Compendium Theologiae Dogmaticae Tomus I: De Christo Legato Divino, De Ecclesia Christi, De Fontibus Theologicis

Cf. M. I. Scheeben, Handbuch der kathol. Dogmatik I, n. 5 sqq; H. Denzinger, Vier Bücher von der religiösen Erkenntnis (lib. II, qui recenset varias opiniones de hac re prolatas); Fr. I. Mach, Die Notwendigkeit der Offenbarung, Mainz 1883; I. Kleutgen, Theologie der Vorzeit V, n. 536 sqq; J. Didiot, Logique surnaturelle objective, Paris 1892.

PRAENOTANDA.

53. Deus dedit homini naturam rationalem, ut ex mundi aspectabilis et sui ipsius consideratione ascendat ad Deum mundi opificem, gubernatorem, finem cognoscendum et voluntatis actibus prosequendum. Haec Dei manifestatio per lumen creatum obiectivum et subiectivum, naturae rationali proportionatum, appellatur interdum revelatio Dei naturalis et late dicta. Nam vi vocis revelatio est manifestatio occultorum; et quia Deus in se nobis est occultus, manifestatur autem nobis a posteriori per creaturas, loqui licet de revelatione Dei naturali. Quae vocatur late et improprie dicta in comparatione cum revelatione illa stricte dicta, quam theologi intellegunt, quando de revelatione simpliciter loquuntur.

54. Revelatio divina stricte dicta est locutio Dei, qua Deus ex iis, quae cognoscit, quaedam cum hominibus communicat, ut homines ea propter auctoritatem Dei loquentis credant. Haec revelatio a manifestatione Dei naturali multipliciter distinguitur. Nam 1. in revelatione late dicta Deus se habet ut res quaedam, circa quam homo ratiocinatur; in revelatione stricte dicta Deus ut persona ad personas loquitur. 2. Revelationi late dictae respondet ex parte hominis scientia, qua ex rebus creatis ut effectibus Deum eiusque proprietates ut causam cognoscit; revelationi proprie dictae respondet ex parte hominis fides, qua homo propter auctoritatem Dei revelantis vera esse affirmat, quae Deus dixit. 3. Obiecta revelationis proprie dictae possunt esse veritates, ad quas docendas revelatio naturalis non valet. 4. Revelatio proprie dicta est aliquid, quod praeter naturalem rerum cursum immediato Dei interventu fit. 5. Revelatio improprie dicta ex se non potest hominem ducere nisi ad finem ultimum naturalem; revelatio proprie dicta potest hominem ducere et ducit ad eum finem, qui omnem exigentiam et potentiam naturalem superat.

Hae differentiae observandae sunt, ut statim ab initio conceptus rei, de qua agitur, sufficienter patescat. Quare iuverit breves quasdam explicationes addere; nam fusius in ipsis tractatibus dogmaticis dicendum erit de ordine supernaturali, de fide, de aliis, quae hic in quaestionem veniunt.

55. Revelatio est locutio Dei proprie dicta ad homines. Quomodo loquatur homo ad hominem, notum est. Communissime hoc fit per verba oris, saepe per scripturam, interdum per gesticulationes vel alia signa. Id unum essentiale est, ut altera persona alteri ex intentione manifestet aliqua ut sua iudicia. Ergo locutio proprie dicta non est, si psittacus articulatos quosdam sonos profert. Neque locutio est, si quis involuntariis signis prodit cogitationes vel affectus suos. Locutio proprie dicta est testificatio, qua quis testatur, quid ipse iudicet, ut alter res testificatas admittat. Loquens implicite saltem provocat ad suam scientiam et veracitatem, et vult, ut verbis suis fides habeatur. Si praeterea loquens iure suo postulat, ut alter audiat, quid ei dicat, habetur plena auctoritas testis, quae per solam scientiam et veracitatem nondum adest, quia non habeo debitum morale audiendi, quaecumque quilibet homo mihi vult dicere, sed possum recusare audientiam: Quid ad me? nolo te audire. Saepe autem non licet ita respondere, sed audire et admittere debemus, quae alter loquitur. Deum habere auctoritatem loquendi nobis et postulandi a nobis fidem colligitur ex conceptu supremi domini et primae veritatis. Sed quomodo Deus loquitur hominibus?

56. Locutio immediata Dei ad homines potest vario modo fieri: Per voces vel alia signa externa, quibus homines utuntur, quando inter se colloquuntur. At praeterea Deus potest etiam sine signis externis producere in imaginatione vel in intellectu hominis species, quae ab homine in homine produci nequeunt nisi mediantibus signis externis (cf. S. Thomas 2, 2, q. 173, a. 2 et Contra gent. 3, 154). Attamen sola productio specierum, sive per signa externa sive sine signis externis, non sufficit, ut sit locutio divina, sicut neque inter homines sufficeret, si quis audiret solas voces, sed nesciret, quis eas proferret, et num vellet sibi loqui. Necesse igitur est addi iudicium intellectuale, quo homo intellegat Deum esse, qui sibi loquatur, et quid sibi dicat; et quia Deus revelans vult, ut verbum suum indubitanter credatur, et plerumque etiam, ut nomine Dei aliis credendum annuntietur, debet ipse homini infundere lumen intellectuale, quo ille, qui revelationem accipit, certo intellegat has et has res sibi a Deo revelari.

57. In accipienda et credenda revelatione homo non pure passive se habet, non magis quam si discit aliquid ab alio homine. Veritatem percipere et ei assentiri est actus vitalis, etiam cum ille, qui docet, est Deus, qui quidem confortat facultates naturales, sed non opprimit, neque efficit, ut actus vitalis non eliciatur ab homine. Ergo etiam in revelatione divina actus, quibus homo percipit et affirmat verum revelatum, sunt et manent actus vitales; sed hi actus sunt medium tantum et modus attingendi revelationem, non sunt ipsum verbum Dei. Solum id quod revelatur et creditur, est verbum divinum. Ne autem imperfectus modus cognoscendi, qui est homini proprius, impediat rectam apprehensionem veri revelati, Deus interno lumine et confortatione iuvat hominem. Hoc adiutorium divinum non evehit hominem ad immediatam intuitionem rerum revelatarum, sed efficit, ut res divinae repraesententur conceptibus analogis, imperfectis quidem, at non positive falsis. Neque enim modus cognoscendi credendus proponitur, sed id quod per revelationem manifestatur.

58. Haec igitur revelatio dicitur immediata, non quasi non fiat mediantibus actibus subiectivis hominis, sed in comparatione cum revelatione naturali, in qua obiecta, quae immediate cognoscenda proponuntur, non sunt verba divina sed obiecta creata, ex quibus homo ratiocinando ascendit ad Deum.

Alio modo revelatio mediata et immediata distinguitur respectu subiectorum, quibus fit. Potest enim Deus uni homini aliquid revelare et simul eum ut nuntium mittere ad verba divina aliis hominibus annuntianda. Quod si fit, debet Deus nuntium suum iis notis insignire seu iis signis circumdare, quibus certo constet eum esse nuntium Dei et vere nomine Dei loqui. Qualia signa sunt praecipue miracula et vaticinia. In his igitur condicionibus revelatio ratione subiecti est immediata ea tantum, quae ipsi nuntio fit, ceteri autem mediate tantum revelationem divinam accipiunt, sive ab ipso nuntio sive ab aliis, qui a nuntio audiverunt. Nihilominus recte dicimus rem istam, quae sic traditur, esse immediate a Deo revelatam et esse verbum Dei proprie dictum, quia verbum Dei manet verbum Dei, etsi ab aliis repetitur et ad alios transmittitur, praesertim si haec transmissio fit ex mandato et sub assistentia Dei caventis, ne verbum suum hac via corrumpatur.

59. Revelationi divinae ex parte hominis respondet fides, non scientia stricte dicta. Scientia enim est cognitio rerum ex principiis internis, sive res aliqua immediate percipitur, sive fit conclusio ex causa ad effectum, sive causa cognoscitur ex effectu. Fides autem est assensus in rem propter auctoritatem testis eam affirmantis. Quae auctoritas, si est certa, dat quidem certitudinem rem ita esse, sicut affirmatur; nihilominus et auctoritas et certitudo ex auctoritate parata sunt aliquid rei testificatae externum. Unde per fidem nulla habetur perspicientia rei creditae sed solus assensus in rem; et hic assensus habet motivum formale unicum auctoritatem testis. Hoc valet de fide humana, valet etiam de fide divina. Auctoritas humana per se est fallibilis; ideo fides quoque humana est fallibilis. Auctoritas divina est absolute infallibilis; ideo fides respondens auctoritati Dei revelantis est infallibilis et assensus adhaesive firmissimus. Neque enim Deo revelanti respondere licet: Fortasse ita est, sicut dicis; sed respondendum est: Quia tu, prima veritas, dicis, res ita est et aliter esse non potest. His non obstantibus, quia in fide intellectus non per evidentiam rei ad unum determinatur, dubitatio est psychologice possibilis, et solum per voluntatis imperium ex reverentia Dei libera dubitatio excluditur. Haec postea fusius explicabuntur in tractatu de fide, sed interim memoria tenenda sunt, ne quis putet nos velle aut posse argumentis apologeticis assensum fidei extorquere ab hominibus. Fortasse sic res procederet, si ageretur de scientia argumentis perfecte evidentibus paranda, ut e. g. in mathematica. Sed argumenta apologetica imprimis sunt argumenta ordinis moralis, quae valde differunt a probationibus metaphysicis; dein etiamsi supponamus ea esse omnino evidentia, id, quod iis probandum suscipitur, est credibilitas et credenditas rerum revelatarum, seu ostenditur nos posse rationabiliter credere et nos habere officium credendi. Eo autem quod possum et debeo aliquid credere, nondum adest physica necessitas credendi, sed actus fidei pendet ex libera voluntate. Et si libere volo credere et credo, hoc actu fidei rem creditam non perspicio, sed simpliciter assentior rem testificatam esse veram.

60. Ex dictis efficitur revelationem fieri praeter naturalem rerum ordinem. Experientia constat secundum communiter contingentia non percipi a nobis verba Dei proprie dicta, et ex conceptu rei patet locutionem Dei immediatam non fieri mediantibus viribus et legibus naturalibus. Potest Deus nuntios suos mittere spiritus angelicos, sed hoc ipsum est aliquid praeter ordinem naturalem. Potest etiam Deus adhibere vires naturales ad producenda quaedam signa externa; sed haec neque ex lege naturali fiunt neque sufficiunt, nisi Deus aliquid efficit, ex quo certo constet Deum loqui. Quamdiu naturalia tantum fiunt, nihil est, quo in suspicionem veniamus locutionis divinae proprie dictae. Ergo revelatio est aliquid praeternaturale.

Revelatio, quae est fundamentum fidei christianae, est revelatio supernaturalis, tum ratione principalium obiectorum tum ratione finis, i. e. Deus revelavit veritates, ad quas inveniendas intellectus humanus ex se idoneus non est, et ideo has veritates revelavit, ut homines perducat ad finem ultimum, qui omnem potentiam et exigentiam naturalem superat. Quaedam utique revelavit, quae etiam naturaliter cognosci possunt, quae revelatio vocari potest supernaturalis secundum modum. Ceterum haec potius sunt revelata secundaria, sed ratione principalium obiectorum et finis revelatio christiana est supernaturalis secundum substantiam.

Itaque quod factum ipsum attinet, revelatio divina est ordinis supernaturalis; et sicut ordo naturae purae numquam exstitit, ita neque ulla revelatio facta est ordinis pure naturalis. Potest tamen quaestio poni, num in ordine naturali revelatio secundum modum supernaturalis fieri debuerit vel potuerit. Ad quam quaestionem difficile est certum responsum dare. Nam ex altera parte etiam in ordine naturali utile fuisset hominibus de rebus religiosis et moralibus a Deo instrui; ex altera vero parte si Deus instituisset ordinem naturalem cum correspondente providentia divina, hic ordo ad finem hominis habuisset media omnia physice et moraliter sufficientia; quare non satis perspicitur, quomodo sapientiae divinae conveniat immediate et praeter naturam rerum se immiscere illi ordini, in quo homo plane expeditus fuisset ad finem suum naturalem assequendum. Non defuisset Deo potentia absoluta, sed quaestio est, num fuisset potentia ordinata. Itaque melius abstrahimus ab hac quaestione, et consideramus homines et revelationem, quales reapse nunc sunt.

Prop. III. Revelatio immediata Dei non repugnat.

61. Stat. quaest. Revelatio immediata intellegitur, quae distinguitur a revelatione naturali et mediata, ut supra (n. 53 sqq) explicatum est. Non dicimus nos a priori scire, num Deus habeat rationes immediate loquendi ad homines, sed negative tantum statuimus non esse rationes dicendi talem locutionem repugnare. Nam statuta non repugnantia possibilitas positive probatur ipso facto revelationis. Itaque potius hic removemus impedimenta, quae a priori contra factum revelationis struuntur. Porro Deum multa scire, quae homines ignorant, eumque habere potentiam manifestandi quaedam hominibus, nisi aliunde repugnet, videtur tam evidens, ut opus non sit his rebus immorari. Tota quaestio est, num revelatio conciliari possit cum sapientia Dei et cum natura hominis.

Modernistae vocant revelationem, quae non est vera revelatio sed fictio, quia fingunt hominem experiri in se quasdam motiones, quas sensus religiosus accipiat ut manifestationem divinam, quae revelatio non proponit ullas veritates credendas, sed solum affectum hominis commovet. Totum hoc factum, si factum esset, maneret intra sphaeram subiectivarum experientiarum. Nos autem loquimur de revelatione, qua Deus docet homines veritates credendas vel theoreticas vel practicas, i. e. ad vitam moralem pertinentes; ergo de revelatione obiectiva.

62. Arg. Si revelatio immediata repugnaret, aut repugnaret ex parte Dei aut ex parte hominis. Atqui neutra ex parte repugnat. Ergo revelatio immediata dicenda est non repugnare.

Prob. min. pars I. Non repugnat revelatio immediata ex parte Dei. Deus enim est ipsa infinita veritas et primus fons omnis veri. Omnis veritas ontologica, logica, ethica, quae est mundo, Deum habet ultimum principium. Ergo Deus potest communicare veritatem cum creaturis. Atqui infinita veritas divina non est exhausta per veritatem limitatam creaturis actu concessam, neque ligata est potentia divina ad unum modum docendi homines per media obiecta creata seu per revelationem late dictam, sed sicut pro suo sapientissimo et liberrimo consilio hunc gradum et hunc modum cognitionis rerum divinarum tribuit hominibus, ita Deus multos alios gradus et modos habet in sua potestate. Non ideo talis facultas cognoscendi et talis actualis cognitio est in hominibus, quia ex natura rei aliter esse non potest, sed quia Deus ita libere elegit.

Si veritas obiectiva et subiectiva esset necessaria evolutio mundi necessarii, quemadmodum pantheistae volunt, neque gradus neque modus revelationis veri alius esse posset praeter eum, qui reapse naturaliter exsistit; immo nulla permanens veritas esset, sed omnia constanter mutarentur secundum leges invariabiles. Haec est ultima ratio, cur plurimi homines, pantheismo infecti, revelationem fieri posse negent; idque omnino consequenter secundum ipsorum principia. Sed admisso Deo infinito, personali, libere agente, nulla est ratio dubitandi, quin Deus de infinito thesauro scientiae suae possit hominibus impertire cognitiones ultra eas, quas homines propriis viribus acquirere possunt, et alio modo atque eo, quem leges naturales sequuntur. Ergo Deus, si vult, potest vera hominibus annuntiare eo modo, ut intellegant Deum esse, qui sibi loquatur, seu potest dare revelationem immediatam.

63. Habetne divina sapientia rationes dandi hominibus immediatam revelationem? Hoc a priori neque affirmare neque negare licet, quia non introspicimus mentem divinam, sed solum ordinem rerum creatarum cognoscimus, quo non postulatur revelatio praeternaturalis, neque vero excluditur instructio divinitus communicata, quae naturam superet. Providentia quidem divina necessaria est, ut creaturae et praecipue homines agere et finem suum assequi possint. Itaque etiam immediata quaedam actio Dei in mundum necessaria est, quae est conservatio et concursus. Sed in quantum haec actio requiritur, ut res sint neve frustra sint, totum regimen divinum pertinet ad ordinem naturalem. Iamvero homini, qui habet naturales facultates et correspondentem concursum divinum, nihil deest ad finem debitum assequendum. Et si fortasse minor gradus auxilii divini non sufficit, etiam intra ordinem naturalem potest Deus auxilia interna et externa plura et maiora dare, ut hominibus plane nihil desit in prosecutione finis sui. Ergo ex solis principiis naturalibus non potest erui ratio, ob quam Deus praeternaturaliter aliquid revelet. Num vero Deus habeat de hominibus altiora consilia, naturalem ordinem excedentia, nescimus. Itaque in hac re ratio humana pure negative se habet, et valde errat, si a priori possibilitatem revelationis immediatae excludere conatur.

64. Prob. min. pars II. Non repugnat revelatio immediata ex parte hominis. Homo enim a Deo creatus est, ab eo dependet in actibus suis, ei subiectus est ut supremo domino. A Deo creante accepit facultatem intellegendi, a Deo conservante et concurrente etiam accepit omnem actualem cognitionem. Ergo actualis cognitio, etsi ut actus vitalis elicitur ab ipso homine, tamen in ratione entis etiam a Deo producitur. Iamvero si Deus concurrit cum cognitione humana, potest etiam concurrere eo modo, qui superat omnem potentiam et exigentiam naturalem, ita ut homo vi huius concursus cognoscat ea, quae naturaliter non potest cognoscere, vel ut ea, quae naturaliter cognoscere potest, perfectiore modo cognoscat.

Haec supernaturalis cognitio diverso modo fieri potest. Si ita comparata est, ut homo per eam res creatas cognoscat ex principiis internis, habetur scientia infusa, quae dicitur infusa, quia praeter concursum naturalem infunduntur species rerum cognoscendarum. Si datur immediata cognitio Dei, habetur visio beatifica. Si cognitio ex principiis internis non datur, sed solum testimonium Dei de re aliqua proponitur, cui homo cum concursu supernaturali assentit, habetur fides. Ita cum interna gratia fidei credimus doctrinam a Christo propositam. Haec doctrina ad nos pervenit per testes a Christo missos et speciali assistentia ab erroribus in doctrina revelata tradenda et conservanda praemunitos. Deo autem loquenti et testibus ab eo missis homo debet fidem habere.

Itaque revelatio neque repugnat propter vitalitatem cognitionis humanae, quia vitalitas non excludit concursum divinum, neque propter autonomiam hominis, quia homo non est ita autonomus, ut possit Deo loquenti fidem denegare. Non homo sed Deus est suprema norma veri. Homo non est omniscius, sed erroribus, ignorantiae, dubitationibus obnoxius. Quare ab aliis hominibus instruendus est. Melius autem est magisterium divinum quam magisterium humanum, quia Deus est infallibilis, neque extrinsecus tantum docet, sed etiam intrinsecus illuminat. Negare possibilitatem revelationis immediatae idem est ac facere Deum idolum mutum, quod indigentiae intellectuali et morali creaturarum suarum succurrere nequeat, sed ab omni personali cum hominibus commercio separatum sit. Talis Deus in re ipsa non exsistit, sed est figmentum philosophorum a vero longe aberrantium.

65. Obi. I. Deus est immutabilis. Atqui revelatio immediata supponit mutationem Dei. Ergo revelatio immediata est impossibilis.

Resp. Dist. mai.: Deus est immutabilis in se seu entitative, conc. mai.; Deus est immutabilis in operibus ad extra seu terminative, subdist. mai.: Immutabile est decretum, quo Deus ab aeterno statuit, quae in tempore futura sunt, conc. mai.; non sunt successiones in ipsis operibus divinis, neg. mai. Dist. min.: Revelatio immediata supponit mutationem Dei entitativam, neg. min.: supponit mutationem terminativam actionis divinae, subdist. min.: Supponit novum decretum Dei, neg. min.; supponit temporalem effectum decreti aeterni, conc. min. Et neg. conseq.

66. Obi. II. Opera Dei sunt perfecta. Atqui revelatio praeternaturalis ostendit imperfectionem operum divinorum. Ergo revelatio praeternaturalis est impossibilis.

Resp. Dist. mai.: Opera Dei sunt perfecta relative, in quantum habent omnia sibi debita in suo gradu et ordine, conc. mai.; sunt perfecta absolute, ut eorum perfectioni non possit addi quidquam, neg. mai. Dist. min.: Revelatio praeternaturalis ostendit imperfectionem operum divinorum, quasi non habeant omnia sibi naturaliter debita, neg. min.; ostendit imperfectionem, quatenus Deus iis addere potest aliquid ultra debitam perfectionem, conc. min. Et neg. conseq.

67. Obi. III. Indignum est fingere Deum quasi magistrum instruentem suos discipulos. Atqui per revelationem immediatam sic Deus exhibetur agere. Ergo revelatio immediata est Deo indigna.

Resp. Dist. mai.: Indignum est fingere Deum ut magistrum multa ignorantem et inepte instruentem, conc. mai.; indignum est Deum exhibere ad homines condescendentem et eorum naturae se accommodantem et per convenientem doctrinam externam et per lumen internum eos instruentem, neg. mai. Dist. min.: Per revelationem exhibetur Deus ut magister imperfectus, neg. min.; exhibetur ut magister divinus homines modo ipsis accommodato instruens, conc. min. Et neg. conseq.

Nihil sane Deo indignum apparet in magisterio Iesu Christi, etsi Christus est Deus, sed omnia plena sunt sapientiae, dignitatis, decoris. Etiam eatenus revelatio divina, qualis historice proponitur, sapientissima et suavissima est, quatenus Deus non statim ab initio omnia revelanda simul hominibus enuntiavit, sed paedagogice genus humanum paulatim educavit et per varios status legis patriarchalis et legis Mosaicae usque ad plenitudinem revelationis christianae perduxit, et dein magisterium instituit, sub cuius cura et vigilia intellectus revelationis per Christum factae magis in dies usque ad finem mundi explicaretur. Tantum igitur abest, ut revelatio, quae in libris Sacrae Scripturae narratur, Deo indigna sit, ut maximam admirationem mereatur. Contra vero multae obiectiones, a rationalistis contra possibilitatem revelationis excogitatae, sunt nugae philosophis indignae. (Cf. Praelect. dogm. I, n. 150 sqq; IX, n. 195 sqq in edit. tertia.)

Schol. De revelatione divina per legatos divinitus missos annuntiata.

68. Cum homo sit ens sociale, a priori exspectandum est Deum, si quid velit revelare ad societatem humanam pertinens, non locuturum esse immediate ad singulos sed potius ad viros specialiter electos, per quos alios instruat. Sic eum revera egisse omnes consentiunt, qui revelationem proprie dictam admittunt. In quo agendi modo non solum nihil cernitur a ratione alienum, sed etiam naturae hominum et societatis humanae perfecte ratio habetur.

Obiiciunt quidem hac via non posse fieri, quin dictis divinis elementa humana admisceantur et utilitas revelationis valde minuatur vel etiam corrumpatur. Ad quod respondendum est: Homines, sive immediate sive mediate revelationem accipiunt, sine dubio modo humano, non divino, cognoscere, quae dicuntur; nam cognitum est in cognoscente secundum modum cognoscentis. Nihilominus his non afficitur obiectiva veritas eorum, quae revelantur. Si e. g. Deus revelat mortuos resurrecturos, vera manet resurrectio mortuorum futura, etsi homo multo imperfectius cognoscit, quomodo hoc futurum sit, quam Deus. Homo credere debet obiectivam veritatem, non modum subiectivum, quo cognoscit eam. In quantum autem imperfectione humana in periculum vocari potest ipsa veritas obiectiva, Deus speciali auxilio iuvabit, ut id, quod credendum est, intactum permaneat. Ergo si vult legatos mittere, qui nuntium divinum ad alios deferant, non solum cavebit, ne legati ipsi fallantur, sed etiam iis condicionibus eos muniet, ut alios ratione utentes in errorem non inducant. His legatis eatenus fides habenda est, quatenus possunt doctrinam suam ut divinitus revelatam argumentis sufficientibus probare; et fides extenditur ad ea tantum, ad quae annuntianda missi sunt. In aliis autem manent erroribus obnoxii sicut ceteri homines.

Neque legati divini revelatione et missione divina fiunt instrumenta mortua, ut sint quasi tubi phonetici, per quos Deus loquatur, sed illuminantur ad res revelatas recte intellegendas et annuntiandas. Nihil violentum, nihil naturae rationali contrarium in hac re Deus facit, sed utitur instrumentis modo eorum naturae proportionato.

Haec omnia quidem rationalistae aut ex ignorantia aut ex malitia pervertunt, ut revelationem supernaturalem irrideant. Sufficit ista notasse, quia eorum depravationes refutatione non indigent.

Prop. IV. Revelatio mysteriorum non repugnat.

69. Stat. quaest. Mysterium latissimo sensu est res arcana, ad quam cognoscendam non valemus. Potest quadruplex gradus arcanorum distingui. a) Quaedam non cognoscimus, quae in se sunt res nobis cognoscibiles, sed non applicantur facultati nostrae cognoscitivae, ut ea, quae sunt in infimo mari vel in interiore terra. b) Alia manifestant se nobis non immediate sed per effectus suos. Unde fit, ut cognoscamus quidem ea exsistere, sed earum internam naturam non perspiciamus. Huc pertinent e. g. anima et omne principium vitale, maxime vero Deus. c) Interdum cognoscimus quidem possibilitatem rei, non vero exsistentiam, quia haec determinanda est per exercitium libertatis, quales res sunt futuri actus liberi creaturarum vel decreta Dei. d) Tandem res quaedam adeo sunt a nostra cognitione remotae, ut etiam post revelationem non perspiciamus positive internam earum possibilitatem, ut sunt mysteria Trinitatis et Incarnationis.

Haec ultima sunt mysteria stricte dicta, quorum neque exsistentiam ex naturalibus principiis invenire neque possibilitatem ex internis rationibus positive intellegere possumus in hac vita, ne tum quidem, cum a Deo nobis revelata sunt. Mysteria stricte dicta sunt supra rationem, non sunt contra rationem humanam, quia nullum principium rationis iis evertitur; immo intellectus bene excultus solvere potest omnes obiectiones, quae contra ea moventur.

Si vox mysterii late sumitur, constat esse multa mysteria, cum plura sint, quae homines nesciunt, quam quae sciunt. Intellectus divinus est infinitus et habet obiectum infinitae perfectionis. Unde certum est Deum multa scire, quae nos nescimus, et eatenus exsistentia mysteriorum et possibilitas revelationis eorum est per se evidens. Verumtamen num sunt mysteria stricte dicta, non constat a priori, quia nescimus, num sint aliqua vera, quae Deus non possit ita nobis revelare, ut per conceptus analogos eorum internam possibilitatem positive cognoscamus. De his mysteriis praecipue loquimur in thesi, et dicimus nullas esse sufficientes rationes negandi a priori talia mysteria a Deo revelari posse.

Rationalistae originem doctrinae de mysteriis interdum ita explicant: Primi christiani, cum ingenio non essent multum culti, varia capita doctrinae Christi nimis crasse intellegentes, non poterant verba Christi cum placitis philosophorum conciliare. Ideo dixerunt esse mysteria humano intellectui inaccessa, sed per Deum revelata. Hac autem via se expediendi a difficultatibus semel inventa, coeperunt quodammodo luxuriari mysteriis aliis et aliis excogitandis et de iis gloriari tamquam de speciali praerogativa religionis christianae. Nostrum autem est, inquiunt rationalistae, ab hac puerili conceptione mentes purgare et omnia rationali modo explicare.

Quam falsa sit haec assertio, inde patet, quod tum Christus et apostoli iam docuerunt esse mysteria (cf. Mc 4, 11; Mt 11, 27; 24, 36; Lc 10, 21; Rom 16, 25; 1 Cor 2, 7; Col 2, 2 3); tum inter primos christianos fuerunt viri ingeniosissimi et optime eruditi, ut Paulus, Iustinus, Irenaeus, Tertullianus; tum magni doctores posteriores iam diu correxissent illum defectum, si commissus esset; tum explicationes mysteriorum, quas rationalistae dederunt, non sunt explicationes sed perversiones doctrinae Christi. Etiamsi rem pure philosophice consideramus, plane improbabile est, omnes christianos, unanimiter consentientes, male intellexisse doctrinam sibi traditam, rationalistarum autem expositiones, inter se pugnantes, esse veras.

His suppositis id unum probamus non esse ullam repugnantiam in revelatione mysteriorum. Revera mysteria esse revelata postea videbimus.

70. Arg. Non repugnat revelatio mysteriorum, si neque repugnat Deum scire mysteria, neque repugnat hominibus annuntiari mysteria. Atqui neutrum repugnat. Ergo revelatio mysteriorum non repugnat.

Prob. min. pars I. Deus est actus purus infinitus, quem cognitione nostra non attingimus conceptibus propriis per se. Atqui ens tanto intervallo intellectum nostrum superans non ita perspicimus, ut a priori intellegamus nihil in eo esse, quod naturalem nostram intellegendi facultatem simpliciter transcendat. Immo cum inter ipsos homines tanta differentia facultatum intellectualium sit, ut alius omnino capere non possit, quae alius intellegit, a fortiori supponendum est in intellectu infinito quaedam esse, quae nullus intellectus humanus capere possit. Non tamen ideo negatur posse Deum elevare intellectum humanum ita, ut illa mysteria intellegat; sed hoc ipsum, si fit, est magnum mysterium; solum negatur nos ea intellegendi ratione, qua in hac vita utimur, posse penetrare omnia arcana intellectus divini.

Ex altera parte quidquid est verum, saltem analoge cum obiecto adaequato intellectus nostri convenit. Ergo a priori dicendum non est esse aliquod verum, quod Deus ne conceptibus quidem analogis manifestare nobis possit. Ita aliquo modo scimus, quid sit persona, quid sit natura, quid sit Deus, quid sit homo. Ergo etiam formare possumus qualemcumque conceptum personae divinae et naturae humanae. Sed si quis interrogat: Potestne persona divina assumere naturam humanam? debemus respondere: Si esset persona divina eiusdem plane rationis atque persona humana, res esset impossibilis; quid vero persona infinita possit secundum modum suum proprium, nescimus. Unde si Deus revelat naturam humanam assumptam esse a persona divina, aliquo modo intellegimus, quid hoc sibi velit; non tamen perspicimus possibilitatem rei ex principiis internis, sed testimonium divinum dat nobis externam evidentiam rem ita esse. Unde hoc modo Deus potest nobis revelare mysteria stricte dicta, si talia mysteria sunt. Ergo revelatio mysteriorum per conceptus analogos et per evidentiam externam testimonii divini dicenda non est repugnare.

Prob. min. pars II. Repugnaret revelatio mysteriorum ex parte hominis, si aut nullam omnino aut nullam utilem cognitionem ei afferret. Atqui neutrum dicendum est. Manet quidem etiam post revelationem cognitio mysteriorum valde imperfecta. At cognitio imperfecta neque nulla est neque semper inutilis. Per fidem enim mysteriorum melius quam per ullam naturalem cognitionem intellegimus Dei maiestatem, nostram cum ea comparatam vilitatem, benevolentiam et caritatem Dei, finem nostrum ultimum, alia multa, quae maximi momenti sunt ad vitam religiosam et moralem. Per fidem harum rerum intellectus noster iungitur cum prima veritate, et inseritur nobis principium novae vitae supernaturalis, cuius terminus ultimus est visio beatifica. Quae, etsi nota nobis non sunt a priori, ostendunt tamen nihil obstare ex parte hominis revelationi mysteriorum.

71. Obi. I. Principium cognitionis certae est evidentia. Atqui mysteria nobis non sunt evidentia. Ergo de iis certi esse non possumus.

Resp. Dist. mai.: Principium cognitionis certae est evidentia aut interna veri se ipsum manifestantis aut evidentia externa testimonii, conc. mai.; sola evidentia interna, neg. mai. Plura enim per fidem cognoscimus quam per internam evidentiam. Dist. min.: Mysteria nobis non sunt evidentia per evidentiam scientiae, conc. min.; per evidentiam credibilitatis, neg. min. Et neg. conseq.

72. Obi. II. Qui non perspicit, utrum praedicatum subiecto conveniat necne, nihil cognoscit. Atqui non perspicimus in mysteriis, utrum praedicatum subiecto conveniat necne. Ergo nihil de iis cognoscimus.

Resp. Dist. mai.: Qui non perspicit convenientiam praedicati cum subiecto neque ex visceribus rei neque ex testimonio, nihil cognoscit, conc. mai.; qui saltem ex testimonio cognoscit convenientiam, nihil cognoscit, neg. min.

Sunt qui dicant mysteria esse inanes formulas, quibus intellectus noster non magis instruatur, quam si audiamus: x + y = z. At hoc verum non est. Nam si audimus nos esse vocatos ad immediatam intuitionem Dei, cognoscimus agi de perfectissima cognitione supremi veri, qua perfecte beati erimus. Haec autem non est inanis formula sed veritas gravissima et utilissima. Idem valet de mysteriis Trinitatis, Incarnationis, omnibus aliis.

73. Obi. III. Malum est renuntiare usui rationis. Atqui qui credit mysteria, renuntiat usui rationis. Ergo male agit.

Resp. Trans. mai. Neg. min. Nam qui credit mysteria, prius per usum rationis certus est Deum revelasse ea, et intellegit rationabile esse Deo revelanti credere. Ergo non male agit sed bene.

Sane doctores maximi, quales sunt S. Augustinus et S. Thomas, non renuntiarunt usui rationis, credentes mysteria, sed iis fides mysteriorum factus est fons multiplicium et altissimarum cognitionum de rebus divinis, tam theoreticarum quam practicarum. Sancti omnes sunt progenies fidei, fides autem praecipue et principaliter est mysteriorum. Atqui arbor, quae tales fructus protulit, vocanda non est arbor mala aut inutilis.

Prop. V. Revelatio humano generi moraliter necessaria est respectu veritatum religiosarum et moralium ordinis naturalis, absolute vero necessaria est in hypothesi ordinis supernaturalis.

74. Stat. quaest. Ordo naturalis intellegitur ille ordo, in quo genus humanum solis viribus naturalibus sub correspondente providentia divina finem ultimum, naturae humanae proportionatum, prosequi debet. Etiam in illo ordine Deus est finis ultimus externus hominis, cognitione perfectissima, sed analoga tantum, possidendus; etiam ad hunc ordinem pertinet providentia Dei homines gubernantis et ad ultimum finem dirigentis, sed haec providentia et gubernatio manet intra limites exigentiae naturalis.

Ordo supernaturalis, quem ex sola revelatione cognoscimus, est ille ordo, in quo homo destinatur ad Deum immediate videndum ut ad finem ultimum, et ad hunc finem, speciali auxilio divino adiutus, actibus proportionatis prosequendum. Ordo supernaturalis non destruit ordinem naturalem sed perficit. Manent facultates naturales cum suis actibus, manet cognitio naturalis rerum divinarum et moralium, manet ethica naturalis, et homo, qui finem ultimum assequitur, Deum etiam cognitione analoga perfectissime cognoscet. Ergo etsi purus ordo naturalis non iam exsistit, recte tamen quaeritur, quomodo revelatio se habeat tum ad ordinem naturalem tum ad ordinem supernaturalem.

Necessitas moralis derivatur ex maxima difficultate acquirendi cognitionem requisitam ad vitam religiosam et moralem bene agendam. Necessitas autem absoluta revelationis supernaturalis tum adest, cum vires naturales ad finem a Deo constitutum debito modo prosequendum plane deficiunt.

Necessitatem illam moralem asserimus de genere humano, quale nunc est; ergo neque de unoquoque homine praeter plurimos alios in optimis condicionibus constituto, neque de toto genere, quale potuit esse in alio ordine providentiae, sed de hominibus universim sumptis, quales nunc reapse sunt. Neque dicimus homines generatim non posse ullam veritatem religiosam, e. g. exsistentiam Dei, sat facile cognoscere, sed loquimur de toto complexu illarum veritatum, sine quibus vita religiosa et moralis homine digna non est possibilis. Potuit quidem Deus aliter necessitati hominum providere quam per revelationem; sed cum aliud remedium non offeratur, non remanet nisi revelatio.

75. Prob. pars I. Revelatio moraliter necessaria est respectu veritatum rationalium. Nam a) historia docet populos omnes revelatione destitutos non habuisse notitias rectas de Deo et lege morali. Atqui quod numquam fit, hoc est moraliter impossibile. Ergo revelatio necessaria est generi humano ad rectos conceptus rerum religiosarum et moralium acquirendos. Gentes fingebant deos abominabiles, colebant eos cultu abominabili, morum perditio erat universalis. Res est notissima. Multa testimonia collegit Doellinger (Heidentum und Judentum, Regensburg 1857, maxime libris 7 et 8), item alii scriptores; ceterum sufficit legere caput primum epistolae S. Pauli ad Romanos.

b) Hoc malum curari non potuit philosophia naturali. Etiam optimorum philosophorum, ut Platonis et Aristotelis, opera pessimis erroribus referta sunt; maxima saepe viget inter philosophos discordia, etiam in quaestionibus fundamentalibus, ut de Deo, de anima humana, de fine hominis, et si quid boni docebant, vita eorum plerumque contradicebat. Praeterea philosophi spernebant vulgus, et vulgus flocci faciebat philosophos. Nonne etiam nostra aetate philosophi, qui revelationem respuunt, in scepticismum, agnosticismum, pantheismum saepissime incidunt et totam doctrinam moralem corrumpunt? Quot mala produxerit philosophia incredula, manifestum est; quid contulerit ad promotionem vitae religiosae et moralis non apparet.

c) Neque plurimi homines suis investigationibus sibi comparare possunt cognitiones necessarias ordinis religiosi et moralis, idque propter defectum ingenii et diligentiae, propter defectum otii, propter periculum graviter errandi, propter instantiam officiorum religiosorum et moralium, quae non possunt differri, usquedum omnes quaestiones incidentes per viam scientiae solutae sunt. Itaque ut homines omnes certo, celeriter, non errantes perveniant ad cognitionem convenientem ordinis religiosi et moralis, revelatio divina requiritur ut remedium unicum difficultatum maximarum huic cognitioni obstantium.

Ne revelatio quidem cogit hominem ad verum admittendum, sed libertati eius offertur. Unde si homines mala voluntate resistunt, status eorum non fit melior sed peior. Sed qui bonae voluntatis sunt, ex revelatione omnes veritates scitu necessarias addiscere possunt, praesertim cum gratia divina iuventur. Reapse per solam revelationem christianam desperata hominum condicio sanata est. Unde recte concludimus hanc revelationem fuisse moraliter necessariam.

76. Prob. pars II. Revelatio absolute necessaria est in hypothesi ordinis supernaturalis*, quia, si homo prosequi debet finem supernaturalem, quem naturaliter cognoscere nequit, oportet revelari hunc finem et media ad finem assequendum necessaria. In ordine igitur supernaturali fides divina est radix totius vitae religiosae et moralis, ex qua radice omnes actus humani aliquo modo procedere debent, ut sint proportionati ad visionem beatificam Dei merendam. Ratio entis et ordinis supernaturalis in tractatibus de Deo elevante et de gratia magis explicanda est.

Quamvis autem adeo necessaria sit, revelatio est vera gratia, i. e. donum indebitum. Debitum quidem est homini, ut Deus ei provideat media ad finem naturalem assequendum necessaria. At finis et media tam excellentia, ut omnem potentiam et exigentiam naturalem superent, non sunt debita. Praeterea Deus, postquam promisit supernaturalia dona, debet ea etiam dare. At ipsa promissio est prorsus gratuita, neque meritis naturalibus neque exigentiae naturali Deus debet impletionem promissionis suae sed suae fidelitati et bonitati.

Ex dictis intellegitur doctrina Concilii Vaticani sess. 3, c. 2: «Divinae revelationi tribuendum quidem est, ut ea, quae in rebus divinis humanae rationi per se impervia non sunt, in praesenti quoque generis humani condicione ab omnibus expedite, firma certitudine neque ullo admixto errore cognosci possint. Non hac tamen de causa revelatio absolute necessaria dicenda est, sed quia Deus ex infinita bonitate sua ordinavit hominem ad finem supernaturalem, ad participanda scilicet bona divina, quae humanae mentis intelligentiam omnino superant» (Denz. 1786).

77. Obi. I. Opera Dei non sunt manca. Atqui opera Dei essent manca, si revelatio hominibus esset necessaria. Ergo revelatio non est necessaria.

Resp. Neg. min. Nam errores religiosi et morales non fluxerunt ex institutione Dei, sed ex abusu libertatis humanae. Esset autem iusta poena, si Deus homines tot peccatis foedatos miseriae suae relinqueret; et si eos per revelationem et gratiam suam ex hac miseria eruit, est opus misericordiae. Institutio vero ordinis stricte supernaturalis non denotat defectum naturae sed solam perfectibilitatem eius.

78. Obi. II. Etiam inter christianos multae circumferuntur falsae opiniones de rebus religiosis, multae sunt doctrinae oppositae, multa peccata. Ergo ne revelatio quidem est sufficiens remedium malorum religiosorum et moralium.

Resp. Dist. antec.: Multi errores et multa mala per revelationem sublata non sunt quoad ea, quae non sunt essentialia respectu finis ultimi, conc. antec.; quoad essentialia, subdist. antec.: Quatenus homines mala voluntate possunt resistere revelationi, conc. antec.; quatenus revelatio non efficit, ut ii, qui volunt, possint cum sufficienti certitudine et facilitate prosequi et assequi finem ultimum, neg. antec. Et eodem modo dist. conseq.