Compendium Theologiae Dogmaticae Tomus I: De Christo Legato Divino, De Ecclesia Christi, De Fontibus Theologicis

Cf. Bellarminus, De ecclesia militante l. 4; Suarez, De fide disp. 9, sect. 4 sqq; Wilmers, De ecclesia 492 sqq; Manzoni, De ecclesia n. 209 sqq; I. Doellinger, Kirche und Kirchen (gallice: L'église et les églises, Paris 1862); Th. Specht, Lehrbuch der Apologetik 291 sqq.

Prop. XXXII. Quattuor sunt notae verae ecclesiae Christi: apostolicitas, unitas, catholicitas, sanctitas.

254. Stat. quaest. Cum ecclesia Christi sit societas visibilis (supra n. 224 sqq), necessario etiam habet quasdam visibiles proprietates, quibus ab aliis coetibus distinguitur. Quae proprietates vocantur notae. Nam nota est proprietas inhaerens et essentialis, qua hoc subiectum ab omnibus aliis subiectis dignoscitur. Nota est proprietas inhaerens; signum enim mere externum, quo subiectum aliquod ab aliis distinguitur, non est eius nota, quemadmodum non est nota hominis, quod in hac vel illa domo habitat, etsi hoc sufficere potest, ut inveniatur; nota vero alicuius hominis est oris et vultus ingenium. Est praeterea nota proprietas essentialis, quia per proprietatem accidentalem, quae adesse vel abesse potest, non certo neque semper hoc subiectum ab omni alio distinguitur. Est igitur nota ecclesiae proprietas soli verae ecclesiae Christi inhaerens eamque ut ecclesiam Christi visibiliter manifestans.

Non quaeritur, qua via singuli homines ad ecclesiam perveniant, quia potest aliquis signo vel motivo prorsus accidentali ad ecclesiam adduci, ut miraculo, quod Deus in eius favorem patrat. Quaestio potius sola est, quidnam in ecclesia obiective rationem notae habeat. Auctor notarum est ipse auctor ecclesiae, qui eam quibusdam characteribus insignivit, quibus omnibus manifesta esset.

Nota, cum sit de genere signorum, magis manifesta sit necesse est quam id, quod hac nota demonstratur. Nam interroganti, quomodo inveniatur id, quod quaeritur, non potest nisi absurde responderi indicando aliquid, quod non magis, immo minus notum est. Ideo admitti nequit doctrina multorum protestantium notas ecclesiae esse puri verbi Dei praedicationem et rectam sacramentorum administrationem. Nam per veram ecclesiam cognoscimus veram doctrinam et rectum usum sacramentorum, non vice versa. Omnes sectae sibi attribuunt veram doctrinam et vera sacramenta, quod ideo facile est, quia haec veritas in se est res abscondita, ad quam inveniendam alia magis nota servire oportet.

Bellarminus (De eccl. 4, 3 sqq) enumerat quindecim notas, addit autem: «Quas, si quis velit, poterit aliquo modo revocare ad illas quattuor», quas scilicet theologi communiter statuunt, sequentes articulum Symboli, quo profitemur «unam, sanctam, catholicam et apostolicam ecclesiam». Ceterum sicut ecclesia ipsa, ita notae eius sunt quidem aliquid visibile, sed possunt in se continere aliquid invisibile, sicut sanctitas est in se invisibilis, sed manifestatur per opera visibilia.

255. Arg. I. Ex institutione et constitutione ecclesiae.

Ratione originis ecclesia essentialiter est apostolica, ratione constitutionis ecclesia est una, ratione efficientiae extensivae et externae ecclesia est catholica, ratione efficientiae intensivae et internae ecclesia est sancta. Atqui hae quattuor proprietates essentiales sunt visibiles et soli verae ecclesiae propriae. Ergo sunt notae verae ecclesiae Christi.

Ad mai. a) Probavimus supra (n. 186 sqq 204 sqq) Christum dedisse apostolis supremam et universalem docendi, regendi, sanctificandi potestatem, et voluisse, ut haec potestas in legitimis successoribus apostolorum usque ad finem mundi permaneret (n. 219 sqq). Ergo ecclesia ratione institutionis est essentialiter apostolica. Quantumcumque enim ratione temporis distant ab apostolis ii, qui nunc ecclesiam regunt, tamen per legitimam missionem munus eorum ad ipsos apostolos ascendit, et ab iis derivatum est.

b) Porro ex apostolicitate immediate fluit ecclesiae unitas, qua ecclesia est ab omni alia societate distincta et in se indivisa. Nam qui subsunt uni eidemque auctoritati apostolicae, eo ipso constituunt unam societatem. Suprema auctoritas ecclesiastica immediate efficit unitatem socialem, ex qua fluunt unitas fidei et unitas cultus. Ad unitatem fidei non requiritur, ut omnes explicite cognoscant et credant omnes et singulos articulos fidei, sed ut agnoscant unum supremum magisterium et parati sint se eius decisionibus subicere. Neque ad unitatem cultus requiritur, ut omnibus omni tempore et in omni loco eaedem leges praescribantur, sed requiritur, ut omnes servent ea, quae Christus omnibus servanda praecepit, et ut subiciantur omnes eidem supremo regimini. Repugnat vero huic unitati tolerantia obstinatae inoboedientiae sive in rebus fidei sive in rebus morum et disciplinae.

c) Apostoli missi sunt ad omnes homines omnium temporum (Mt 28, 19. Mc 16, 15. Act 1, 8). Ergo ecclesia Christi non est ecclesia particularis huius vel illius populi sed ecclesia universalis seu catholica. Haec autem divina missio fructu non carebit (Io 15, 16), sed multi ex omnibus populis regno Dei aggregabuntur (Mt 8, 11. Mc 13, 27). Ergo ecclesia non destinatione tantum sed etiam actu erit catholica, non statim quidem ab initio sed paulatim, neque umquam tam perfecte, ut omnes omnino homines ad eam pertineant, cum Christus persecutiones ecclesiae usque ad finem mundi futuras praedixerit. Ergo tanta erit singulis temporibus catholicitas ecclesiae, quanta ex libera cooperatione hominum cum gratia divina esse potest. Catholicitas absoluta est ea qualitas ecclesiae, qua ubique terrarum visibiliter exsistit; catholicitas relativa est tanta multitudo membrorum ecclesiae, ut ecclesia hac ratione omnem coetum christianum, sive haereticum, sive schismaticum superet. Haec relativa catholicitas videtur inde recte deduci posse, quod gratia Dei soli ecclesiae assistat eiusque labores fructuosos reddat ultra id, quod vires humanae per se possunt. Patet in nota catholicitatis includi notam unitatis; nam si alius coetus esset hic, alius ibi, nullus ex iis esset universalis.

d) Christus ecclesiam instituit ut sanctam, i. e. ad homines sanctificandos (Io c. 17. Eph 5, 26 sqq. Tit 2, 14), et ad hunc finem dedit ei media sanctificationis interna et externa (supra n. 204 sqq), sanctam doctrinam, sancta praecepta, sanctum regimen, sancta sacramenta. Atqui «omnis arbor bona fructus bonos facit» (Mt 7, 17), praesertim si vegetatur virtute supernaturali et divina. Ergo semper erunt in ecclesia sancti homines, immo non quomodocumque tantum sancti sed etiam eximie sancti. Neque enim Christus frustra oravit, «ut sint ipsi sanctificati in veritate» (Io 17, 19). Neque umquam deerunt, qui sequuntur consilia evangelica (Mt 19, 12 21. 1 Cor 7, 25). Neque umquam in ecclesia plane deerunt signa illa charismatica sanctitatis, quae Christus promisit (Mc 16, 17. Io 17, 22. 1 Cor c. 12).

256. Prob. min. a) Hae proprietates sunt visibiles. Nam videri potest, num magistratus ecclesiastici legitime instituantur, et num eorum praedecessores legitime instituti sint, et sic via historica ascendi potest usque ad apostolos. Etsi non omnes homines examen historicum facere possunt, res tamen obiective est aliquid, quod humano modo cognosci potest in ecclesia non minus quam in aliis societatibus. Immo in ecclesia est facilior via hanc quaestionem solvendi quam in aliis societatibus, quia qui a primate totius ecclesiae mittitur, vel quem tota ecclesia agnoscit, eo ipso habet apostolicam successionem. Sed de hac re postea. Visibilis est unitas quoque, quia videri potest, qui regimini ecclesiastico oboediant. Visibilis est catholicitas, seu videri potest, num ecclesia sit universalis tum contentione tum actu. Tandem videri potest, num ecclesia sancte doceat et sancte agat, et num Deus eam iuvet donis charismaticis.

b) Hae proprietates sunt soli verae ecclesiae Christi propriae. Nam fieri non potest, ut in ulla societate praeter veram ecclesiam sit legitima successio apostolica, cum eo ipso, quod quis legitime mittitur, subsit etiam legitimae auctoritati ecclesiasticae. Potest quidem fieri, ut in aliqua particulari ecclesia aliquando fuerit successio formaliter apostolica, et ut materialiter, i. e. sine externa interruptione haec successio permanserit, et ut nihilominus talis ecclesia non iam sit apostolica. Sed ea tantum ratione hoc fieri potest, ut certus quidam episcopus et eius successores per haeresim aut schisma se a corpore ecclesiae et consequenter a formali successione apostolica separaverint. Pure igitur materialis successio non sufficit ad apostolicitatem, sed requiritur legitima successio seu permanens coniunctio cum magisterio et regimine a Christo instituto. Talis autem coniunctio ex conceptu rei non potest esse extra veram ecclesiam Christi, quia unica est ecclesia (supra n. 240 sqq). Eo ipso efficitur unitatem ecclesiae extra ipsam non inveniri; nam qualicumque vinculo aliae societates uniuntur, certe non vinculo illius auctoritatis, quam Christus instituit. Haec autem unitas in conceptu catholicitatis includitur; unde ecclesia est catholica, si ita est per totum orbem diffusa, ut tamen maneat una. Hoc autem, considerata magna diversitate opinionum et inclinationum in diversis et dissitis nationibus, moraliter fieri non potest sine speciali adiutorio divino, quod Deus non dat haereticis vel schismaticis. Unde fit, ut, si secta aliqua per magnam partem orbis diffundatur, mox internam unitatem amittat et in novas sectas scindatur. Quod si ita est, numquam relativa catholicitas alicuius sectae esse potest. Neque umquam Deus falsas sectas eximia sanctitate et donis charismaticis exornabit. Ergo illae quattuor proprietates sunt essentiales, visibiles, soli verae ecclesiae propriae, seu sunt verae notae.

257. Arg. II. Ex doctrina ecclesiae.

Ecclesiae semper persuasum fuit illas quattuor notas sibi soli ita convenire, ut per eas ab hominibus cognosci possit. Atqui haec persuasio non potest esse falsa. Ergo illae proprietates vere notae ecclesiae sunt.

Prob. mai. a) Apostolicitas quam maxime urgetur a SS. Patribus. S. Irenaeus: «Iis, qui in ecclesia sunt, presbyteris [episcopis] obaudire oportet, his, qui successionem habent ab apostolis,… qui cum episcopatus successione charisma veritatis certum secundum placitum Patris acceperunt; reliquos vero, qui absistunt a principali successione et quocumque loco colligunt, suspectos habere… Ab omnibus talibus absistere oportet, adhaerere vero his, qui et apostolorum, sicut praediximus, doctrinam custodiunt» (Contra haer. 4, 26, 2 sq). Quia vero difficile est, in singulorum successiones inquirere, ideo, inquit, simplicissima via solvendi quaestionem est, inspicere, num servent unionem cum ecclesia romana (3, 3, 2), in qua est Petri cathedra; «ad hanc enim ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire ecclesiam» (Kirch, Enchir. n. 112). Eandem viam indicat S. Ambrosius: «Ubi Petrus, ibi ecclesia» (In Ps. 40, n. 30). Tertullianus de haereticis ait: «Edant origines ecclesiarum suarum, evolvant ordinem episcoporum suorum, ita per successionem ab initio decurrentem, ut primus ille episcopus aliquem ex apostolis vel apostolicis viris, qui tamen cum apostolis perseveraverit, habuerit auctorem et antecessorem. Hoc enim modo ecclesiae apostolicae census suos deferunt, sicut smyrnaeorum ecclesia Polycarpum ab Ioanne collocatum refert, sicut romanorum Clementem a Petro ordinatum edit; proinde utique et ceterae exhibent, quos ab apostolis in episcopatum constitutos apostolici seminis traduces habeant» (De praescr. 32). S. Hieronymus: «In illa ecclesia permanendum est, quae ab apostolis fundata, usque ad hanc diem perdurat» (Adv. Lucif. 38). Similiter alii Patres saepe haereticos vel schismaticos refutant ostensa eorum origine non apostolica.

b) Unitas ut distinctivum omnino necessarium ecclesiae a Patribus praedicatur. Quaedam supra (n. 243) iam audivimus. S. Irenaeus ait: Apostolorum doctrinam «ecclesia, et quidem in universum mundum disseminata, diligenter custodit, quasi unam domum inhabitans, et similiter credit iis, videlicet quasi unam animam habens et unum cor, et consonanter haec praedicat et docet et tradit, quasi unum possidens os. Nam etsi in mundo loquelae dissimiles sunt, sed tamen virtus traditionis una et eadem est» (Contra haer. 1, 10, 2). Tertullianus: «Tot ac tantae ecclesiae; una est illa ab apostolis prima, ex qua omnes. Sic omnes primae et apostolicae, dum una omnes probant unitatem… eiusdem sacramenti [doctrinae] una traditio… Communicamus cum ecclesiis apostolicis, quod nulli doctrina diversa; hoc est testimonium veritatis» (De praescr. 20 sq). S. Cyprianus: «Ecclesiae unitatem qui non tenet, tenere se fidem credit?» (De unit. eccl. 4.)

c) Catholicitas est praedicatum, quod iam a Patribus apostolicis tribuitur verae ecclesiae, ut a S. Ignatio (Smyrn. 8, 2) et in martyrio S. Polycarpi (in inscriptione et 8, 1). S. Cyrillus Hieros. instruit catechumenos, ne in aliena urbe simpliciter quaerant, ubi sit ecclesia, «sed ubi sit catholica ecclesia; hoc enim proprium nomen est huius sanctae et matris omnium nostrum, quae quidem et sponsa est Domini nostri Iesu Christi» (Catech. 18, n. 26). Et S. Augustinus ait hoc nomine solam veram ecclesiam in toto orbe esse notam (De vera relig. n. 12). Unde illud S. Paciani: «Christianus mihi nomen est, catholicus vero cognomen. Illud me nuncupat, istud ostendit; hoc probor, inde significor» (Ep. 1 ad Sympron. n. 4). Aliis verbis: me esse verum christianum inde probatur, quod catholicus sum. Habet quidem hoc nomen varias significationes apud SS. Patres, qui ecclesiam dicunt catholicam, quia multos coetus in unum colligit, quia omnibus temporibus exsistit, quia integram doctrinam Christi tradit, quia omnes homines suscipit. Ita S. Cyrillus Hieros., qui nihilominus primo loco ait: Ecclesia «vocatur catholica, quia in toto orbe est» (Catech. 18, n. 23). Hoc sensu SS. Patres plerumque catholicitatem explicant et ut notam ecclesiae efferunt. Ita S. Augustinus in serm. 46, n. 18, docet solam veram Christi ecclesiam esse per totum orbem diffusam, haereticos vero alios esse aliis locis, nullos ubique. «Non omnes haeretici per totam faciem terrae, sed tamen haeretici per totam faciem terrae. Alii hic, alii ibi, nusquam tamen desunt.» Catholica ecclesia ubique est, ubi haeretici sunt. «Illa sic est tamquam vitis crescendo ubique diffusa; illi sic sunt tamquam sarmenta inutilia, agricolae falce praecisa merito sterilitatis suae… Vitis autem crescens per omnia, et sarmenta sua novit, quae in illa manserunt, et iuxta se, quae de illa praecisa sunt.»

d) Sanctitas secundum S. Cyrillum Hieros. ideo quoque est praedicatum essentiale ecclesiae, quia ecclesia, ut catholica sit, debet omni modo esse sancta. «Catholica enim vocatur… etiam eo, quod omne hominum genus recto cultui subiciat… ac denique quia generaliter omne peccatorum genus, quae per animam et corpus perpetrantur, curat et sanat; eadem vero omne possidet, quovis nomine significetur, virtutis genus, in factis et verbis et spiritualibus cuiusvis speciei donis» (Catech. 18, n. 23). Iam S. Irenaeus ait: «Ubi ecclesia, ibi et Spiritus Dei; et ubi Spiritus Dei, illic et ecclesia et omnis gratia» (Contra haer. 3, 24, 1); et haereticis obicit apud eos non esse charismata, quae in vera ecclesia numquam deficiant (ibid. 2, 31, 2). Sanctitatem ecclesiae praedicat S. Augustinus in serm. 214, ubi n. 11 ait: «Sanctam ecclesiam, matrem vestram, tamquam supernam Ierusalem, sanctam civitatem Dei honorate, diligite, praedicate… quae malos, in fine separandos, a quibus interim discedit disparilitate morum, tolerat in communione sacramentorum.» Et monet putandum non esse umquam in ecclesia charismata plane cessare (Retract. I, 13).

Haec pauca sufficiant, quia nimis multa sunt, quae SS. Patres in expositione symboli de his quattuor notis praedicant, quam quae hic proponi possint.

258. Obi. I. Christus ait: «Oves meae vocem meam audiunt (Io 10, 27). «Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit» (Mc 16, 16). «Ubi sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum» (Mt 18, 20). Atqui his et similibus significatur recta fides et rectus usus sacramentorum. Ergo haec duo sunt notae ecclesiae.

Resp. Trans. mai. et min. et neg. conseq., quia deest consequentia. Nam nihil sequitur nisi rectam doctrinam et rectum usum sacramentorum esse proprietatem ecclesiae; non vero sequitur hanc proprietatem esse notam, quia non est res in se manifesta, et ideo omnes sectae gloriantur sibi convenire hanc proprietatem.

259. Obi. II. SS. Patres saepe dicunt ex Scriptura discendum esse, ubi sit vera ecclesia, e. g. S. Augustinus, De unit. eccl. 2, 3. Ergo secundum hanc doctrinam ibi est vera ecclesia, ubi Scriptura admittitur ut suprema norma fidei.

Resp. Dist. antec.: SS. Patres dicunt iis, qui admittant S. Scripturam, ex Scriptura ostendi posse, ubi sit vera ecclesia, conc. antec.; dicunt ibi esse veram ecclesiam, ubi recipiatur S. Scriptura, neg. antec. Nam donatistae, de quibus ibi loquitur Augustinus, non minus admittebant Scripturam quam catholici. Quare Augustinus dicit eos, si sinceri esse velint, e Scriptura discere posse veritatem ecclesiae catholicae. Et sub data distinctione, neg. conseq. 260. Obi. III. Ii recte dicuntur constituere veram ecclesiam Christi, qui fundamentalia dogmata servant. Atqui fundamentalia dogmata sunt articuli de vero Deo uno et trino, de Christo redemptore, de iustificatione. Ergo professio horum dogmatum est nota verae ecclesiae.

Resp. Dist. mai.: Qui admittunt theoretice et practice ea, quae ex institutione Christi ad salutem necessaria sunt necessitate medii vel praecepti, constituunt veram ecclesiam Christi, conc. mai.; qui secundum suos conceptus quaedam eligunt, quae fundamentalia vocant et alia ut indifferentia neglegunt, neg. mai. Dist. min.: Illa tria sunt quaedam praecipua dogmata eo sensu tenenda, quo Christus revelavit, conc. min.; nihil aliud Christus revelavit ut necessarium ad salutem, et illa tria recto sensu conservari possunt, si alia negleguntur, neg. min. Et neg. conseq. Qui magisterium et regimen a Christo institutum reiecerunt, de consensu circa articulos fundamentales gloriari non possunt, tum quia non convenit inter eos, quaenam sint fundamentalia, tum quia ab auctoritate legitima avulsi, sensum dogmatum, etiam maxime fundamentalium, pervertunt.

261. Obi. IV. Ut quis inveniat ecclesiam, cognoscere oportet ea, quae sunt ecclesiae essentialia. Atqui vera doctrina est ecclesiae maxime essentialis. Ergo ut quis inveniat ecclesiam, oportet eum antea cognoscere veritatem doctrinae eius.

Resp. Dist. mai.: Ut quis inveniat ecclesiam, oportet cognoscere aliquid, quod soli ecclesiae est essentiale et proprium, conc. mai.; omnia essentialia, neg. mai.; nam inventa ecclesia potest per ipsam alia essentialia discere. Dist. min.: Veritas doctrinae est aliquid essentiale ecclesiae, conc. min.; est unicum essentiale, et est per se visibile, neg. min. Et neg. conseq. Si ex aliqua certa nota vel certo argumento constat hanc esse veram ecclesiam Christi, eo ipso constat hanc ecclesiam infallibiliter docere veram doctrinam a Christo revelatam. Ergo nequaquam opus est prius examinare integram doctrinam, ut diiudicetur, num ecclesia sit vera, sed potius inversa via incedendum et prius ostendendum est, quae sit vera ecclesia, ut sciatur, ubi sit vera doctrina Christi.

Prop. XXXIII. Quattuor notae verae ecclesiae soli ecclesiae romanae conveniunt.

262. Stat. quaest. Sufficit per se considerare solam ecclesiam romanam, i. e. illam, cuius supremum caput visibile est episcopus romanus. Nam si ostenderimus hanc esse veram ecclesiam Christi, certum quoque est, nullum alium coetum esse veram ecclesiam, cum haec non sit nisi unica. Nihilominus utile erit quaedam de aliis coetibus addere. Qui commode possunt in tres partes dividi. Sunt a) ecclesiae schismaticae orientales (circiter 127 000 000), quae a. 1054 ab ecclesia romana se separarunt proxime non propter doctrinas differentes, sed quia nolebant oboedire romano pontifici; postea vero etiam varia falsa dogmata receperunt. Solent tamen computari inter schismaticos potius quam inter haereticos. b) Sectae orientales, i. e. nestoriani (in Kurdistan, summum 500 000, probabiliter multo pauciores), et monophysitae (iacobitae in Syria, armeni gregoriani, copti, aethiopes, inter se independentes, sed omnes simul circiter 9 000 000). c) Protestantes, omnes simul circiter 186 000 000.

Tum schismatici orientales tum protestantes dividuntur in plurimos coetus, inter se dissidentes. Schismatici sunt: Russi sub «sancta synodo», eius caput est imperator, cuius nomine praesidet dux aliquis militum; graeci sub synodo atheniensi; patriarchatus constantinopolitanus, hierosolymitanus, alexandrinus, antiochenus; accedunt novem alii coetus independentes, ut in Serbia, Rumenia, Bulgaria. Protestantes sunt: lutherani, calvinistae, evangelici uniti (in Borussia), methodistae, presbyteriani, baptistae. Sed omnes hi dividuntur in multas alias minores sectas, quae in sola Anglia circiter trecentae numerantur. Ceterum simile quid valet de russis schismaticis.

Numerus catholicorum est circiter 293 000 000. (Hi numeri sumpti ex dissertatione «Religionsstatistik» ab H. Krose conscripta, in «Staatslexikon» IV [1911], 575 sqq.) Iam si iudicandum est inter ecclesiam romanam et alios coetus christianos, a priori in quaestionem venire non possunt plurimae parvae sectae, quibus nomen ecclesiae Christi nemo serio applicuerit. Quaestio ad hoc fere reducitur: utrum veram ecclesiam Christi constituant catholici romani, an maiores coetus schismatici orientales, an anglicani simul cum aliis protestantibus?

Anglicani autem, videntes quattuor illas notas verae ecclesiae sibi certe non omnes convenire, excogitaverunt interdum theoriam, secundum quam sufficit unam ex illis notis habere, etsi aliae desint. Dixerunt igitur sic: Ecclesia anglicana, si non est catholica, est tamen apostolica; et si forte de apostolicitate dubitatur, est tamen sancta; hoc autem sufficit ad ostendendum eam esse partem verae ecclesiae Christi. Ita de se ipso narrat H. Newman (Apologia pro vita sua. New edition, London 1874, 106 sqq 114 sqq 148 sqq), qui tamen paulatim intellexit hanc opinionem non posse sustineri, et catholicus factus est. Alii autem videntur in simili theoria perstitisse. Quare Congregatio S. Officii in litteris ad episcopos Angliae datis die 16 Sept. 1864 monet: «Vera Iesu Christi ecclesia quadruplici nota, quam in Symbolo credendam asserimus, auctoritate divina constituitur et dignoscitur; et quaelibet ex hisce notis ita cum aliis cohaeret, ut ab iis nequeat seiungi. Hinc fit, ut quae vere est et dicitur catholica, unitatis simul, sanctitatis et apostolicae successionis praerogativa debeat effulgere» (Denz. n. 1686).

263. Prob. pars I. Quattuor illae notae conveniunt ecclesiae romanae.

a) Ecclesia romana est apostolica. Nam ecclesia urbis Romae apostolicis temporibus fundata et ab apostolis ut ecclesia apostolica agnita est, ut constat ex epistula S. Pauli ad Romanos et ex multis aliis documentis. Episcopi vero huius ecclesiae serie non interrupta usque ad nostram aetatem perseveraverunt. Omnes vero alii episcopi catholici totius mundi cum episcopo romano communionem habent et ab eo iurisdictionem accipiunt. Ergo eorum quoque successio est apostolica. Iam S. Irenaeus ait: «Quoniam valde longum est… omnium ecclesiarum enumerare successiones, maximae et antiquissimae, et omnibus cognitae, a gloriosissimis duobus apostolis Petro et Paulo Romae fundatae et constitutae ecclesiae, eam quam habet ab apostolis traditionem, et annuntiatam hominibus fidem, per successiones episcoporum pervenientem usque ad nos, indicantes, confundimus omnes eos, qui… praeterquam oportet, colligunt» (Contra haer. 3, 3, 2). Omnes aliae ecclesiae ab apostolis fundatae iniuria temporum interierunt, etsi quaedam ex illis postea resuscitatae sunt. Sola romana ecclesia inter omnes casus temporum perseveravit. Itaque si haec non est apostolica, nulla est apostolica, quod est impossibile. Omnes alii coetus sero exorti sunt, quam qui possint esse apostolici.

Praeterea antequam essent recentes haeretici, antequam essent schismatici orientales, episcopus romanus ab omnibus christianis agnoscebatur successor Petri et primas universalis ecclesiae, ut postea ostendemus. Atqui ecclesia universalis non potuit errore decipi. Ergo quia in ecclesia romana permansit successio legitima, etiam Pius X est successor S. Petri et primas ecclesiae.

b) Ecclesia romana est una. Subest enim collegio episcoporum sub eorum primate romano pontifice. Omnes profitentur eandem doctrinam et oboedientiam erga regimen ecclesiasticum. Permittitur libertas quoad ea, quae ecclesia non definite constituit, sed omnes parati sunt ad amplectendas definitiones et constitutiones, si quae fiunt. De unitate catholica S. Irenaeus ait: «Neque hae, quae in Germania sunt fundatae ecclesiae, aliter credunt aut aliter tradunt, neque hae, quae in Hiberiis sunt, neque hae, quae in Celtis, neque hae, quae in Oriente, neque hae, quae in Aegypto, neque hae, quae in Libya, neque hae, quae in medio mundi constitutae; sed sicut sol, creatura Dei, in universo mundo unus et idem est, sic et lumen, praedicatio veritatis, ubique lucet et illuminat omnes homines, qui volunt ad cognitionem veritatis venire» (Contra haer. 1, 10, 2).

c) Catholicitas ecclesiae romanae probatione non indiget. In Europa sunt ultra 188 000 000 catholicorum, in America meridionali et centrali ultra 65 000 000, in America septentrionali et Canada non multo infra 18 000 000, in Africa circiter 3 000 000, in Australia et Polynesia ultra 1 200 000, in Asia ultra 12 000 000 (cf. Staatslexikon³ sub verbo «Religionsstatistik»). Ergo ecclesia romana ubique terrarum visibiliter exsistit, nuspiam ut ecclesia nationalis sed ubique ut ecclesia universalis. Neque umquam obliviscitur destinationis catholicae, sed semper memor est verbi Domini: «Praedicate evangelium omni creaturae.» Etiam relative ecclesia unumquemque alium coetum superat. Nam latissimus coetus schismaticorum orientalium numerat 110 000 000; neque est una ecclesia, sed in multas sectas scinditur.

d) Ecclesia romana est sancta illa conspicua sanctitate, quae est nota verae ecclesiae Christi. Sancta enim est eius doctrina, qua vitia corripiuntur, virtutes inculcantur, homines ad perfectionis studium excitantur, nec sola praecepta Christi sed etiam consilia evangelica commendantur. Hanc sanctam doctrinam ecclesia magno animo et magna libertate defendit, neque umquam alicuius temporalis lucri vel damni ratione veritatem venalem habuit, sed potius per immobilem suam constantiam in vera doctrina tenenda odium mundi in se excitare non timet. Testis est nostra aetate praeter multa alia fortis contra modernistarum et rationalistarum errores pugna. Numquam ecclesia prodidit Christum, numquam prodidit eius doctrinam vel praecepta, numquam prodidit Sacram Scripturam vel apostolicam traditionem, sed pro eorum defensione gravissimum errantium et iniquorum odium et pessimas persecutiones viriliter et intrepide sustinuit et sustinet. Sancta sunt ecclesiae sacramenta, sanctus eius cultus, sanctae eius leges, sancta eius instituta, quibus vitam spiritualem promovere solet.

Haec sancta arbor semper protulit uberrimos sanctitatis fructus. Sunt quidem in ecclesia, quemadmodum Christus futurum praedixit, iusti et peccatores, sed iusti secundum eius leges viventes, peccatores autem praeceptis ecclesiae inoboedientes neque umquam per ecclesiam veniam in vitiis insordescendi adepti sed perpetuo ad correctionem excitati. In ecclesia post apostolos numquam defuerunt viri et mulieres sanctitatis studiosi, martyres, confessores, virgines, eremitae, monachi, insignes caritatis erga proximos cultores. Hoc etiam de nostris temporibus valet. Nam vix quidquam saepius et efficacius movet homines ad admirationem ecclesiae, quam quod vident ex eius membris tot viros et feminas, etiam nobiles et divites, renuntiantes commodis saecularibus, ut totos se servitio Christi et proximorum impendant. Fructus et documenta sanctitatis sunt etiam tot magnifica templa, nosocomia, orphanotrophia, singularis cura egenis et infirmis impensa. Multorum christianorum, qui sanctitatis fama florebant, vitam ecclesia strictissimo examini subiecit et eos vere insigniter sanctos fuisse declaravit. Eo ipso saeculo XVI, quo novatores de maxima ecclesiae corruptione querebantur, prodierunt multi heroes sanctitatis, ut Pius V, Carolus Borromaeus, Philippus Neri, Ignatius, Franciscus Xaverius, Franciscus Borgia, Stanislaus Kostka, Aloysius, Theresia, Ioannes a Cruce, alii non pauci. Saeculo XIX declarati sunt beati 310, sancti 78. Ergo neque nostris temporibus eximiorum sanctorum genus exstinctum est. Tandem in ecclesia numquam defuerunt charismata, quae ecclesiae suae Christus promisit. Etsi haec primis temporibus frequentius accidebant, quia magis necessaria erant, non tamen ullo tempore defuerunt. Omnium eorum, qui ab ecclesia beatificantur vel canonizantur, miracula plura post accuratam inquisitionem approbata sunt. Prope Lourdes facta esse miracula non videntur negare posse nisi ii, qui a priori admittere miracula nolunt. Idem valet de vita Ioannis B. Vianney et de aliis factis nostrae aetatis.

Manet igitur verum, quod S. Augustinus ait: «Multa sunt, quae in eius [ecclesiae catholicae] gremio me iustissime teneant. Tenet consensio populorum atque gentium [unitas]; tenet auctoritas, miraculis incohata, spe nutrita, caritate aucta, vetustate firmata [sanctitas]; tenet ab ipsa sede Petri apostoli, cui pascendas oves suas post resurrectionem Dominus commendavit, usque ad praesentem episcopatum successio sacerdotum [apostolicitas]; tenet postremo ipsum catholicae nomen, quod non sine causa inter tam multas haereses sic ista ecclesia sola obtinuit, ut, cum omnes haeretici se catholicos dici velint, quaerenti tamen alicui peregrino, ubi ad catholicam conveniatur, nullus haereticorum vel basilicam suam vel domum audeat ostendere. Ista ergo tot et tanta nominis christiani carissima vincula recte hominem tenent credentem in catholica ecclesia» (Contra ep. Manich. c. 4).

264. Prob. pars II. Quattuor illae notae non conveniunt ulli coetui haeretico vel schismatico.

a) Apostolicitas non invenitur in protestantismo; nam ante saeculum XVI non erant protestantes, sed hi orti sunt per apostasiam ab ecclesia catholica, quam antea ut veram ecclesiam agnoverant. Plurimae communitates protestantes fundatae sunt a principibus civilibus, in quibus certe non permansit successio apostolica. Idem valet de ecclesia russiaca, quae formam suam accepit ab imperatore Petro Magno (1689—1725). Hic instituit «sanctam synodum», cui subiectae sunt res omnes dogmaticae et ecclesiasticae, ipsa vero subiecta est Caesari. Ecclesia regni graeci a. 1833 ab ecclesia constantinopolitana se independentem declaravit. Unica pars schismaticorum orientalium, quae speciem quandam externam successionis servavit, est patriarchatus constantinopolitanus. At gubernium turcicum olim solebat dignitatem patriarchalem vendere ei, qui maximam pecuniam offerebat, qui non est modus legalis apostolicae successionis. Praeterea ante Photium graeci agnoscebant primatum romani pontificis, et in concilio constantinopolitano IV (oecum. VIII, 869—870) Photium damnarunt (Denz. n. 341). Ergo aut temporibus huius concilii et prioribus ecclesia graeca habebat apostolicitatem, et tunc posteriores, schisma facientes, eam perdiderunt; aut non habebat, et consequenter neque posteriores habent. Etiam in conciliis lugdunensi et florentino graeci agnoverunt primatum romani pontificis, et postea rursus defecerunt. Ergo apud eos non est constans et perpetua traditio.

b) Unitas et catholicitas plane deficiunt in protestantismo. Nam si omnes sectae simul sumuntur, nulla est inter eas unitas; si singulae sumuntur, nulla catholicitas. Uniti «evangelici» non sunt extra Borussiam, anglicani in Europa paucissimi inveniuntur extra Britanniam, et sic de aliis. Plurimi e coetibus protestanticis volunt esse ecclesiae nationales. Et quam diversa elementa vel una talis ecclesia nationalis in se continet, incipiendo ab «orthodoxis», qui servant fidem Trinitatis, Incarnationis aliaque dogmata christiana, usque ad numerosos illos «liberales», qui non credunt in Deum personalem et omnia illa dogmata reiciunt. Vix in meliore condicione sunt schismatici orientales, qui neque inveniuntur in toto orbe neque inter se uniuntur, neque alia fere ratione aliquam speciem unitatis obtinent nisi ope brachii saecularis. In clerum graecum et russiacum magis magisque irrepit rationalismus protestanticus. Praeterea in Russia magnus numerus sectariorum est.

c) Sanctitas ab initio non fuit nota protestantismi. Sane ea non eminebant neque Lutherus neque Calvinus neque Henricus VIII neque alii fundatores protestantismi. Necessitatem bonorum operum ad salutem et libertatem voluntatis humanae negarunt, plurimos fidei articulos paulatim protestantes abiecerunt, libertinismo vias straverunt. Qui fructus secuti sint, historia docet. Homines sanctitate insignes hucusque in protestantismo non apparuerunt. Charismata tantum abest, ut protestantes habeant, ut ea omnino fieri posse plurimi eorum negent. Vix meliora dici possunt de schismaticis orientalibus. Quales fuerint Photius, Michael Caerularius, imperator Petrus Magnus, notum est. Ecclesia russiaca est institutum politicum ad fines politicos, cuius clerus saecularis fruitur valde mediocri aestimatione. Ecclesia graeca, olim fertilis mater Sanctorum, post schisma nullum virum sanctitate eximium protulit. Negandum non est inter haereticos et schismaticos esse homines, qui pro sua bona fide et pietate rectam vitam agant. At Deus, si quem vult ad magnam sanctitatem adducere, non relinquet hominem in tenebris ignorantiae, etsi inculpabilis, sed ducet eum ad veram ecclesiam, ut exemplo multorum hominum insignium ad ecclesiam conversorum ostenditur.

Itaque quattuor notae verae ecclesiae Christi in sola ecclesia romano-catholica inveniuntur; ergo haec est sola vera ecclesia Christi.

265. Obi. I. In ecclesia romana tempore magni schismatis occidentalis (1378—1417) tres erant aemuli pontificatus romani, et ecclesia romana scissa erat in plures «oboedientias». Ergo illa aetate interiit unitas et apostolicitas ecclesiae romanae.

Resp. Dist. antec.: Tempore schismatis dubitabatur de quaestione iuris, num unus deberet esse summus pontifex in ecclesia, neg. antec.; dubitabatur de quaestione facti, quis esset pontifex legitime electus, conc. antec. Dist. conseq.: Interierat unitas quoad quaestionem facti, conc. conseq.; quoad quaestionem iuris, neg. conseq.; interiit apostolicitas ecclesiae, neg. conseq., quia etiam quaestio facti per legitimam auctoritatem legitimo modo soluta est electo Martino V, quem tota ecclesia agnovit. Ceterum historice Urbanus VI erat legitimus pontifex et consequenter eius legitimi successores Bonifatius IX, Innocentius VII, Gregorius XII. Eorum adversarii erant antipapae, illegitime electi.

266. Obi. II. Aliquando maxima pars christianorum erant ariani, cum S. Hieronymus testetur: «Ingemuit totus orbis, et arianum se esse miratus est» (Adv. Lucif. n. 19). Ergo illa aetate ecclesia romana non erat catholica.

Resp. Dist. antec.: Hieronymus dicit ea aetate totum orbem fuisse arianum, neg. antec.; totum miratum esse se esse arianum, conc. antec. Et neg. conseq. Videlicet Constantius imperator synodum episcoporum occidentalium Ariminum convocaverat (a. 359). Multo maior pars episcoporum catholice sentiebat, et fidem nicaenam profitebatur. Quare ariani ambiguam formulam proponebant, cui etiam catholici subscripserunt, partim dolo circumventi, partim vi adacti. Sed paulo post quidam ex iis diserte declararunt se nequaquam sensum haereticum formulae admittere voluisse. De hac re valet illud dictum Hieronymi. Ergo illa aetate orbis non erat vere arianus, sed vi et dolo videbatur esse arianus. S. Athanasius obicit arianis nullum prudentem et cordatum virum ex eorum parte stare (De decr. nicaenae syn. n. 27), id quod certe non dixisset, si omnes fere episcopi fuissent ariani (cf. Kirch, Enchir. n. 374 sqq).

267. Obi. III. In ecclesia romana saepe pessimi homines fuerunt, non laici tantum sed etiam sacerdotes et episcopi, immo summi pontifices; e contra apud protestantes multi sunt homines, qui vitam vere bonam agunt Ergo ecclesia romana non insignitur nota sanctitatis prae protestantismo.

Resp. Dist. antec.: In ecclesia romana fuerunt multi mali et in protestantismo multi boni, qui tales fuerunt vi communionis ecclesiasticae, ad quam pertinebant, neg. antec.; qui tales fuerunt propter singulorum individuam indolem, conc. antec. Et dist. conseq.: Non singulis catholicis convenit nota sanctitatis prae singulis protestantibus, conc. conseq.; ecclesiae catholicae non convenit nota sanctitatis prae protestantismo, ut hic est societas ecclesiastica, neg. conseq. Haec in thesi exposita sunt. Ipsi quoque romani pontifices, etsi quidam inter eos mali fuerunt, non tamen novas ecclesias fundarunt, sicut fundatores sectarum; ergo si quidam eorum mali fuerunt, solum vitam privatam non instituerunt ad normam doctrinae et praeceptorum, quae publice profitebantur. Ceterum inter pontifices romanos tot sunt viri eximii et sancti, ut sub hoc respectu nulla principum series cum iis comparari possit. Protestantismus vero ut systema vel societas de malo in peius constanter labitur, neque in eo ulla adest auctoritas, quae possit malorum cursum efficaciter impedire.

268. Conclusio. Ergo ecclesia romano-catholica ita comparata est, ut non docti tantum sed etiam minus eruditi eam satis facile ut veram ecclesiam Christi cognoscere possint. Nam eam esse antiquiorem omnibus aliis coetibus christianis, eam solam esse vere catholicam, eam insigniri unitate, quae extra eam nusquam invenitur, haec etiam sine magno studio ab omnibus ratione utentibus perspiciuntur. Neque difficile est intellegere omnes coetus, quotquot extra ecclesiam catholicam sunt, non protulisse viros vel mulieres, qui cum tot et tantis sanctis catholicis comparari possint. Et si in genere confertur vita sacerdotum, missionariorum, religiosorum catholicorum cum vita ministrorum protestantium, non tam obtusae mentis sunt homines, ut magnam differentiam non videant; et interdum scriptores ipsi protestantes testimonium huius rei dare non timuerunt.

Quod non obstante manifesta ecclesiae catholicae prae sectis eminentia relative pauci sectarii ad matrem suam redeunt, varias causas habet: 1. Multo facilius est naturali homini protestantice vivere quam catholice, praesertim si quis tenet illud principium opera bona ad salutem non requiri sed sufficere solam fidem, vel si cum Luthero tenet voluntatem humanam non esse liberam, vel si affirmat cum recentibus non esse in re religiosa ullam auctoritatem audiendam sed solam subiectivam persuasionem sequendam. Confessio peccatorum, oboedientia erga auctoritatem ecclesiasticam, observatio praeceptorum ecclesiae aliaque similia non paucos homines terrent. — 2. Plurimi veram ecclesiam non norunt sed imaginem tantum eius distortam, quae ipsis a pueritia ante oculos posita est eo fine, ut horrorem eius conciperent et a re quavis catholica tamquam a peste fugerent. Pauci quidem proprio studio in verum inquirentes, fraude detecta eo magis ad ecclesiam attrahuntur; at plurimi prorsus inepti sunt ad se expediendos a praeiudiciis tam alte menti impressis. — 3. Malum exemplum multorum catholicorum est maximum impedimentum conversionis protestantium vel aliorum, cum hi se excusent dicentes: Cur fiam catholicus, cum catholici non sint meliores quam nos? — 4. Gratia conversionis, sicut aliae gratiae, pendet non mediocriter ab orationibus et bonis operibus, quae ad eam impetrandam Deo offeruntur. Ergo quo minor est zelus et diligentia in hac parte, eo pauciores erunt conversiones. — 5. Tandem multi homines cuperent quidem esse catholici, si ita nati et educati essent; sed animum non habent ad relinquenda multa sibi carissima, quae relinquenda sunt, si catholici fieri volunt. Quam minutae et inanes saepe sint considerationes, quibus homines impediri se sinunt a regressu ad ecclesiam, exponit cardinalis Newman in libro «Difficulties of Anglicans». Nihilominus gratia divina singulis annis multa milia haereticorum vel schismaticorum ad ecclesiam adducit.

Schol. De praescriptione theologica.

269. Cum ad apostolicitatem ecclesiae etiam pertineat apostolicitas doctrinae eius, theologo ostendendum est hanc vel illam doctrinam, quam ecclesia tenendam proponit, aut contineri in deposito apostolico aut ex doctrina apostolica per legitimam conclusionem derivari. Sed fieri non potest, ut demonstratio directa apostolicitatis aut sit nimis longa aut etiam impossibilis, quia non adsunt documenta, quae usque ad ipsos apostolos ascendunt. Quod si accidit, indirecte apostolicitas demonstratur argumento praescriptionis, quod nititur principio: Melior est condicio possidentis. Hoc principium recte ad theologiam applicatur, quia in ea non agitur de nova doctrina invenienda sed de doctrina Christi recte proponenda et explicanda. Consequenter a) ex duabus doctrinis oppositis recentior non est vera, quia non est apostolica, etsi non immediate colligitur antiquiorem esse apostolicam; b) doctrina, quae ab ecclesia moraliter tota aliquamdiu recepta fuit, est apostolica, cum propter infallibilitatem ecclesiae fieri non possit, ut doctrina ab apostolis nullo modo tradita a tota ecclesia proponatur ut pertinens ad depositum apostolicum. Vis huius argumenti manet, etiamsi pure historice consideratur, quia conspiratio in universalem errorem est impossibilis. Ergo si adversarii non possunt ostendere, quando, a quo, quomodo aliqua doctrina, quae universaliter admittitur, primum introducta sit, oportet concedere talem doctrinam habere apostolicam originem. Hoc modo indirecte exceptio contra doctrinam ut apostolicam facta, praescriptionis argumento removetur.

Iam S. Irenaeus contra haereticos utitur praescriptionis argumento. Tertullianus de eo speciale opus conscripsit. Plura, quae ad hanc rem pertinent, collecta sunt in primo tomo Cursus theologiae a Migne editi.