Compendium Theologiae Dogmaticae Tomus I: De Christo Legato Divino, De Ecclesia Christi, De Fontibus Theologicis

PRAENOTANDA.

105. Vidimus revelationem divinam esse possibilem. Quaeritur iam, num Deus reapse positivam revelationem hominibus dederit. Quae quaestio partim est historica, partim philosophica. Historice quaeritur de facto externo revelationis; philosophice quaeritur de interna indole huius facti, num notas revelationis divinae prae se ferat.

Inter revelationes, quae factae esse dicuntur, ob rationes supra (n. 26) indicatas, imprimis consideratione digna est illa revelatio, cuius Iesus Christus est auctor. Imprimis igitur quaerendum, quid de hac revelatione historice constet.

Iam si agitur de facto historico praeteritorum saeculorum stabiliendo, ante omnia auctoritas documentorum, quorum testimonio nitimur, in tuto collocanda est. Inter documenta autem, quae hic in quaestionem veniunt, praecipua sunt quattuor evangelia, quia ex his maxime hauriuntur ea, quae de vita, dictis, factis Iesu Christi scimus. De horum igitur librorum genuinitate agendum est, et quidem de sola genuinitate, non de inspiratione neque de canonicitate eorum, quia interim hos libros non consideramus ut fontes dogmaticos, sed simpliciter ut fontes historicos, sicut alios quoslibet fontes historicos. Aliis vero libris praeter evangelia utemur ut documentis illius aetatis, cui ex consensu eruditorum assignantur.

Altera quaestio necessaria est, num libri genuini ad nos pervenerint incorrupti seu integri. Tertia quaestio est, num scriptores illorum sint fide digni. Itaque ex ordine agendum est de genuinitate, de integritate, de credibilitate evangeliorum.

Quaestio de genuinitate alicuius libri est quaestio historica, quae praecipue solvenda est criteriis externis, i. e. sufficienti numero testium aptorum. Criteria interna, ex indole libri desumpta, secundo loco veniunt et serviunt ut confirmatio criteriorum externorum, praesertim quatenus ostendunt nihil obstare genuinitati libri.

Argumenta historica, testificatione hominum nixa, sunt argumenta moralia, quae non parant certitudinem metaphysicam sed moralem, veram tamen, dummodo condiciones impletae sint, quae ad bonum argumentum morale requiruntur.

ARTICULUS I.

DE GENUINITATE EVANGELIORUM.

Cf. Cornely, Introduct. in libros N. T., et generatim: Introductiones in S. Script. N. T.; Meignan, Les évangiles et la critique au 19ᵉ siècle², Paris 1870; I. Schaefer, Die Evangelien und die Evangelienkritik², Freiburg 1911; Bougaud, Schanz etc. in libris iam supra ante n. 26 citatis.

Prop. X. Quattuor evangelia secundum Matthaeum, Marcum, Lucam, Ioannem sunt genuina.

106. Stat. quaest. Omnibus notum est, quae sint quattuor nostra evangelia. Vocabulum evangelii, quod soli libro Marci praefixum invenitur, habet hic significationem «boni nuntii», qui bonus nuntius est annuntiatio salutis messianicae, quam iudaei exspectabant (cf. Lc 4, 16 sqq). Evangelia non sunt biographia Iesu Christi sed brevis conspectus eorum, quae variis lectoribus de salute messianica exponenda videbantur. Ideo libri non vocantur evangelium Matthaei, etc., sed evangelium Iesu Christi secundum Matthaeum etc. Nihilominus nomina apposita indicant scriptores librorum. Ab initio nomen evangelii non significabat scriptum librum, sed praedicationem doctrinae christianae (Rom 1, 1 9 16). Postea etiam quattuor illi libri vocati sunt evangelia. S. Augustinus monet potius loquendum «de quattuor libris unius evangelii», quam de «quattuor evangeliis». (In Ioan. tract. 36, n. 1.) Nihilominus iam primis saeculis usus obtinuit loquendi de quattuor evangeliis.

Evangelia sunt genuina, si vere scripta sunt a Matthaeo, Marco, Luca, Ioanne. De qua re unanime est testimonium antiquitatis; et quidem Matthaeus et Ioannes intelleguntur duo apostoli, i. e. duo immediati discipuli Christi, Marcus autem et Lucas discipuli apostolorum. Non constat de accurato tempore scriptionis. Omnes fere nunc admittunt tria prima evangelia («synoptica») scripta esse inter annos 40—80, Ioannis vero evangelium circa finem primi saeculi nostrae aerae. Evangelium Matthaei nobis transmissum non est nisi in versione graeca, iam primo saeculo confecta. De hac versione testes omnes fere unice loquuntur.

107. Arg. 1. Ex testimonio universalis ecclesiae saeculo secundo exsistentis.

Cum evangelia prodierint e sinu ecclesiae antiquae, genuina censenda sunt, si haec ecclesia ea universaliter et indubitanter genuina habuit. Atqui ita est. Ergo.

Ad mai.: Ecclesiae antiquae plurimum intererat nosse et testificari, quaenam scripta essent fontes genuini, ex quibus hauriretur notitia dictorum et factorum Christi, quia haec scripta erant norma fidei et morum. Unde christiani sine dubio restitissent, si quis voluisset iis in hac gravissima re spuria et dubia pro genuinis et certis obtrudere. Praeterea primis temporibus valde viva erat traditio oralis, quia ab initio haec unica fere via erat propagandi cognitionem Iesu Christi et doctrinae eius. Ergo si mox post evangelia in lucem edita testimonium universae ecclesiae, per orbem dispersae, de genuinitate evangeliorum adest, habetur argumentum splendidius genuinitatis quam pro ullo libro profano antiquitatis, quia est testimonium publicum de re ad totam societatem christianam pertinenti. Atqui tale testimonium iam e saeculo secundo habetur et deinceps per sequentia saecula serie testium numquam interrupta continuatur.

108. Ad min. Contra Marcionem, qui circa a. 150 ab ecclesia defecerat, urget Tertullianus standum esse in traditione apostolica. «Utique constabit id esse ab apostolis traditum, quod apud ecclesias apostolorum fuerit sacrosanctum… Dico itaque apud illas, nec solas iam apostolicas, sed apud universas, quae illis de societate sacramenti confoederantur, id evangelium Lucae ab initio editionis suae stare, quod cum maxime tuemur… Eadem auctoritas ecclesiarum apostolicarum ceteris quoque patrocinabitur evangeliis, quae proinde per illas et secundum illas habemus, Ioannis dico et Matthaei, licet et Marcus quod edidit, Petri affirmetur, cuius interpres Marcus; nam et Lucae digestum Paulo adscribere solent» (Adv. Marcion. 4, 4 5). Ibidem (4, 2) testatur Matthaeum et Ioannem fuisse apostolos, Lucam et Marcum viros apostolicos. Hoc testimonium provenit ex ecclesia africana.

In Gallia S. Irenaeus, episcopus lugdunensis, qui in Asia minore discipulus S. Polycarpi, apostolorum discipuli, fuerat, et qui magnum opus adversus haereses scripsit inter annos 180—190, non minus inculcat inhaerendum esse traditioni apostolorum. «Non enim per alios dispositionem salutis nostrae cognovimus quam per eos, per quos evangelium pervenit ad nos, quod quidem tunc praeconaverunt, postea vero per Dei voluntatem in scripturis nobis tradiderunt, fundamentum et columnam fidei nostrae futurum… Ita Matthaeus in hebraeis ipsorum lingua scripturam edidit evangelii… Marcus, discipulus et interpres Petri, et ipse, quae a Petro annuntiata erant, per scripta nobis tradidit. Et Lucas autem, sectator Pauli, quod ab illo praedicabatur evangelium, in libro condidit. Postea et Ioannes, discipulus Domini, qui et supra pectus eius recumbebat, et ipse edidit evangelium, Ephesi Asiae commorans» (3, 1). «Neque autem plura numero, quam haec sunt, neque pauciora capit esse evangelia» (3, 11).

In ecclesia alexandrina testatur Origenes se ex traditione accepisse quattuor evangelia Matthaei, Marci, Lucae, Ioannis, «quae sola in universa Dei ecclesia, quae sub caelo est, citra controversiam admittuntur» (In Matth. tom. I; In Luc. hom. 1; In lib. Iesu Nave hom. 7, n. 1; M 12, 857; 13, 829 1803).

Ante Originem Clemens Alex. ea tantum vult admittere ut verba Christi, quae «in nobis traditis quattuor evangeliis» habemus (Strom. 3, 13; M 8, 1194); et refert «traditionem quandam de ordine evangeliorum, quam a vetustioribus presbyteris acceperit» (apud Euseb. H. E. 6, 14).

In ecclesia romana Hippolytus «quadripartitum evangelium» saepe allegat (cf. Bonwetsch, Studien zu den Kommentaren Hippolyts, Leipzig 1897, 19 sqq). Ex eadem ecclesia provenit Fragmentum Muratorianum, i. e. catalogus librorum, quos saeculo II ecclesia romana aut recipiebat aut reiciebat. Initium deest. «Tertium evangelii librum secundum Lucam. Lucas iste medicus post ascensum Christi, cum eum Paulus quasi itineris [vel litteris] studiosum secum assumpsisset, nomine suo ex ordine conscripsit; Dominum tamen nec ipse vidit in carne. Et idem [vel ideo], prout assequi potuit, ita et a nativitate Iohannis incipit dicere. Quartum evangeliorum Iohannis ex discipulis… Et ideo, licet varia singulis evangeliorum libris principia doceantur, nihil tamen differt credentium fidei, cum uno ac principali spiritu declarata sint in omnibus omnia de nativitate, de passione, de resurrectione» (Zahn, Geschichte des neutestamentlichen Kanons II, 139 sq; cf. Kirch, Enchir. n. 134 sq).

His omnibus vestutior¹ Iustinus Martyr loquitur «de apostolorum commentariis (ἀπομνημονεύμασιν), quae vocantur evangelia» (Apol. I, n. 66), et dicit hos commentarios partim ab apostolis, partim ab eorum discipulis esse scriptos (Dial. cum Tryphone n. 103). Nomina scriptorum non indicat, sed plurima ex illis commentariis allegat, ex quibus efficitur eum admisisse nostra quattuor evangelia, nulla alia. Testatur autem in conventibus christianorum diebus dominicis lecta esse evangelia cum scriptis prophetarum (Apol. I, n. 67).

Addi potest his testimoniis Diatessaron Tatiani, i. e. harmonia quattuor evangeliorum, quod opus, circa annum 170 scriptum, ostendit ea aetate nostra evangelia iam diu fuisse in usu.

Immediatus apostolorum discipulus erat Papias, episcopus hierapolitanus in Phrygia, qui circa annum 125 teste Eusebio (H. E. 3, 39) scripsit quinque libros «De interpretatione oraculorum dominicorum», ex quibus pauca fragmenta supersunt. In uno ex illis de Marco ait «Marcum, Petri interpretem, quaecumque memoriae mandaverat, diligenter perscripsisse, non tamen ordine pertexuisse, quae a Domino aut dicta aut gesta fuerant (τὰ ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ ἢ λεχθέντα ἢ πραχθέντα). Neque enim ipse Dominum audiverat aut sectatus fuerat umquam. Sed cum Petro, ut dixi, postea versatus est, qui pro audientium utilitate, non vero ut sermonum (λόγων) Domini historiam contexeret, evangelium praedicabat.» De Matthaeo vero ait: «Matthaeus quidem hebraico sermone divina scripsit oracula (τὰ λόγια); interpretatus est (ἡρμήνευσε) autem unusquisque illa, prout potuit.» De Luca nihil legitur in fragmentis. De Ioanne testimonium refertur in prologo ad evangelium Ioannis (e codice saeculi IX): «Incipit argumentum secundum Iohannem. Evangelium Iohannis manifestatum et datum est ecclesiis ab Iohanne adhuc in corpore constituto, sicut Papias nomine Hierapolitanus, discipulus Ioannis carus, in exotericis, i. e. in extremis quinque libris retulit.» De hoc fragmento docti diversimode sentiunt (cf. Funk, in Papiae fragmentum 17, et Zahn, Geschichte des neutestamentlichen Kanons I, 898 sqq).

Itaque pro genuinitate evangeliorum habentur tam splendida testimonia, ut, nisi haec sufficiant, nullius libri antiqui genuinitas probari possit (cf. Praelect. dogm. I, n. 128). Qui hanc genuinitatem negat, non potest ulla probabili ratione explicare, quomodo iam saeculo II consensus tam firmus et tam universalis ortus sit, nullo homine reclamante, nullo dubitante, et ita quidem, ut testes ascendant usque ad ipsa apostolorum tempora.

109. Sed praeterea multi alii sunt testes vetustissimi, qui ex quattuor evangeliis varia allegant. In editione operum Patrum apostolicorum, quam Funk vel alii paraverunt, in indicibus indicantur verba a Sacra Scriptura citata. Unde omissis locis minus perspicuis haec colliguntur. Epistula Barnabae ter citat Matthaeum, Clemens Rom. semel Matthaeum, semel Lucam, Ignatius M. quater Matthaeum, semel Ioannem; Polycarpus quater Matthaeum, semel Marcum, bis Lucam; Hermas sexies Matthaeum, bis Marcum, semel Lucam, bis Ioannem. Plerumque in his citationibus nomina evangelistarum non adduntur, sed adhibentur generales loquendi formulae «sicut Scriptura dicit», «scriptum est», vel similes. E. g. in «Doctrina duodecim apostolorum» (8, 2) legimus: «Neque orate sicut hypocritae, sed sicut praecepit Dominus in evangelio suo, ita orate: Pater noster, qui es in caelis, sanctificetur nomen…» et cetera, quae apud Matthaeum 6, 9 sqq leguntur. Vel Polycarpus (2, 3): «Memores eorum, quae dixit Dominus docens: Nolite iudicare, ne iudicemini» et alia, quae leguntur apud Matthaeum 7, 1 sqq. Ita iam in parvis illis scriptis Patrum apostolicorum evangelia commemorantur. Multo autem ampliores citationes habentur apud Patres, qui dicuntur Apologetae. Lege e. g. Iustini M. Dialogum n. 100 sqq: Christus «in evangelio dixisse scribitur: Omnia mihi tradita sunt a Patre, et: Nemo novit Patrem nisi Filius», et ita porro, ut est apud Matthaeum 11, 27. Saeculo II tot loci citantur, ut ex iis integra fere evangelia colligi possint.

Itaque adde hunc practicum usum evangeliorum ad illa theoretica testimonia; videbis de genuinitate evangeliorum rationabiliter dubitari non posse.

110. Arg. 2. Ex testimonio haereticorum saeculi secundi.

Teste Irenaeo et aliis Patribus saeculo II exstiterunt haeretici, quorum permultum interfuisset negare genuinitatem evangeliorum. Atqui nemo ausus est id facere. Ergo evangelia censenda sunt genuina.

Ad mai. Irenaeus (Contra haer. 3, 11, 7) scribit: «Tanta est circa evangelia haec firmitas, ut et ipsi haeretici testimonium reddant, et ex ipsis egrediens unusquisque eorum conetur suam confirmare doctrinam. Ebionaei etenim eo evangelio, quod est secundum Matthaeum, solo utentes, ex illo ipso convincuntur non recte praesumentes de Domino. Marcion autem id, quod est secundum Lucam, circumcidens, ex his, quae adhuc servantur penes eum, blasphemus in solum exsistentem Deum ostenditur. Qui autem Iesum separant a Christo, et impassibilem perseverasse Christum, passum vero Iesum dicunt, id quod secundum Marcum est praeferentes evangelium, cum amore veritatis legentes illud, corrigi possunt. Hi autem, qui a Valentino sunt, eo quod est secundum Ioannem plenissime utentes ad ostensionem coniugationum suarum, ex ipso detegentur nihil recte dicentes… Cum ergo hi, qui contradicunt, nobis testimonium perhibeant et utantur his, firma et vera est nostra de illis ostensio.»

111. Ad min. Ex haereticis saeculi II Basilides gnosticus († c. 130) vitam Iesu, quem vult ad tempus accepisse virtutem divinam, narrat «similiter atque in evangeliis scriptum est». Ita Hippolytus (Philosoph. 7, 27), qui varia refert, quae Basilides ex evangeliis sumpserit (ibid. 7, 22 26 27). Aequalis Basilidis erat Valentinus, qui praecipue, non tamen unice, utebatur evangelio Ioannis, ut patet ex Hippolyto (6, 35) et ex Irenaeo (1, 7, 4; 1, 8, 2; 1, 8, 5; 3, 11, 7). Heracleon, Valentini discipulus, scripsit Commentarium in evangelium Ioannis, ex quo fragmenta nobis servavit Origenes in Commentario in evang. Ioan. (M 14). Marcion non negabat genuinitatem quattuor evangeliorum, sed dicebat ipsos apostolos infectos fuisse iudaismo, veram doctrinam Christi e solis scriptis Pauli et Lucae hauriri posse, dummodo etiam ex iis reliquiae iudaismi eliminarentur. Contra Marcionem maxime scripsit Tertullianus (cf. Praelect. dogm. I, n. 109).

Itaque haeretici non negabant genuinitatem evangeliorum, sed unum vel alterum ex evangeliis eligebant, quo ad fines suos uti se posse putabant, dein huius evangelii dicta partim mutilabant, partim adulterabant, partim textus genuinos in falsum sensum detorquebant. Evangelia igitur, cum iam ante medium saeculum II frequenter ita corrumperentur, multo ante exsistebant et genuina habebantur.

Potest his addi, quod iam saeculo II scriptores gentiles contra evangelia scripserunt, ut Celsus, qui a. 178 edidit librum, cui titulus Ἀληθὴς λόγος. In hoc libro dicit se proferre omnia ex sacris libris christianorum, quos discipuli Iesu scripserint. Ita Origenes testatur (Contra Celsum 2, 13 15 16 74), ex cuius verbis patet a Celso citari nostra evangelia (cf. Praelect. dogm. I, n. 102 sqq).

112. Arg. 3. Ex rationibus internis.

Is liber ex criteriis internis censendus est genuinus, qui ratione linguae, idearum, adiunctorum temporis et loci respondet illi aetati et populo, cui adscribitur. Atqui talis est indoles evangeliorum. Ergo evangelia censenda sunt genuina.

Ad mai. Hoc argumentum non tam respicit nominatim singulos scriptores, Matthaeum, Marcum, Lucam, Ioannem, quam tempus et locum originis; seu ostendit evangelia secundum internam indolem omnino convenire aetati et regioni, in qua res narratae factae esse dicuntur. Scriptor, qui solum fingit se vixisse certa aetate et certis locis, saepe prodet fictionem suam anachronismis et aliis indiciis, idque eo magis, quo magis diversa sunt externi mores et internae ideae et mentis inclinationes et dispositiones illius aetatis, qua scribit. Unde si liber est fidelis imago temporum et morum, quae describuntur, praesumptio maxima stat pro eius genuinitate, etsi hoc argumentum, si separatur a testimoniis externis, vix umquam est peremptoriae efficaciae.

113. Ad min. a) De indole linguae. Evangelia nostra, etsi, excepto Matthaei libro, graece scripti sunt, descendunt e fonte hebraico (aramaico), quia referunt ea, quae dicta et facta sunt inter iudaeos pluribus decenniis ante destructionem urbis Ierusalem et politicae potestatis iudaeorum. Quia autem lingua graeca a lingua hebraica valde differt, a priori exspectandum est, evangelia, si genuina sunt, redolere hebraicam linguae indolem. Reapse ita est. Tota ratio loquendi est simplex sine artificiosis constructionibus, et loco periodorum partes orationis per particulam et (vav copulativum) iunguntur. Multae dictiones adsunt, quales graeci numquam adhibent et vix intellegunt. Ita vocabula raka, rabbi, Boanerges, Kephas, abba, korban, gehenna etc. (Mt 5, 22; 23, 7. Mc 3, 17. Io 1, 42 etc.); ita illae locutiones «filius pacis, filius lucis, regnum caelorum», similes (Mt 3, 2; 23, 15. Lc 10, 6; 16, 8 etc.); ita constructiones, qualis est haec: «Beatus es, Simon, Barjona, quia non caro et sanguis revelavit tibi, sed Pater meus, qui est in caelis. Et ego dico tibi, quia tu es Petrus (kepha, et super hanc petram (kepha) aedificabo ecclesiam meam; et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Et tibi dabo claves regni caelorum, et quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in caelis; et quodcumque solveris super terram, erit solutum et in caelis» (Mt 16, 18 19). Pensentur singula; statim apparebit ab initio usque ad finem nihil in his verbis sapere genium graecum, omnia esse semitica. Talia autem toties leguntur in evangeliis et aliis libris Novi Testamenti, ut necessarium fuerit scribere specialia vocabularia et grammaticas graeciEx altera parte recepta sunt vocabula latina, prout congruit scriptoribus inter romanos viventibus: Κῆνσος = census (Mt 22, 17), Καῖσαρ = Caesar, κεντυρίων = centurio (Mc 15, 39), τίτλος = titulus (Io 19, 19).

b) De notitia historica. Evangelistae obiter tantum commemorant multa de magistratibus civilibus et ecclesiasticis, ut evidens sit eos non data opera incubuisse studio harum rerum. Nihilominus² rerum et personarum notitia est tam exacta et per alios fontes historicos tam bene confirmata, ut intellegi nequeat, quomodo evangelistae haec omnia noverint, nisi aut ipsi his rebus interfuerint aut eas a testibus immediatis acceperint. Ita e. g. quae Matthaeus vel Lucas narrant de familia herodiana et de divisione politica terrae palaestinensis, de Pontio Pilato et aliis personis, confirmantur a Flavio Iosepho (Antiq. 1, 17; 14, 14, 4; 17, 8, 4; 18, 3, 1; 18, 5, 1 sq).

c) Tota vita socialis iudaeorum vividis coloribus depingitur, ut factiones pharisaeorum et sadducaeorum, scribae et legis doctores, iudaeorum in romanos odium et exspectatio magni ducis, qui eos liberaret a romanis, discordia inter iudaeos et samaritanos. Haec omnia etiam apud Flavium Iosephum leguntur, qui erat testis oculatus (Antiq. 12, 1; 17, 2, 4; 18, 1, 2 sqq. De bello iud. 1, 33, 2; 2, 8, 1; 2, 12, 3; 6, 5, 4; 7, 8, 1).

Consuetudines iudaeorum describuntur, ut stricta observatio sabbati, frequentes lotiones etc. Matthaeus de his rebus loquitur ut notis lectoribus suis; Marcus in gratiam lectorum gentilium explicationes addit (cf. e. g. Mt 15, 1 sqq cum Mc 7, 1 sqq). Nummi varii in usu erant propter commixtionem gentium in Palaestina: romanorum nummi erant asses et denarii (Mt 10, 29. Mc 14, 5. Lc 7, 41); iudaeorum nummi erant sicli (Mt 26, 15); graecorum δραχμή, μνᾶ (Lc 15, 8; 19, 16).

d) Si praeterea memineris, quomodo evangelistae saepe personarum vultus, actiones, motus tam minute describant, non artificiose sed modo valde simplici (cf. e. g. Io 13, 4 sqq; 18, 3 sqq), non poteris rationaliter in dubium vocare, quin vel ipsi res illas viderint vel ab iis, qui viderant, acceperint. Quando enim facta per multos testes intermedios ad scriptores perveniunt, tam vividos colores amittunt. Cum igitur quadraginta annis post Christi mortem tota respublica iudaeorum sublata et illa, quae ab evangelistis describuntur, in alium plane statum mutata essent, fieri non potuit, ut posteriores scriptores res tali modo referrent. Nihilominus evangelistae posteriores nihil curarunt de vitandis apparentibus antilogiis cum prioribus, sed ingenue scripserunt res, quales viderant vel a testibus audierant. Ita falsarii non solent agere. Ergo internis criteriis genuinitas evangeliorum commendatur.

114. Obi. I. Scriptores veteres, qui testes genuinitatis evangeliorum invocantur, multa dixerunt, quae non admittuntur (ut. e. g. de chiliasmo), et arte critica destituti erant. Ergo non possunt haberi testes apti.

Resp. Dist. antec.: Unus alterve quasdam opiniones habuerunt, quae ab aliis non admittebantur, et in his rebus non sunt testes traditionis universalis, conc. antec.; omnes unanimiter aliquid ut traditum docuerunt, quod revera non erat traditum, neg. antec. Unde neg. conseq., quia non est paritas. Illud ipsum exemplum de chiliasmo optime illustrat differentiam. Iustinus et Irenaeus quaedam dicta de felicitate regni messianici litteraliter accipiebant, quae bene sciebant ab aliis christianis allegorice exponi. Itaque ipsi testantur alios aliter sentire, et revera plurimi Patres omnem chiliasmum reiciunt (cf. Praelect. dogm. IX, n. 695 sqq). Contra vero quantum ad genuinitatem evangeliorum, habetur omnium testium unanimis consensus.

Illud quod dicitur de arte critica eatenus conceditur, quatenus Patres non habebant artem criticam scientifice excultam. Sed eos caruisse sano sensu critico naturali, et caece omnia recepisse, quae de Iesu Christo narrabantur, prorsus falsum est. Multo plura sunt evangelia, quae ea aetate ut spuria reiecta, quam quae ut genuina recepta sunt. Cum Serapion (episcopus antioch. 190—211) audisset in ecclesia rhossensi in Cilicia legi sub nomine Petri aliud evangelium praeter quattuor nostra, scripsit ad illos fideles: «Nos, fratres, et Petrum et reliquos apostolos perinde ac Christum ipsum suscipimus. Sed quae nomen illorum falso inscriptum praeferunt, ea nos utpote gnari ac periti repudiamus, quippe qui compertum habeamus ea nos a maioribus minime accepisse» (Euseb. H. E. 6, 12). Item in Asia presbyter, qui falsum scriptum confecerat, convictum et depositum esse narrat Tertullianus (De bapt. 17). Usus critices etiam in fragmento muratoriano et in aliis documentis cernitur.

115. Obi. II. Viri maximi et plane singulares solent post mortem narrationibus mythicis vel legendariis celebrari. Ergo praesumendum est non omnia, quae de Iesu Christo narrantur, esse genuina.

Resp. Potest totum concedi, neque tamen inde recte concluditur evangelia nostra esse scripta mythica. Adsunt evangelia apocrypha (partim haeretica, partim piae tantum curiositati servientia) iam inde a saeculo II S. Irenaeus ait: Haeretici «inenarrabilem multitudinem apocryphorum et perperum [adulterinarum] scripturarum, quas ipsi finxerunt, afferunt ad stuporem insensatorum» (Contra haer. 1, 20, 1 sq). Hegesippus in opere, quod post a. 160 edidit, «agens de libris, qui apocryphi dicuntur, quosdam eorum sua aetate a nonnullis haereticis compositos esse scribit» (Euseb. H. E. 4, 22). Origenes ait: «Ut sciatis non solum quattuor evangelia sed plurima esse conscripta, e quibus haec, quae habemus, electa sunt et tradita ecclesiis, ex ipso prooemio Lucae cognoscamus… Ecclesia quattuor habet evangelia, haereses plurima… Quattuor tantum evangelia sunt probata… In his omnibus nihil aliud probamus nisi quod ecclesia, i. e. quattuor tantum evangelia recipienda» (Hom. 1 in Luc.). Principalis norma ad distinguenda genuina evangelia ab apocryphis erat traditio apostolica et hoc sensu ecclesiae auctoritas, id quod brevissime exprimit S. Augustinus his verbis: «Ego evangelio non crederem, nisi me catholicae ecclesiae commoveret auctoritas» (Contra epist. fundam. c. 5; M 42, 176). Eusebius, loquens de libris apocryphis, ait: «Quos quidem libros nullus umquam, qui continuata ab apostolis successione in ecclesia docuit, in scriptis suis commemorare dignatus est» ut fontes historicos vel theologicos (H. E. 3, 25).

Ergo si fabulosae de Iesu Christo narrationes necessario oriebantur, hae exstant in libris apocryphis, et si necessaria erat ars critica ad discernendos libros genuinos a libris spuriis, eam ecclesia exercuit in reiciendis apocryphis. Ecclesiae autem iudicium fuisse sanum omnes viri cordati nunc concedunt, neque quisquam est, qui contendat libros apocryphos ullo modo in comparationem venire posse cum evangeliis genuinis.

116. Obi. III. Si quattuor evangelia tam certo sunt genuina, cur tot viri eruditi genuinitatem eorum negarunt vel in dubium vocarunt?

Resp. Quia illi viri eruditi a priori negarunt possibilitatem factorum vere supernaturalium. Nemo autem consequenter facta supernaturalia negare potest, qui evangelia genuina esse agnoscit.

Olim quidem nonnulli conati sunt omnia facta in evangeliis narrata naturaliter explicare, inter quos facile palmam tulit Gottlob Paulus (Exegetisches Handbuch 1830). Quae «naturalis» explicatio tam violenta est, ut omnium, etiam rationalistarum, risu excepta sit.

Illam irridet David Frid. Strauss (Das Leben Jesu, kritisch bearbeitet I³ 24 sqq 41 sq), qui ipse recurrit ad theoriam mythorum. Sed quia mythi non oriuntur nisi post aliquod tempus, omni vi studuerunt ostendere evangelia in lucem non prodiisse nisi circa medium saeculum secundum et esse pias quasdam fraudes. Maxime in hac re eminet «schola tubingensis», cuius caput est Ferd. Christ. Baur (Kritische Untersuchungen über die kanonischen Evangelien 1847). Sed eius theoriae tam manifeste pugnant cum factis historicis, ut ab omnibus derelictae sint (cf. Cornely, Introd. I, 743 sqq; La science catholique, Arras 1894, 906 sqq). Alii dein alias theorias excogitaverunt, sed eo res devenit, ut fere sit bellum omnium contra omnes. Quia scilicet testes historicos audire nolunt, sed praeiudicia sua ad instar principiorum ponunt, ad concordiam non perveniunt, et discordia sua signum certum erroris ostendunt. Ad. Harnack aliud effugium invenit; nam in libris «Chronologie der altchristlichen Literatur», «Lukas der Arzt», aliis redit quidem in multis ad veterem traditionem et vult originem evangeliorum synopticorum et aliorum librorum et institutorum primaevae christianitatis quaerendam esse in urbe Ierusalem inter annos 40—70, et ita facta, quae narrentur, admittenda esse, sed iudicia et explicationes evangelistarum de his factis a nobis acceptari non posse, cum evangelistae fuerint homines superstitiosi et miraculorum venatores.

Itaque fit reditus ad naturalem explicationem, sed minus crassam et artificiose occultatam. Terror ordinis supernaturalis, qui mentes horum hominum occupat, non est fidus dux ad inveniendum verum (cf. Praelect. dogm. I, 75 115).

ARTICULUS II.

DE INTEGRITATE EVANGELIORUM.

Cf. Cornely, Introd. I² 307 sqq; Edit. critic. N. T. Westcott-Hort 1882 et deinceps; Tischendorf⁸, 1869, cum Prolegomenis, quae edidit Gregory 1864—1890, et eiusdem Textkritik des N. T. 1900—1902; H. v. Soden, Die Schriften des N. T. I, 1902.

Prop. XI. Evangelia substantialiter integra ad nos pervenerunt

117. Stat. quaest. Integritas alicuius libri idem est atque immunitas a corruptione. Integer est liber, in quo neque deest quidquam, quod auctor scripsit, neque additum quidquam, quod non scripsit, neque verba vel sententiae mutata sunt. Integritas alia est substantialis, alia accidentalis. Quae distinctio non eodem modo applicanda est ad libros poeticos vel rhetoricos et ad libros historicos vel doctrinales. Libri alicuius poetici vel rhetorici vis et dignitas potest ita constare in externa loquendi forma, ut hac perdita liber substantialiter corruptus sit. At si agitur de aestimando libro quodam ut fonte historico vel doctrinali, sola mutatio formae, qua ipsa res non afficitur, relinquit librum substantialiter intactum, ita ut liber sub hoc respectu maneat integer, etsi sola eius versio fidelis supersit. Item si partes alicuius operis perierunt, possunt tamen partes, quae supersunt, eo sensu esse integrae, quod continent ea, quae auctor ab initio scripsit, et immunes sunt a falsificationibus.

Evangelistarum autographa iam primis saeculis interierunt; quaestio ergo est de solis apographis. Ex quo tempore inventa est ars typographica, sine magna difficultate textus integer servari poterat. Maior difficultas erat, quamdiu manibus describendi erant codices. Unde praecipue quaeritur, num in manuscriptis codicibus textus integer manserit. Hoc eo facilius diiudicari potest, quo plures adsunt codices e variis mundi partibus, et quo magis codices ascendunt usque ad vetusta tempora. Alia adiumenta criticae textualis sunt versiones evangeliorum in linguas alias, praesertim si sunt valde veteres; dein citationes factae ex evangeliis a Patribus et posterioribus scriptoribus. Haec omnia, si inter se comparantur, praebent facultatem cognoscendi, quis fuerit textus primitivus. Nam fieri non potest, ut eaedem corruptiones in omnia exemplaria, omnes versiones, omnes citationes ubique terrarum irrepant. Ergo ea, quae ubique invenientur, certe integra manserunt. Ubi vero sunt diversae lectiones, secundum praecepta critica discernendum est, quae lectiones sint certo vel probabiliter genuinae, quae vero certo vel probabiliter falsae vel dubiae. Ergo eadem via integritas evangeliorum stabilienda est atque aliorum librorum antiquorum, sed eminent evangelia prae omnibus aliis libris antiquis numero et vetustate codicum. Inquisitiones quoque criticae iam saepe diligentissime factae, lectiones variantes collectae, ex earum comparatione editiones criticae factae sunt, ut cum certitudine de hac re iudicare possimus.

Dicimus igitur, etsi ingens numerus lectionum variantium adsit (numerant usque ad 120 000 in toto Novo Testamento), textus substantialiter mansit integer, quod attinet facta et doctrinam Christi, de quibus in hoc tractatu agitur. Variantes lectiones plurimae sunt manifesti lapsus calami, aliae spectant solam orthographiam, formas grammaticas, omissionem vel positionem articuli, ordinem verborum, alias minutias, quibus sensus non mutatur. Censent Westcott et Hort, si sensus spectetur, vix millesimam partem Novi Testamenti esse incertam (The New Testament, introd. p. 2). Sunt in evangeliis quattuor tantum loci, qui quoad rem ipsam in quaestionem veniunt, si agitur de critica textuali: Lc 22, 43 sq, ubi sermo est de sudore sanguineo Christi; Io 5, 4, de angelo descendente in piscinam, et Io 8, 1—11, ubi sermo est de muliere adultera, qui tres textus in tractatu apologetico non sunt necessarii. Quartus locus est finis evangelii Marci (16, 9 sqq), quem ab alia manu appositum esse volunt. Hic textus est quidem alicuius momenti in re apologetica; attamen ea, quae in textu dicuntur, etiam aliis locis certe genuinis evangeliorum dicuntur; dein vero illi versus, etsi ab alio additi sint, tamen apostolorum aetate scripta sunt (quidam Aristoni vel alii discipulo apostolorum tribuunt) et a scriptoribus saeculi II iam citantur.

His praemissis inspiciamus rationes, ob quas evangelia substantialiter integra esse dicenda sunt.

118. Arg. Illi libri integri dicendi sunt, quorum integritas probatur magno numero testium et ab initio fuit obiectum singularis curae eorum, quorum intererat servare integros illos libros. Atque id valet de evangeliis. Ergo evangelia dicenda sunt integra.

Prob. min. a) Plus ter milleni codices noti sunt, ex quibus alii totum Novum Testamentum, alii partes tantum vel fragmenta continent. Quorum vetustissimi sunt qui maiusculis litteris scripti sunt; et ex his circiter 114 antiquiores sunt saeculo X, quattuor attribuuntur saeculis IV et V: Vaticanus, Sinaiticus, Alexandrinus, Ephraem rescriptus. Vaticanus et Sinaiticus completa evangelia continent. In Alexandrino totum fere deest evangelium Matthaei, pauca e Ioanne desunt. Cantabrigiensis saeculi VI tota fere evangelia habet, quem critici censent eam textus formam exhibere, quae saeculo III in maiore parte ecclesiae in usu fuerit. Sangallensis saeculi IX omnia evangelia habet et valde affinis est Cantabrigiensi. Alii codices evangeliorum sunt Laudianus saeculi VI vel VII, Rossanensis saeculi VI, Basileensis saeculi VIII, Harleianus et Hamburgensis saeculi IX vel X, Cyprius saeculi IX. Ad quos accedunt pluries centeni codices evangeliorum minusculis litteris conscripti.

Iam quid sibi velit hic magnus numerus antiquorum codicum facilius intellegimus, si meminerimus, quantopere codices auctorum veterum profanorum tam graecorum quam latinorum numero et antiquitate inferiores sint. E. g. Caesaris codices sunt unus e saeculo IX, pauci e saeculis X—XII. Magna pars Annalium Taciti in uno tantum codice exstat. Illorum scriptorum, qui saepissime legebantur, minus quam trecenti codices exsistunt, et hi omnes ab aetate illorum scriptorum multo magis remoti sunt quam codices evangeliorum ab evangelistis. Codices Sinaiticus et Vaticanus ab evangelistis annis circiter trecentis distant. A Caesare autem primus codex integer 900 circiter annis distat, a Thucydide 1300 annis, et simile quid de aliis historicis profanis veteribus valet. Solius Livii primus codex (minime integer) 400 tantum annis distat. Itaque si integritas profanorum scriptorum non vocatur in dubium, a fortiori integritas evangeliorum admittenda est.

b) Multae versiones evangeliorum in varias linguas exstant, ex quibus quaedam, ut Sahidica et vetus Syriaca tertio vel secundo saeculo factae sunt. Latina versio, quae in Vulgata legitur, est vetus versio a S. Hieronymo correcta. Hae versiones ad textum critice diiudicandum plurimum iuvant, et conclusio certa ex earum comparatione facta rursum est integritas substantialis evangeliorum.

c) Tandem in operibus Patrum et scriptorum ecclesiasticorum iam tribus primis saeculis tot inveniuntur excerpta vel citata ex evangeliis, ut ex iis evangelia fere reconstrui possint. Revocetur praeterea in memoriam lectionem publicam evangeliorum in conventibus christianorum, iam a Iustino testificatam, semper fuisse in usu. Inde fiebat, ut fideles non raro accuratam eorum notitiam haberent et quamlibet corruptionem statim animadvertere possent. Narrat S. Augustinus magnam commotionem in populo factam esse, quod episcopus quidam novam Hieronymi versionem in ecclesia legisset (Epist. 71, n. 5). Etiam ex modo, quo SS. Patres evangelia citant, satis apparet eos saepe memoriter citare, non e libris describere. Iamvero evangelia citari coepta sunt mox postquam in lucem prodierunt, qua re etiam differunt ab auctoribus profanis; nam e. g. Herodoti mentio prima fit centum annis post eius obitum ab Aristotele, secunda a Cicerone, i. e. post quadringentos annos. Thucydides primum allegatur a Cicerone, i. e. post annos amplius trecentos. Idem valet de aliis scriptoribus.

d) Non ideo negamus corruptiones textus iam primis saeculis accidisse (cf. Cornely, Introd. I, n. 111); sed ut ex editionibus criticis patet, tales sunt corruptiones, ut in evangeliis ne unum quidem factum alicuius momenti in vita Christi vel ulla eius doctrina in dubium vocetur. Dein vero episcopi summa cura vigilarunt, ne corruptiones latius serperent, praesertim si mente haeretica factae erant. Ita e. g. contra adulterationem evangelii Lucae per Marcionem factam tam vehementer pugnarunt, ut Marcionis opus plane disparuerit. Iam S. Irenaeus reclamat, quod valentiniani in Mt 11, 27 ordinem verborum inverterint (Contra haer. 4, 6), et provocat ad «accurata et antiqua antigrapha» (ibid. 5, 30). Ex hoc et aliis similibus factis patet, quam difficile fuerit vel unam sententiam mutare aliis non advertentibus et repugnantibus. Nonnulli quoque viri, ut Hesychius et Lucianus, maxime vero S. Hieronymus, singularem operam impenderunt, ut sacer textus, etiam in accidentalibus, suae integritati restitueretur, quem laborem multi viri docti sequentium saeculorum usque ad nostra tempora susceperunt. Quorum laborum fructus is quoque est, ut certo sciamus evangelia per saeculorum cursum substantialiter integra usque ad nos pervenisse. Neque quisquam hoc negat nisi illi infideles, qui ob alias prorsus rationes impugnantes veritatem christianae religionis, in critica Novi Testamenti sunt plane peregrini.

119. Obi. I. Etiam adhibitis omnibus adiumentis criticis non pervenimus nisi forte ad eam evangeliorum formam, quae saeculo II in usu fuit. Atqui praecedenti tempore poterant multa in evangelia irrepere, quae ab evangelistis scripta non erant. Ergo non constat de evangeliorum integritate.

Resp. Conc. mai. Ad min. haec dicenda sunt:

a) Corruptiones non sunt gratis affirmandae neque supponendae sed probandae. Quae probationes hucusque allatae non sunt, immo excluduntur, quia plane improbabile est christianos omnes tacite passos esse, ut libri principales religionis christianae ita corrumperentur.

b) Plane intellegi nequit, quomodo tales corruptiones omnes ubique codices potuerint ita pervadere, ut nullum vestigium prisci textus permanserit in mundo. Revera nihil umquam auditum est de textu evangeliorum a nostro textu substantialiter diverso, quamquam SS. Patres iam saeculo II incipiunt loqui contra corruptiones accidentales. Uniformitas textus evangeliorum inde ab exeunte saeculo II explicari nequit, si antea textus substantialiter alius legebatur in ecclesia. Cum ne inter primos quidem Patres ullus sermo vel ulla suspicio sit de textu diverso, talis textus non exstitit. Etiam ea, quae supra (n. 112 sq) dicta sunt de internis criteriis genuinitatis, excludunt posteriorem mutationem substantialem, quae se non mox ut talem prodidisset.

120. Obi. II. In evangeliis narratur institutio ecclesiae, sacramentorum, aliarum rerum a Christo facta. Atqui hae res non a Christo institutae sed postea paulatim ortae sunt. Ergo illae narrationes sunt corruptio primitivorum evangeliorum.

Resp. Dist. min.: Haec est theoria modernistarum (cf. Denz. n. 2015 sqq 2054 sqq 2088 2100), conc. min.; hoc est factum historicum, neg. min. Et neg. conseq.

ARTICULUS III.

DE CREDIBILITATE EVANGELIORUM.

Cf. H. Wallon, De la croyance due à l'évangile², Paris 1866; H. Boese, Die Glaubwürdigkeit der Evangelien, Freiburg 1895; F. Vigouroux, Les Livres Saints IV, l. 5, qui veracitatem singulorum evangelistarum demonstrat.

Prop. XII. Scriptores evangeliorum sunt fide digni.

121. Stat. quaest. Cum evangelia sint genuina et substantialiter integra, ad hoc ut sint fontes fidei historicae, unum adhuc requiritur, ut eorum scriptores tales sint, quibus tuto fidere possimus. Fidendum autem est iis, qui possunt et volunt dicere verum. Ergo demonstrandum est evangelistas esse tales testes.

Qui dicunt evangelia fallendi studio esse conscripta, ut Reimarus, Ferd. Chr. Baur, alii, potius negant genuinitatem, et dicunt evangelia esse saeculo II confecta et evangelistis supposita. Ab hac sententia non multum absunt modernistae, ut Loisy (Les évangiles synoptiques), qui asserunt iam ab ipsis scriptoribus in evangeliis multa esse relata, quae cum doctrina Christi non consentiant, et usque ad canonem definite constitutum evangelia continuis mutationibus fuisse obnoxia, ut in iis non iam appareat «Christus historiae» sed «Christus fidei», a Christo historico valde diversus (cf. Denz. n. 2013 sqq 2096). Contra has theorias complures scripserunt, ut e. g. M. Lepin (Les théories de M. Loisy, Paris 1908). Modernistae partim genuinitatem, partim integritatem, partim credibilitatem evangeliorum in dubium vocant, nitentes non rationibus historicis sed hypothesibus aprioristicis, quas pro postulatis artis criticae haberi volunt. Nos probata genuinitate et integritate evangeliorum hic unice quaerimus, num eorum scriptores potuerint et voluerint dicere verum.

122. Arg. Scriptores evangeliorum sunt fide digni, si potuerunt et voluerunt dicere verum. Atqui potuerunt et voluerunt dicere verum. Ergo.

Prob. min. a) Evangelistae vel diserte affirmant vel tacite supponunt se referre vera facta historica. S. Lucas ait: «Visum est et mihi, assecuto omnia a principio diligenter, ex ordine tibi scribere, optime Theophile, ut cognoscas eorum verborum, de quibus eruditus es, veritatem» (1, 3 sq). S. Ioannes ait: «Multa quidem et alia signa fecit Iesus in conspectu discipulorum suorum, quae non scripta sunt in libro hoc. Haec autem scripta sunt, ut credatis, quia Iesus est Christus» (20, 30 sq). Et in fine evangelii: «Hic est discipulus ille, qui testimonium perhibet de his et scripsit haec; et scimus, quia verum est testimonium eius» (21, 24; cf. 19, 35 et 1 Io 1, 1 sqq). Sed et Matthaeus et Marcus scribunt sicut ii, qui referunt facta historica, et qui volunt docere homines, quid de factis et dictis Christi sciendum vel credendum sit. Hoc modo, non aliter, non ut fictas narrationes, ab initio et per omnia subsequentia saecula ecclesia eorum scripta accepit et intellexit, et ea ut regulam fidei et morum habuit.

b) Evangelistae poterant dicere veritatem rerum, quas narrabant. Nam secundum ea, quae supra (n. 108) audivimus, Matthaeus et Ioannes erant discipuli Domini; Marcus scripsit evangelium, quod Petrus praedicavit; Lucas praeter Pauli praedicationem testes immediatos secutus est. Ea, quae narrant, ut plurimum facta sunt in publico coram multis hominibus, iisque non feris et incultis, sed iudaeis, graecis, romanis. Res, quae narrantur, omnes fere eae sunt, quae a quolibet homine sanis sensibus instructo videri vel audiri poterant. Si quaedam excipiuntur, ut quae de infantia Christi narrantur, poterant haec disci ab hominibus fide dignis. Ceterum haec minoris momenti sunt in tractatu apologetico. Etiam plurima miracula erant facta sensibilia, quae facile percipi poterant, ut quando caecus natus vel alii aegroti subito curabantur, quando quinque milia hominum quinque panibus saturabantur, quando aqua mutata est in vinum, quando Christus ambulabat super aquas. Doctrina quoque Christi ea erat, quae toti populo proponebatur, non doctis et selectis hominibus. Poterant igitur evangelistae hanc doctrinam recte accipere et reddere, etsi forte non statim totam vim eius penetrabant. Res quidem erant sublimes, forma autem simplex. Ergo nulla ratio est suspicandi evangelistas esse deceptos in referendis factis et doctrina Christi.

c) Neque evangelistae poterant decipere. Aderant enim multi testes rerum, quas referunt. Iesus ipse dixit ad Annam: «Ego palam locutus sum mundo, ego semper docui in synagoga et in templo, quo omnes iudaei conveniunt, et in occulto locutus sum nihil. Quid me interrogas? Interroga eos, qui audierunt quid locutus sim ipsis; ecce hi sciunt quae dixerim ego» (Io 18, 20 sq). S. Petrus ad iudaeos ait: «Viri israelitae, audite verba haec: Iesum Nazarenum, virum approbatum a Deo in vobis virtutibus et prodigiis et signis, quae fecit Deus per illum in medio vestri, sicut et vos scitis, hunc… interemistis» (Act 2, 22 sq). Et S. Paulus ad Festum: «Scit de his rex [Agrippa]…; latere enim eum nihil horum arbitror; neque enim in angulo quidquam horum gestum est» (Act 26, 26). Cum tot testes essent inter vivos, quando evangelia scribebantur, non tacuissent, si evangelistae falsa narrassent. Ceterum quae ex Actibus apostolorum et aliis scriptis Novi Testamenti de vita et doctrina Christi colliguntur, consentiunt cum evangeliis. Irrationabiliter autem supponeretur omnes illos scriptores esse deceptos vel deceptores, neque a quoquam eorum deceptionem esse detectam.

Neque poterant evangelistae excogitare doctrinam tam alienam ab ideis hominum illius aetatis et fingere virum tam praestantem verbo et opere et simul tam diversum ab hominibus, qui tunc apud vulgus erant in veneratione. Iesu Christi vita et doctrina est miraculum ordinis moralis, quod nisi factum esset, evangelistae patrassent ipsi miraculum fingendo aliquid, cuius simile neque antea neque postea fuit in mundo. Si vita et doctrina Christi inventa est ab otiosis hominibus, numquam magis miranda fraus nec cum magis prospero eventu facta est. Nam nobilissima doctrina, firmissima fides, virtutes egregiae christianorum, eversio religionis gentilis, cum patriis moribus intime nexae, propagatio et firmitas religionis christianae, tot impugnationibus et persecutionibus usque ad nostra tempora superioris, brevi, perfecta mutatio totius ordinis moralis et socialis fictione quorundam hominum indoctorum effecta est. Haec qui admittit, multo maiore credulitate praeditus est, quam postulat fides christiana.

d) Deerat evangelistis motivum decipiendi. Nemo gratis praesumendus est mendax sed probandus. Atqui non solum non probatur fraudulenta mens evangelistarum, sed potius excluditur. Nam praedicare Christum erat illis temporibus res periculi plena. Carceres, poenae, mors tam a iudaeis quam a gentilibus parabantur discipulis Christi, et maxime praedicatoribus doctrinae eius (cf. Act 4, 1 sqq; 5, 17 sqq; 6, 1 sqq; 12, 1 sqq; 16, 19 sqq). Ergo non spes lucri temporalis, non honoris, non favoris hominum neque simile quid poterat evangelistas impellere ad decipiendos homines per falsas narrationes. Simul fraude sua gravissimas a Deo poenas meruissent. Quod S. Paulus de se ait, hoc valet de omnibus: Si doctrina, quam praedicamus, falsa est, «inanis est praedicatio nostra, inanis est et fides vestra, invenimur autem et falsi testes Dei… Si in hac vita tantum in Christo sperantes sumus, miserabiliores sumus omnibus hominibus… Ut quid et nos periclitamur omni hora? Si secundum hominem ad bestias pugnavi Ephesi, quid mihi prodest?… Manducemus et bibamus; cras enim moriemur» (1 Cor 15, 14 sq 19 30 32). Sed quia tam firmiter persuasum erat apostolis et eorum discipulis de veritate rerum, quas praedicabant, propterea cum gaudio ignominiam, dolores, mortem pro Christo subibant. Ita autem non agunt deceptores.

e) Tandem modus narrandi indicat homines veridicos. Est enim simplex et liber ab omni fuco. Scribunt contra malas cupiditates hominum, postulant despectum mundi et sui abnegationem. Non tacent ea, quae ipsis vel magistris suis vel rei, quam commendant, dedecori sunt, ut negotium Matthaei, iudaeis detestabile, imperfectiones apostolorum, proditionem Iudae, negationem Petri, fugam omnium discipulorum, ignominiosa omnia, quae Christus passus est, reiectionem populi israelitici, eversionem futuram urbis Ierusalem. Etiam ea, quae maxime mira vel dira sunt, pacate, sine animi commotione, sine declamationibus referunt. Comparetur modus, quo Flavius Iosephus de iudaeis loquitur, cum modo, quo evangelistae loquuntur; statim apparebit, quanta differentia sit inter causidicum et sincerum veri narratorem.

Itaque certum est evangelistas et potuisse et voluisse dicere verum, et evangelicas narrationes esse fide dignas.

123. Obi. I. Illi scriptores non sunt fide digni, qui easdem res diverso modo referunt. Atqui evangelistae easdem res ita narrant, ut eorum narrationes inter se conciliari non possint. Ergo non sunt fide digni.

Resp. Cum interim non agatur de evangelistis ut scriptoribus inspiratis sed simpliciter ut historicis, dist. mai.: Illi scriptores non sunt fide digni, saltem non omnes, qui easdem res referunt modo tam diverso, ut facta et doctrina substantialiter alia evadant, conc. mai.; qui solum differunt in minutis et accidentalibus, quibus substantia rei non afficitur, non sunt fide digni, neg. mai. Vix umquam vel numquam accidit, ut varii scriptores, multa singularia referentes, omnia usque ad minutissima plane eodem modo referant, quia modus concipiendi res et modus exprimendi concepta est singulis proprius, et quia homines, videntes idem factum vel audientes eadem verba, solent quidem substantiam rei omnes percipere, sed unus ad haec, alius ad illa accidentalia magis attendit. Neque tamen a prudentibus ideo eorum fides in dubium vocatur. Immo evangelistae, si voluissent decipere, diligenter studuissent evitare omnem speciem dissensus a narratione ceterorum evangelistarum. Quod cum non fecerint, eo magis commendatur eorum sinceritas.

Dist. min.: Evangelistae inter se discrepant quoad accidentalia et minuta, trans. min.; quoad substantialia et gravia, neg. min. Non alia vita et doctrina Christi apud varios evangelistas legitur sed eadem; et etiam quoad multa secundaria apparens discordia ad harmoniam reduci potest. Quodsi hoc fieri cum certitudine nequit quoad omnia, sunt tamen solutiones saltem probabiles, id quod in quaestionibus historicis saepe totum est, quod prudenter postulatur.

124. Obi. II. Saltem Ioannis evangelium ab evangeliis synopticis ita discrepat, ut Iesus Christus plane alius videatur esse in quarto evangelio atque in tribus primis evangeliis. Ergo saltem quartum evangelium non videtur esse fons historicus fide dignus.

Resp. Cum Ioannes alios lectores supponat et ad alium finem scripserit atque synoptici, nihil mirum in eo est, quod aliam materiam elegit et alio dicendi genere utitur. Ioannes enim, scribens circa finem saeculi I ad eos, qui iam diu erant christiani, eos praemonet contra errores quorundam haereticorum, qui divinitatem Christi negabant, ut apparet ex prima epistula Ioannis et ex testimoniis Patrum: Irenaei (Contra haer. 3, 11), Epiphanii (Haer. 51, 12; 69, 23), Hieronymi (De vir. ill. 9). Ob hunc finem Ioannes non, ut synoptici, ea elegit, quae Iesus in Galilaea dixit ad communem populum, sed ea, quae in Iudaea disputavit contra legis doctores. Intellegitur autem, cur Iesus aliter loquatur ad doctos, aliter ad indoctos. Eadem diversitas etiam apud synopticos manifestatur, quando Christus loquitur ad pharisaeos (cf. Mt 12, 24 sqq; 15, 1 sqq; Mc 7, 1 sqq; 11, 27 sqq). Item apud Ioannem Christus aliter loquitur cum Nicodemo, aliter cum muliere Samaritana (Io 3, 1 sqq; 4, 5 sqq). Quod rationalistae saepe dixerunt, apud Ioannem praedicari divinitatem Christi, apud synopticos Christum non esse nisi hominem insignem, est manifeste falsum; et etiam ipsi rationalistae magis magisque concedunt Christum synopticorum esse ens divinum (cf. Knabenbauer, Commentar. in Ioan.² 33 sqq).

Quomodo potuit S. Ioannes tam longas orationes Christi, quas narrat, memoria tenere? Respondetur potuisse S. Ioannem res, quae illis orationibus continentur, memoria retinere, quia erant res gravissimae, quae a Iesu gravissime inculcabantur, ita ut memoriae discipuli firmissime imprimerentur. Sed etsi Ioannes sensum Christi fideliter refert, forma tamen et constructio verborum ipsius est, qui ea, quae aramaice audierat, graece reddit. Unde non semper verbotenus dicta Christi proponit, etsi sine dubio saepe quoque ipsa Domini verba evangelista exacte graece vertit (cf. Knabenbauer l. c. 54 sq).

Quod vero attinet singulas quaestiones de conciliando evangelio Ioannis cum evangeliis synopticis, videantur Introductiones in S. Scripturam et commentarii. Quomodocumque singulae quaestiones solvuntur, eadem substantialiter manet vita et doctrina Christi, id quod nobis in hoc tractatu omnino sufficit.

125. Schol. Testimonia quorundam scriptorum veterum non christianorum.

Primis temporibus religio christiana relative paucos et ignotos cultores habebat, de quibus nihil curabant scriptores exteri. Cum vero paulatim eorum numerus crevisset et novus cultus partim admirationis, partim odii et persecutionis obiectum factus esset, coeperunt etiam scriptores, qui non erant christiani, de hac re loqui. Quorum quaedam saltem dicta audiamus.

Iudaeus Flavius Iosephus († post 93) haec scribit: «Eo etiam tempore fuit Iesus, vir sapiens, si tamen virum eum appellare fas est. Fuit enim mirabilium operum effector, magister hominum, qui verum cum voluptate accipiunt, multosque iudaeos, multos item gentiles ad se pellexit. Hic erat Christus. Quem cum Pilatus, ab hominum nostrorum primis delatum, crucis supplicio addixisset, eum tamen amare non desierunt qui primum amaverant. Apparuit enim tertio die redivivus, divinis vatibus et haec et mille alia de eo miranda effatis. Atque ab eo denominata christianorum natio durat usque ad hunc diem» (Antiq. 18, 3, 3). Nullus est codex Iosephi, in quo verba non exstant; omnes veteres versiones ea repetunt, veteres scriptores, ut Eusebius (H. E. 1, 11), ea allegant. Ergo externa criteria stant pro genuinitate. Obiciunt Iosephum non potuisse ita loqui. At hoc gratis asseritur (cf. Praelect. dogm. I, n. 138). Habentur etiam testimonia Iosephi de Ioanne Baptista et de Iacobo, fratre Domini (Kirch, Enchir. n. 6 sq).

Tacitus († 119) de Nerone ait: «Abolendo rumori [quo dicebatur auctor incendii a. 64 p. Chr. facti] Nero subdidit reos et quaesitissimis poenis affecit, quos per flagitia invisos vulgus christianos appellabat. Auctor nominis eius, Christus, Tiberio imperitante per procuratorem Pontium Pilatum supplicio affectus erat. Repressaque in praesens exitiabilis superstitio rursus erumpebat, non modo per Iudaeam, originem eius mali, sed per urbem etiam, quo cuncta undique atrocia aut pudenda confluunt celebranturque» (Annal. 15, 44).

Plinius iunior († 113) iudiciali inquisitione in christianos facta, ad Traianum imperatorem scribit: «Affirmabant hanc fuisse summam vel culpae suae vel erroris, quod essent soliti stato die ante lucem convenire carmenque Christo quasi Deo dicere secum invicem seque sacramento non in scelus aliquod obstringere, sed ne furta, ne latrocinia, ne adulteria committerent, ne fidem fallerent, ne depositum appellati abnegarent. Quibus peractis morem sibi discedendi fuisse rursusque coeundi ad capiendum cibum, promiscuum tamen et innoxium» (Epist. l. 10, ep. 96). Responsum Traiani apud Kirch (Enchir. n. 25), ubi etiam habentur dicta Adriani imperatoris (n. 30 32 45 52) et Suetonii (n. 33 sq). Cf. Wilmers, De religione revelata 319 sqq.

Cum iam magis propagata esset religio christiana, coeperunt scriptores gentiles maiora opera contra eam edere, ut saeculo II Celsus, saeculo III Porphyrius et Hierocles, ultimus saeculo V Proclus (cf. Epiphanius, Haer. 51, 8).

Itaque ea fere erat relatio scriptorum gentilium ad religionem christianam, quae a priori exspectanda erat³.