sanctificationem legalem promittebat; ecclesia ut antitypus (impletio prophetiae) gratiam dat (Hebr 7, 18 sq; 9, 9 sqq; cf. Eugen. IV. decr. pro armen.; Denz. n. 695; Conc. trid. sess. 6, c. 1; Denz. n. 793). Synagoga erat ecclesia nationalis, ecclesia Christi est ecclesia universalis (cf. Praelect. dogm. V, n. 464 sqq).

Soli damnati ad ecclesiam nullo modo pertinent, homines autem viatores omnes aliquam relationem ad ecclesiam habent, quia voluntate Dei ad ecclesiam destinantur (1 Tim 2, 1 4). Qui characterem baptismalem habent, subiecti sunt iurisdictioni ecclesiasticae, etsi hoc invincibiliter ignorant. Excommunicati ideo ab ecclesia segregantur, ut hac poena territi ad meliorem frugem redeant.

Prop. XXIX. Ecclesia est societas perfecta.

233. Stat. quaest. Societas perfecta dicitur, quae est suprema et independens in ordine suo ratione finis et mediorum; imperfecta dicitur, quae ex natura sua destinata est, ut cum aliis in maiorem societatem coalescat. In ordine naturali societas perfecta est respublica seu societas civilis, cuius finis est integrum bonum communitatis civium, et quae habet media omnia necessaria ad hunc finem assequendum. Familiae vero, municipia, aliae societates inferiores, quae non possunt integrum bonum humanum procurare, sed iungendae sunt in rempublicam ad omnia vitae commoda paranda, sunt societates imperfectae.

Ecclesia est societas ordinis supernaturalis. Unde perfecta est, si finis eius est supremus finis supernaturalis, et si habet media ad hunc finem necessaria. Parochiae vero et dioeceses sunt societates imperfectae, quae sibi solae non sufficiunt.

Independentiae internae societatis perfectae respondet independentia externa, quia societas, quae ratione finis et mediorum sibi sufficit, ab alia societate non dependet in ordine suo.

234. Arg. I. Ex constitutione ecclesiae.

Ecclesia a Christo instituta est, ut homines per rectum Dei cultum perducat ad aeternam salutem, et ad hunc finem accepit media necessaria. Atqui societas ita constituta societas perfecta est. Ergo.

Maior probata est in praecedentibus; nam vidimus Christum instituisse magisterium, regimen, sacerdotium apostolicum ad omnes homines instruendos de revelatione divina, ad eos regendos, ad eos sanctificandos, ad vitam aeternam perducendos.

Prob. min.; nam ecclesia habet supremum finem spiritualem et amplissimam potestatem ad hunc finem necessariam. In quantum vero indiget rebus temporalibus, lex divina providit, ut membra ecclesiae pro beneficiis spiritualibus, quae recipiunt, sustentent eam rebus temporalibus (Mt 10, 10. Lc 10, 7. 1 Cor 9, 4 sqq. Gal 6, 6. 1 Tim 5, 18). Res igitur temporales iure suo ecclesia a subditis suis postulare potest, sed praefert modum contributionum voluntariarum (cf. Praelect. dogm. IX, n. 371 sqq).

Cum societates naturales nihil possint in ordine supernaturali, manifestum est ecclesiam nulli tali societati subici. Neque Christus eam alii societati subiecit, sed totam potestatem ipse apostolis et eorum successoribus dedit. Unde apostoli non adeunt auctoritatem civilem, ut ab illa potestatem suam recipiant (cf. Gal 1, 1; Eph 4, 11 sqq); immo sua potestate nixi, interventum potestatis civilis non admittunt (Act 4, 19; 5, 29 42), in hac re secuti doctrinam, quam a Christo acceperant (Mt 10, 17 sqq).

235. Arg. II. E christianorum persuasione.

Inde a temporibus apostolorum usque ad nostram aetatem christianis persuasum fuit non a principum saecularium beneplacito pendere ecclesiae munus et regimen, sed potius etiam principes fideles in rebus ad salutem aeternam pertinentibus subiectos esse magisterio et regimini ecclesiastico. Atqui non potuit ecclesia in hac re constanter errare. Ergo vere ecclesia est societas perfecta.

Prob. mai. De apostolis iam diximus. Post apostolorum tempora Clemens Rom. (1 Cor. 42 44) ait: «Apostoli nobis evangelii praedicatores facti sunt a Domino Iesu Christo, Iesus Christus missus est a Deo. Christus igitur a Deo et apostoli a Christo; et factum est utrumque ordinatim ex voluntate Dei. Itaque acceptis mandatis… cum certa Spiritus Sancti fiducia agressi sunt, annuntiantes regni Dei adventum. Per regiones igitur et urbes praedicantes… constituerunt episcopos et diaconos… Constituerunt praedictos ac deinceps ordinationem dederunt, ut, cum illi decessissent, ministerium eorum alii viri probati exciperent.» Temporibus persecutionum christiani constanter renuerunt in rebus religiosis oboedire principibus saecularibus. Post tempora persecutionum S. Gregorius Naz. alloquitur principes christianos: «Vos quoque imperio meo et throno lex Christi subicit. Imperium enim nos quoque gerimus, addo, etiam praestantius et perfectius» (Sermo 17, n. 8). S. Athanasius: «Si illud episcoporum decretum est, quid illud attinet ad imperatorem?… Quandonam ecclesiae decretum ab imperatore accepit auctoritatem aut pro decreto illud habitum est?… Numquam imperator ecclesiastica curiose perquisivit» (Hist. arian. n. 52). Hosius Cordub. ad Constantium imperatorem: «Ne te rebus misceas ecclesiasticis, neque nobis his de rebus praecepta mandes, sed a nobis potius haec ediscas; tibi Deus imperium tradidit, nobis ecclesiastica concredidit» (apud S. Athan., Hist. arian. n. 44). S. Ambrosius: «Tributum Caesaris est, non negatur; ecclesia Dei est. Caesari utique non debet addici, quia ius Caesaris esse non potest Dei templum… Imperator intra ecclesiam, non supra ecclesiam est» (Epist. 21, n. 35). Alia vide apud Denz. n. 330 sqq 495 sqq, ex quibus constat temporibus medii aevi eandem fuisse persuasionem.

Nostra aetate Pius IX damnavit hanc propositionem 19 syllabi: «Ecclesia non est vera perfectaque societas plane libera, nec pollet suis propriis et constantibus iuribus, sibi a divino suo fundatore collatis, sed civilis potestatis est definire, quae sint ecclesiae iura ac limites, intra quos eadem iura exercere queat» (Denz. n. 1719). Leo XIII in encyclica «Immortale Dei», 1 Nov. 1885 ait: Ecclesia «distinguitur ac differt a societate civili, et, quod plurimum interest, societas est genere et iure perfecta, cum adiumenta ad incolumitatem actionemque suam necessaria, voluntate beneficioque conditoris sui, omnia in se et per se ipsa possideat» (cf. infra n. 239).

Itaque patet ecclesiam secundum conscientiam, quam habet suiipsius ut societatis a Christo institutae, esse societatem perfectam et ab omni alia societate plane independentem. Esset autem absurdum censere ecclesiam in hac gravissima re semper adhaesisse et adhaerere pertinaciter errori.

236. Obi. I. S. Optatus Milevitanus ait: «Non est respublica in ecclesia, sed ecclesia in republica est» (De schism. donat. 3, 3). Atqui his verbis docetur ecclesiam subesse potestati civili. Ergo ecclesia non est societas perfecta.

Resp. Conc. mai., neg. min. et conseq. S. Optatus illis verbis non docet ecclesiam esse partem imperii romani, multo minus eam huic imperio esse subiectam, sed monet donatistas non esse rebellandum contra imperatorem sed pro eo orandum, cum in imperio romano ecclesia meliore condicione fruatur quam inter barbaras gentes. Hic est contextus sermonis eius: Donatus «meditabatur contra praecepta apostoli Pauli potestatibus et regibus iniuriam facere, pro quibus, si apostolum audiret, cotidie rogare debuerat… Non enim respublica est in ecclesia, sed ecclesia in republica, i. e. in imperio romano…, ubi et sacerdotia sancta sunt et pudicitia et virginitas, quae in barbaris gentibus non sunt, et si essent, tuta esse non possent.» Ergo agitur de protectione ecclesiae, non de subiectione.

237. Obi. II. Ecclesia non habet territorium proprium, sed ingressa est in territorium a republica iam occupatum. Atqui in alterius territorium ingredi non licet sine permissione possessoris. Ergo ecclesia sub hoc saltem respectu pendet ab arbitrio reipublicae.

Resp. Dist. mai.: Ecclesia non habet territorium, in quo dominetur dominatione civili, conc. mai.; non habet territorium, in quo dominetur dominatione spirituali, neg. mai. Nam Christus ei assignavit totum mundum: «euntes in mundum universum»; neque hoc territorium occupatum est a republica dominatione spirituali sed civili, quam ecclesia non appetit. Dist. min.: In territorium privatum ingredi non licet sine permissione possessoris aut superioris potestatis, conc. min.; in territorium, quatenus in eo est respublica civilis, subdist. min.: Non licet ibi aliud civile regimen erigere, conc. min.; non licet civibus reipublicae amplecti fidem christianam et dominationi spirituali ecclesiae se subicere secundum mandatum Christi, neg. min. Nam potestati reipublicae in suo territorio non omnia subiciuntur sed ea tantum, quae intra limites finis eius continentur. Ad haec autem non pertinet ordo religiosus et supernaturalis, a Christo pro omnibus hominibus institutus, quem ordinem respublica sibi arrogare vel impedire sine Dei iniuria non potest.

238. Obi. III. Ex coordinatione ecclesiae et reipublicae oriuntur infinitae disputationes et lites. Atqui Deus pacis certe noluit statum rerum, qui est perpetuus discordiarum fons. Ergo Deus censendus est velle, ut ecclesia reipublicae, utpote diutius exsistenti, subiciatur.

Resp. Dist. mai.: Oriuntur disputationes et lites, si et principes ecclesiastici et principes saeculares se continent intra limites suae potestatis et amico inter se animo agunt, neg. mai.; si ultra limites suos procedunt et inimica mente quaerunt discordias, conc. mai. Dist. min.: Deus vult pacem servari perturbando ordinem a se institutum, neg. min.; servando ordinem a se institutum, conc. min. Et neg. conseq. Ceterum in genere tantum fuit respublica ante ecclesiam; nam civitates in specie, quibuscum nunc vivit ecclesia, pleraeque post ipsam ortae sunt. At hinc nihil pendet. Nam Deus, qui est omnium civitatum supremus dominus, positiva revelatione ecclesiae iura determinavit.

239. Schol. De relatione ecclesiae ad rempublicam civilem.

Cum de habitudine ecclesiae ad societatem civilem agatur in iure canonico (cf. I. Laurentius, Instit. iur. eccl. n. 931 sqq), pauca hic ex encyclica Leonis XIII «Immortale Dei» excerpsisse sufficiat (cf. Denz. n. 1866 sqq).

1. Ecclesia et respublica ex ordinatione Dei sunt duae societates perfectae et independentes; nam «Deus humani generis procurationem inter duas potestates partitus est, scilicet ecclesiasticam et civilem, alteram quidem divinis, alteram humanis rebus praepositam. Utraque est in suo genere maxima [societas perfecta]; habet utraque certos, quibus contineatur, terminos, eosque sua cuiusque natura causaque proxima definitos; unde aliquis velut orbis circumscribitur, in quo sua cuiusque actio iure proprio versetur… Quidquid igitur est in rebus humanis quoquo modo sacrum, quidquid ad salutem animorum cultumve Dei pertinet… id est omne in potestate arbitrioque ecclesiae. Cetera vero, quae civile et politicum genus complectitur, rectum est civili auctoritati esse subiecta.» Seu, ut in encyclica «Sapientiae christianae» d. 10 Ian. 1890 habetur: «Ecclesia et civitas suam habet utraque potestatem, neutra paret alteri.»

2. Neque monarchica reipublicae forma neque aristocratica neque democratica neque mixta cum ecclesiae doctrina pugnat. «Nulla per se reprehenditur ex variis reipublicae formis, ut quae nihil habent, quod doctrinae catholicae repugnet, eaedemque possunt, si sapienter adhibeantur et iuste, in optimo statu tueri civitatem. Immo neque illud per se reprehenditur participem plus minus esse populum reipublicae, quod ipsum certis in temporibus certisque legibus potest non solum ad utilitatem sed etiam ad officium pertinere civium.»

3. Non singuli tantum cives sed etiam respublica Deo divinaeque legi subiecta est. Quare reicienda est doctrina a Pio IX iam in Syllabo n. 39 damnata: «Reipublicae status, utpote omnium iurium origo et fons, iure quodam pollet nullis circumscripto limitibus.» Quare non potest civitas permittere omnimodam quaslibet opiniones propagandi licentiam contra bonos mores et divina praecepta (Syll. n. 79). «Intellegi necesse est ortum publicae potestatis a Deo ipso, non a multitudine, repeti oportere… Officia religionis nullo loco numerare vel uno modo esse in disparibus generibus affectos nefas esse privatis hominibus, nefas civitatibus.» Nihilominus «si divini cultus varia genera eodem iure esse, quo veram religionem, ecclesia iudicat non licere, non ideo tamen eos damnat rerum publicarum moderatores, qui magni alicuius adipiscendi boni aut prohibendi causa mali moribus atque usu patienter ferunt, ut ea habeant singula in civitate locum. Atque illud quoque magnopere cavere ecclesia solet, ut ad amplexandam fidem catholicam nemo invitus cogatur.»

4. Ecclesia et respublica non sunt inter se separandae, quia eosdem habent subditos et sibi mutuum auxilium ad bonum publicum promovendum ferre possunt et debent. De qua re Gregorius XVI in encyclica «Mirari vos» d. 15. Aug. 1832 ait: «Neque laetiora et religioni et principatui ominari possemus ex eorum votis, qui ecclesiam a regno separari mutuamque imperii cum sacerdotio concordiam abrumpi discupiunt. Constat quippe pertimesci ab impudentissimae libertatis amatoribus concordiam illam, quae semper rei et sacrae et civili fausta exstitit ac salutaris.» Pius IX vero damnavit hanc thesim Syll. n. 55: «Ecclesia a statu statusque ab ecclesia seiungendus est.» Solum propter iniquas rerum condiciones et ad cavendum maius malum separatio ecclesiae a republica practice tolerari potest, dummodo sincere servetur, neque praetextus sit statuendi ea, quae ecclesiae perniciosa sunt.

5. Inter ecclesiam et rempublicam non bellum sed amicitiam intercedere oportet. Cum ecclesia diserte agnoscat rempublicam esse independentem in negotiis civilibus, bellum seu discordia eo oritur, quod respublica, fisa potestate sua physica, conatur sibi subicere etiam res sacras, aut res mixtas, quae sub diversis respectibus et ad ecclesiam et ad rempublicam pertinent, ita dirigere, ut ecclesia ab earum administratione excludatur aut in ea impediatur. «Ecclesiam in suorum officiorum munere potestati civili velle esse subiectam magna quidem iniuria, magna temeritas est. Hoc facto perturbatur ordo, quia quae naturalia sunt, praeponuntur iis, quae sunt supra naturam, tollitur aut certe minuitur frequentia bonorum, quibus, si nulla re impediretur, communem vitam ecclesia compleret; praetereaque via ad inimicitias munitur, et certamina, quae quantum utrique reipublicae perniciem afferant, nimis saepe eventus demonstravit.» Intellegi necesse est «neque debere, qui summam imperii teneant, committere, ut sibi servire aut subesse ecclesiam cogant, aut minus esse sinant ad suas res agendas liberam, aut quidquam de ceteris iuribus detrahant, quae in ipsam a Iesu Christo collata sunt. In negotiis autem mixti iuris maxime esse secundum naturam itemque secundum Dei consilia non secessionem alterius potestatis ab altera multoque minus contentionem sed plane concordiam, eamque cum causis proximis congruentem, quae causae utramque societatem genuerunt.» Sunt autem hae causae positivae institutiones Christi quoad ecclesiam, praecepta legis naturalis quoad rempublicam civilem.

Prop. XXX. Ecclesia Christi est unica.

240. Stat. quaest. Anglicani et alii protestantes volunt singulas societates ecclesiasticas, quae saltem essentialia elementa religionis christianae retineant, etsi ratione regiminis inter se prorsus separatae sint, constituere simul integram ecclesiam Christi, esse ramos unius arboris (Branch-Churches) vel ecclesias-sorores (Schwesterkirchen). Contra quos statuimus non posse esse nisi unicam ecclesiam Christi, alios vero coetus sibi immerito hanc appellationem attribuere.

241. Arg. I. Ex iis, quae Christus instituit.

Christus instituit unicum regimen apostolicum sub uno primate. Atqui unicitas regiminis, supposita unitate finis, efficit unitatem societatis. Ergo ecclesia Christi est unica.

Maior probata est Prop. XXIII sqq. Christus unum ovile suum esse voluit (Io 10, 16), super unum fundamentum primatus integram ecclesiam suam aedificavit, et uni dedit claves regni caelorum (Mt 16, 18 sq), uni pastori omnes oves suas commisit (Io 21, 17). Numquam Christus loquitur de regnis suis, de ovilibus suis, de ecclesiis suis, sed semper de uno regno, de uno ovili, de una ecclesia. — Minor argumenti est de conceptu societatis.

242. Arg. 2. Ex doctrina apostolorum.

Apostoli, quamquam loquuntur de singulis ecclesiis, sicut et nos loquimur, non tamen agnoscunt nisi unam ecclesiam Christi. «Sicut enim corpus unum est et membra habet multa, omnia autem membra corporis, cum sint multa, unum tamen corpus sunt, ita et Christus. Etenim in uno Spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus… Vos autem estis corpus Christi et membra de membro. Et quosdam quidem posuit Deus in ecclesia, primum apostolos, secundo prophetas, tertio doctores» (1 Cor 12, 12 sq 27 sq). «Unum corpus et unus spiritus, sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae. Unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus et Pater omnium» (Eph 4, 4 sqq). Ecclesia est sponsa Christi (Apc 21, 2). Propterea monentur viri: «Viri diligite uxores vestras, sicut et Christus dilexit ecclesiam… Sacramentum hoc [matrimonii] magnum est, ego autem dico in Christo et in ecclesia. Verumtamen et vos singuli unusquisque uxorem suam sicut se ipsum diligat» (Eph 5, 25 32 sq). Numquid Christus habet plures sponsas? Numquid habet plura corpora? et corpora tam inter se diversa, quam sunt diversi illi coetus, ex quibus protestantes volunt constitui ecclesiam Christi? Si omnes isti coetus cum suis oppositis doctrinis constituerent¹ ecclesiam Christi, verum non esset quod ait apostolus: «Ecclesia Dei vivi, columna et firmamentum veritatis» (1 Tim 3, 15).

243. Arg. 3. Ex doctrina veteris ecclesiae.

In Symbolis professio fidei fit non in ecclesias sed in ecclesiam, vel in unam sanctam ecclesiam (Denz. n. 269 1486). Clemens Alex. docet «unam esse veram ecclesiam, eam, quae vere est antiqua… quae est una, quam conantur haereses in multas discindere» (Strom. 7, 17). S. Basilius: «Ne mihi privatas aulas aut ecclesias excogitetis. Una est aula sancta Dei» (In Ps. 28, n. 3). S. Cyprianus: «Super unum [Petrum Christus] aedificat ecclesiam… Ut unitatem manifestaret, unitatis eiusdem originem, ab uno incipientem, sua auctoritate disposuit… Quam unitatem tenere firmiter et vindicare debemus, maxime episcopi, qui in ecclesia praesidemus» (De unit. eccl. 4 sq). S. Optatus Milev.: «Christus sponsus est unius ecclesiae» (De schism. donat. 1, 10). S. Ambrosius: «Non multae congregationes sunt, sed una est congregatio et una ecclesia» (In Hexaem. 3, 1, 3).

Haec constans fides apostolorum et Patrum ratio est, cur auctoritas ecclesiastica doctrinam de pluralitate ecclesiarum saepius reiecerit. Ita Pius IX in Syllabo n. 18: «Protestantismus non aliud est quam diversa verae eiusdem christianae religionis forma, in qua aeque ac in ecclesia catholica Deo placere datum est» (Denz. n. 1718). S. Officium ad episcopos Angliae d. 16. Sept. 1864: Anglicani docent «tres christianas communiones: romano-catholicam, graeco-schismaticam et anglicanam, quamvis invicem separatas ac divisas, aequo tamen iure catholicum nomen sibi vindicare… utpote quae, prout supponitur, ecclesiam catholicam omnes simul iam constituunt.» Haec doctrina «divinam ecclesiae constitutionem susque deque vertit… Ecclesia igitur catholica una est… Nec alia est ecclesia catholica, nisi quae super unum Petrum aedificata, in unum conexum corpus atque compactum unitate fidei et caritatis assurgit» (Denz. n. 1685 sq). Leo XIII in encyclica «Satis cognitum» d. 29. Iun. 1896: «Ecclesiam Iesus Christus non talem finxit formavitque, quae communitates plures complecteretur genere similes sed distinctas neque iis vinculis alligatas, quae ecclesiam² individuam atque unicam efficerent, eo plane modo, quo Credo unam ecclesiam in symbolo fidei profitemur… Quaecumque praeter hanc cogitetur alia, cum non sit per Iesum Christum condita, ecclesia Christi vera esse non potest» (Denz. n. 1955).

244. Obi. I. Potest in aliqua societate unitas essentialis servari, etsi inter membra eius dissensiones oriuntur et ad tempus externa communio interrumpitur. Atqui ita res se habet inter varias communitates christianas. Ergo hae omnes societates constituunt unam ecclesiam Christi.

Resp. Dist. mai.: Servatur unitas societatis, quamdiu omnes agnoscunt unam supremam auctoritatem socialem et parati sunt se subicere decretis eius, conc. mai.; si non iam ullam auctoritatem agnoscunt et pertinaciter oboedientiam detractant, neg. mai. Dist. min.: Illae communitates manent intra ecclesiam, quae non obstantibus aliis differentiis agnoscunt unam supremam auctoritatem ecclesiasticam a Christo institutam, et paratae sunt oboedire eius definitivis decretis, conc. min.; quae theoretice vel practice se separant ab hac auctoritate, neg. min. Et neg. conseq.

245. Obi. II. In vetere ecclesia saepe erant dissensiones, ut de die Paschatis, de rebaptizandis haereticis, de aliis rebus. Atqui tunc communitates aliter sentientes non dicebantur recessisse ab unitate ecclesiae. Ergo ne nunc quidem communitates dissentientes dicendae sunt recessisse ab ecclesia.

Resp. Dist. mai.: In vetere ecclesia interdum quidam episcopi, quoad nonnulla dissentientes a communi doctrina vel praxi ecclesiae, agnoscebant necessariam unitatem supremi regiminis ecclesiastici, et solum censebant quaestiones, de quibus agebatur, nondum esse sufficienter elucidatas et definitas, conc. mai.; negabant ipsam unitatem regiminis, subdist. mai.: Si erant haeretici vel schismatici, conc. mai.; si non erant, neg. mai. Dist. min.: Non dicebantur recessisse ab ecclesia, qui necessitatem unitatis agnoscebant, conc. min.; qui eam negabant, neg. min. Et sub eadem distinctione, neg. conseq.

In vetere ecclesia exsurgebant haeretici et schismatici, et erant interdum etiam catholici non recte sentientes. Hi tamen circa quaestionem iuris non dubitabant, sed errabant circa quaestionem facti; haeretici vero vel schismatici circa quaestionem iuris falsa statuebant, sicut haeretici et schismatici nostrae aetatis.

246. Obi. III. In variis communitatibus christianis sunt homines, qui cum gratia Dei praecepta Christi servant et progressus spirituales faciunt. Atqui si essent extra ecclesiam Christi, Spiritus Sanctus eos non iuvaret gratia sua. Ergo sunt intra ecclesiam Christi.

Resp. Conc. mai. Dist. min., prout agitur de iis, qui aut mala aut bona fide sunt extra ecclesiam: Spiritus Sanctus eos, qui mala fide sunt extra ecclesiam Christi, gratia sua non iuvat nisi ea tantum intentione, ut deponant malam voluntatem, conc. min.; eos, qui sunt bona fide extra ecclesiam Christi, Spiritus Sanctus non iuvat gratia sua, ut non obstante inculpabili suo errore, progressus spirituales faciant, neg. min. Et dist. conseq.: Homines illi bonae fidei sunt intra ecclesiam intrinsecus, quantum ad statum gratiae, conc. conseq.; extrinsecus quod attinet coniunctionem cum visibili ecclesia, neg. conseq. De qua re in sequenti thesi. Cur Deus non omnes homines bonae fidei ducat ad ecclesiam, pertinet ad inscrutabilia Dei iudicia, de quibus summum possumus facere aliquas probabiles coniecturas, e. g. quod Deus vult in illis communitatibus fortasse aliquod bonum fermentum conservare, ne tanta errantium massa prorsus corrumpatur.

Prop. XXXI. Ecclesia Christi omnibus hominibus ad salutem consequendam necessaria est.

247. Stat. quaest. Necessarium ad salutem est id, sine quo salus aeterna obtineri nequit. Haec autem necessitas oritur aut ex natura rei aut ex positiva Dei institutione. Ita ad Deum immediate videndum ex natura rei aliquod speciale auxilium Dei est necessarium. Ecclesia autem Christi non ex natura rei est necessaria ad salutem sed ex positiva institutione (cf. Denz. n. 1954), quia per se Deus alia quoque via homines ad salutem ducere potuit. Potest iterum aliquid positive institui aut per modum praecepti observandi aut per modum medii adhibendi. Ita in Vetere Testamento Deus praeceptum dederat, ut omnes viri ter in anno venirent ad templum (Dt 16, 16). Qui non poterat venire, excusabatur; nam observatio praecepti eatenus necessaria est, quatenus transgressio eius graviter culpabilis inducit statum peccati mortalis et sic impedit salutem. Necessitas autem medii in eo est, quod res aliqua ad finem obtinendum requiritur; unde etiamsi inculpabiliter omittitur, finis obtineri nequit. Tali modo infantibus (exceptis martyribus) baptismus est necessarius ad salutem; ergo infantes, quamquam transgressionis praecepti sunt incapaces, tamen, nisi baptizantur, ad visionem beatificam venire non possunt. Sic igitur distinguenda est necessitas praecepti et necessitas medii.

Necessitas medii duplex est: necessitas absoluta et necessitas hypothetica. Necessitas absoluta est, si res aliqua ita ad finem requiritur, ut numquam per aliud medium suppleri possit. Ita status gratiae tempore mortis est medium absolute necessarium ad consequendam salutem. Necessitas hypothetica est, si sub certis condicionibus medium per se necessarium ad salutem per aliud medium suppleri potest. Hac ratione sacramentum baptismi ita est medium necessarium ad salutem, ut, si eius susceptio impossibilis est, salus obtineri possit per actum caritatis cum desiderio sacramenti.

Iamvero ecclesia ita est a Christo instituta, ut sit medium ad salutem necessarium et ideo omnibus lege divina praeceptum. Nihilominus si quis in physica vel morali impotentia est ingrediendi ecclesiam, potest cum auxilio gratiae divinae per fidem vivam salutem consequi.

248. Arg. I. Ex Sacra Scriptura.

Ex voluntate Christi homines salutem consequi non possunt, nisi crediderint, baptizati fuerint, ecclesiam audierint (Mt 18, 17. Mc 16, 16.

Io 3, 5. Act 2, 38. Rom 10, 9 sqq. Hebr 11, 6). Atqui per fidem, baptismum, oboedientiam homo fit membrum ecclesiae³. Ergo ecclesia omnibus hominibus necessaria est ad salutem.

Haec necessitas est necessitas praecepti, ut patet. Sed est etiam necessitas medii. Nam media, quae Christus instituit ad salutem consequendam, non quibuslibet hominibus dedit sed apostolis et eorum successoribus (supra Prop. XXV sqq), ut sola ecclesia vi muneris a Christo accepti infallibiliter doceat veram doctrinam salutis, rite administret media sanctificationis, recte dirigat hominem ad finem beatitudinis. Ergo quia nulli extra ecclesiam commissum est hoc munus, ecclesia ad salutem necessaria est necessitate medii. Idcirco qui baptismum non recipit, aut qui aliena doctrina vel inoboedientia pertinaci se separat ab ecclesia, salvus fieri nequit. «Haereticum hominem post unam et secundam correptionem devita, sciens, quia subversus est, qui eiusmodi est, et delinquit, cum sit proprio iudicio condemnatus» (Tit 3, 10 sqq).

249. Arg. II. Ex constanti doctrina ecclesiae.

S. Ignatius M.: «Ne erretis, fratres mei, si quis schisma facientem sectatur, regni divini hereditatem non consequitur» (Philad. 3, 3). S. Irenaeus: «Qui sunt extra ecclesiam, sunt extra veritatem… Qui schismata operantur, sunt inanes, non habentes Dei dilectionem» (Contra haer. 4, 33, 7). S. Cyprianus: «Habere non potest Deum patrem, qui ecclesiam non habet matrem. Si potuit evadere, quisquis extra arcam Noe fuit, et qui extra ecclesiam foris fuerit, evadit» (De unit. eccl. 6). S. Augustinus: «Quid prodest, si Deum confiteris… Filium eius agnoscis… et blasphemas ecclesiam eius?… Tenete ergo, carissimi, tenete omnes unanimiter Deum Patrem et matrem ecclesiam» (In Ps. 88 sermo 2, n. 14). Similiter multi alii Patres. Eadem doctrina viget saeculis sequentibus. Saeculo VI Pelagius II: «Considerate, quia, quicumque in pace et unitate ecclesiae non fuerit, Dominum habere non poterit» (Denz. n. 246). Saeculo XIII Bonifacius VIII: «Extra quam [ecclesiam] nec salus est nec remissio peccatorum… Una nempe fuit diluvii tempore arca Noe, unam ecclesiam praefigurans» (Denz. n. 468). Nostra aetate Pius IX: «Tenendum quippe ex fide est extra apostolicam romanam ecclesiam salvum fieri neminem posse, hanc esse unicam salutis arcam, hanc qui non fuerit ingressus diluvio periturum» (Denz. n. 1647). Leo XIII: supra n. 223. His omnibus non solius praecepti necessitas sed etiam necessitas medii docetur, ut e. g. patet ex illa, quae saepissime a doctoribus ecclesiasticis adhibetur, comparatione cum arca Noe.

250. Obi. I. Qui docet non esse salutem extra ecclesiam, omnes, qui extra ecclesiam moriuntur, addicit aeternae damnationi. Atqui hominis non est iudicare de aeterna sorte mortuorum. Ergo illa doctrina statuenda non est.

Resp. Dist. mai.: Qui docet extra ecclesiam non esse salutem, docet damnari eos, qui sine sua culpa non pertinent ad visibilem ecclesiam, neg. mai.; qui sua culpa sunt extra ecclesiam, subdist. mai.; hos ipse addicit aeternae damnationi, neg. mai.; proponit doctrinam Christi docentis eos damnari, conc. mai. Non tamen ideo homo de singulis iudicat, utrum habeant bonam an malam fidem, sed hoc iudicium relinquit Deo. Dist. min.: Hominis non est iudicare de sorte aeterna singulorum hominum, in quantum agitur de singulorum fide bona aut mala, conc. min.; in quantum solummodo agitur de universali doctrina a Christo revelata, neg. min. Et neg. conseq.

Sensus doctrinae propositae hic est: Christus instituit ecclesiam ut medium ordinarium salutis, et ideo omnibus hominibus praecepit, ut ecclesiam ingrederentur. Ii, qui nondum sunt in ecclesia sed eam ut veram ecclesiam cognoverunt, debent habere voluntatem explicitam se adiungendi ecclesiae. Quae voluntas solet vocari votum (i. e. desiderium), quare tales homines dicuntur pertinere ad ecclesiam in voto. Qui vero invincibiliter ignorat ecclesiam, debet saltem habere voluntatem adhibendi media salutis a Deo praescripta. Cum inter haec media sit etiam ecclesia, talis homo habet votum implicitum ecclesiae, per quod salvari potest, in quantum hoc votum informatur caritate perfecta erga Deum. Quicumque hac via iustificantur sine actuali susceptione baptismi et coniunctione cum ecclesia visibili, dicuntur pertinere ad animam ecclesiae, etsi sunt extra corpus ecclesiae. Anima ecclesiae est gratia sanctificans. Ergo actu esse vel fieri membrum ecclesiae cuivis homini adulto est necessarium necessitate praecepti, voto saltem implicito esse membrum ecclesiae est necessarium necessitate medii absoluta, a qua necessitate nulla ignorantia excusat, quia quivis adultus debet habere voluntatem sequendi omnia praecepta et adhibendi omnia media a Deo ut ad salutem necessaria revelata.

Haec est expressa ecclesiae doctrina, quam Pius IX his verbis proponit: «Reprehendere oportet gravissimum errorem, in quo nonnulli catholici misere versantur, qui homines in erroribus viventes et a vera fide atque a catholica unitate alienos ad aeternam vitam pervenire posse opinantur. Quod quidem catholicae doctrinae vel maxime adversatur. Notum nobis vobisque est eos, qui invincibili circa sanctissimam nostram religionem ignorantia laborant, quique naturalem legem eiusque praecepta, in omnium cordibus a Deo insculpta, sedulo servantes ac Deo oboedire parati honestam rectamque vitam agunt, posse, divinae lucis et gratiae operante virtute, aeternam consequi vitam, cum Deus, qui omnium mentes, animos, cogitationes habitusque plane intuetur, scrutatur et noscit, pro summa sua bonitate et clementia minime patiatur quempiam aeternis puniri suppliciis, qui voluntariae culpae reatum non habeat» (Denz. n. 1677). Alia vide in Praelect. dogm. I, n. 395.

251. Obi. II. Si illud principium: «Extra ecclesiam nulla salus», esset verum, excluderetur tolerantia aliter sentientium. Atqui sic oriretur bellum omnium contra omnes. Ergo illud principium admitti nequit.

Resp. Dist. mai.: Excluderetur tolerantia dogmatica erroris, conc. mai.; excluderetur tolerantia civilis et privata errantium, neg. mai. Dist. min.: Ex intolerantia dogmatica erroris oritur bellum, neg. min., nisi bellum dicatur defensio intellectualis veritatis contra aggredientes, quod bellum non nocet; ex intolerantia civili et privata posset oriri bellum omnium contra omnes, conc. min. Et neg. conseq.

Tolerantia dogmatica est idem atque indifferentismus erga verum et falsum, quem ecclesia saepe damnavit (Denz. n. 1613 sq 1646 sq 1715 sqq). Tolerantia civilis est permissio ab auctoritate civili concessa exercendi varios cultus. De qua re Leo XIII ait: «Si divini cultus varia genera eodem iure esse, quo veram religionem, ecclesia iudicat non licere, non ideo tamen eos damnat rerum publicarum moderatores, qui magni alicuius adipiscendi boni aut prohibendi causa mali moribus atque usu patienter ferunt, ut ea habeant singula in civitate locum» (Denz. n. 1874). Tolerantia privata proprie non est mera tolerantia sed potius exercitium caritatis omnibus, etiam errantibus, exhibendae, ut ait Pius IX: «Absit, ut catholicae ecclesiae filii ullo umquam modo inimici sint iis, qui iisdem fidei caritatisque vinculis nobiscum minime sunt coniuncti. Quinimmo illos, sive pauperes sive aegrotantes sive aliis quibusque aerumnis afflictos, omnibus christianae caritatis officiis prosequi et adiuvare semper studeant, et imprimis ab errorum tenebris, in quibus misere iacent, eripere atque ad catholicam veritatem et ad amantissimam matrem ecclesiam reducere contendant» (Denz. n. 1678).

252. Obi. III. Historia testis est ex illo principio: «Extra ecclesiam nulla salus», processisse cruentas persecutiones haereticorum. Ergo ecclesia solum ideo, quia ipsi deest potestas aliter agendi, et quia timet, ne vis vi repellatur, invite admittit tolerantiam.

Resp. Dist. antec.: Olim interdum haeretici durius tractabantur quam nunc propter diversas temporum morumque condiciones, conc. antec.; ipsa principia doctrinalia, quae ecclesia nunc proponit de hac re, tunc non admittebantur, neg. antec. Et dist. conseq.: Ergo ecclesia non sincere proponit principia tolerantiae, neg. conseq.; si condiciones rerum essent aliae, etiam alia esset applicatio principiorum, conc. conseq.

Non una omnibus temporibus erat ratio agendi cum haereticis. Per multa saecula haeretici sine aliis poenis simpliciter excludebantur ab ecclesia. Quando intima ecclesiae cum republica civili coniunctio facta est, non raro aut ecclesia contra haereticorum violentias in auxilium vocavit brachium saeculare, aut principes saeculares haereticos consideraverunt et tractaverunt ut perturbatores boni publici. Saevitia autem poenarum non proveniebat ex ullo principio ecclesiastico sed ex illius aetatis moribus, quibus crimina gravibus et crudelibus poenis vindicare consonum erat. Primas leges civiles contra haereticos dedit Constantinus M., postea Theodosius M. et alii (cf. Kirch, Enchir. 760 sqq). S. Augustinus, ut ipse narrat in epistula 93, n. 17 et De haer. 69, prius censuerat non esse vim adhibendam contra haereticos, sed postea sententiam mutavit, maxime commotus criminibus haereticorum, qui «circumcelliones» vocabantur (Kirch n. 669 704). Sed hanc invocationem brachii saecularis non esse sine periculo tum apparebat, cum ariani, imperatorum auxilio freti, catholicos persequi coeperant. Nihilominus temporibus medii aevi potestas civilis haereticos habere solebat pro inimicis reipublicae, et ut tales puniebat. Revera albigenses et alii sectarii non minus societati civili quam ecclesiasticae periculosi erant. Attamen non omnia et singula, quae umquam contra haereticos facta sunt, approbari vel defendi debent. Ceterum haeretici, quando potestas civilis iis favebat, multo atrociora in catholicos vel alios haereticos perpetrarunt, quam catholici in haereticos. Exemplo sint dirae persecutiones factae in Anglia, Hollandia, Germania tempore reformationis, quae dicitur. Immo inter eos, qui nunc maxime contra intolerantiam ecclesiae declamant, multi sunt, qui a nulla atrocitate abhorrerent, si hac via possent ecclesiam in perniciem agere. Considera, quae fiunt in Gallia, Lusitania, aliis regionibus.

253. Schol. De ecclesia corpore Christi mystico.

Omnis societas est corpus quoddam morale, quia constat ex multis membris, quae sub communi auctoritate quasi capite in unum finem conspirant. Hoc sensu etiam ecclesia est corpus, cuius caput est Christus homo, a quo omnis auctoritas ecclesiastica orta est. Attamen Christus modo multo excellentiore est caput ecclesiae, quam in aliis societatibus sunt ii, qui supremam in iis auctoritatem habent. Nam hi extrinsecus tantum negotia societatum gerunt, Christus autem est internum principium totius vitalitatis ecclesiae. Quod ipse indicavit illis verbis: «Ego sum vitis, vos palmites. Qui manet in me et ego in eo, hic fert fructum multum, quia sine me nihil potestis facere» (Io 15, 5).

Hanc vitalem Christi cum ecclesia coniunctionem S. Paulus proponit sub imagine corporis humani, cuius caput est Christus. «Sicut enim in uno corpore multa membra habemus… ita multi unum corpus sumus in Christo» (Rom 12, 4 sq). «Vos estis corpus Christi» (1 Cor 12, 27). Deus Christum «dedit caput supra omnem ecclesiam, quae est corpus ipsius et plenitudo eius, qui omnia in omnibus adimpletur» (Eph 1, 22 sq), i. e., Christus, ut habeat completum corpus (morale), requirit multa membra, quae sunt fideles secundum varia ministeria, quae exercent in hoc organismo morali.

Ab humanitate Christi ut instrumento coniuncto divinitatis descendit omnis potestas iurisdictionis et ordinis. «Et ipse dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores ad consummationem sanctorum in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi» (Eph 4, 11 sq). Christus homo operatur in sacramentis, ut in baptismo «mundans lavacro aquae in verbo vitae, ut exhiberet ipse sibi gloriosam ecclesiam, non habentem maculam aut rugam aut aliquid huiusmodi, sed ut sit sancta et immaculata» (Eph 5, 26 sq). Ipse in sacrificio missae cotidie se offert pro ecclesia, in eucharistia manet perpetuo sacramentaliter cum ea, constanter vigilat super eam. «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi» (Mt 28, 20). Simul vero in caelo est ad dexteram Patris, «semper vivens ad interpellandum pro nobis» (Hebr 7, 25). Itaque tam per externam gubernationem quam per internum influxum donorum supernaturalium Christus est fons omnis vitae spiritualis in ecclesia. «Et de plenitudine eius nos omnes accepimus et gratiam pro gratia» (Io 1, 16), i. e. gratias sine intermissione inter se succedentes. Gratia omnis, in quantum est in Christo ut in fonte, e quo descendit in ecclesiam, dicitur gratia capitis; ecclesia vero ut organismus cum Christo iuncta et influxu gratiarum vivificata, dicitur corpus Christi mysticum; et mysticum quidem, quia haec relatio ad Christum est aliquid spirituale et supernaturale, non oculis visibile sed sola fide perceptibile (cf. Franzelin, De eccl. 296 sqq; Wilmers, De eccl. 80 sqq).