Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III

I. Tertio¹ ostenditur quod nec divitiae sunt summum hominis bonum.

1. Et arguitur primo sic. Non appetuntur divitiae nisi propter aliud, inquantum utimur eis vel ad corporis sustentationem, vel ad aliquid aliud huiusmodi. Ergo non sunt summum bonum, quod est propter se, et non propter aliud desideratum.

Secundo. Divitiae in hoc maxime conferunt quod expenduntur. Ergo earum possessio non potest esse summum bonum. — Probatur consequentia. Quia illarum rerum possessio non potest esse summum hominis bonum quae maxime conferunt homini in hoc quod emittuntur. — Ista ratio particulariter probat de divitiis quas Aristoteles, I Polit.², artificiales vocat, cuiusmodi sunt pecuniae.

II. Tertio. Magis laudabilis est actus liberalitatis et magnificentiae ex hoc quod pecuniae emittuntur, quam ex eo quod conservantur: cuius signum est, quod ex hoc nomina harum virtutum sumuntur. Ergo felicitas in possessione pecuniarum non consistit. — Probatur consequentia. Quia actus virtutis laudabilis est ex eo quod ad felicitatem accedit.

Ad evidentiam huius rationis, considerandum est, ex doctrina Sancti Thomae IIª II^ae, q. cxvii³, quod duo sunt actus liberalitatis circa pecuniam habitam: unus est uti pecunia, quod in ipsius emissione consistit; alius est conservare ipsam ad idoneum usum. Inter hos actus, usus pecuniae, sive eius emissio, est principalis: utpote ad quem alius ordinatur. Ideo magis laudabilis est usus pecuniae quam ipsius conservatio. Et ex hoc vult Sanctus Thomas concludere quod possessio pecuniarum non est felicitas. Quia, si sic esset, tunc esset magis laudabilis actus liberalitatis qui est conservare pecunias, quam usus eius, qui est emittere: quia tanto actus virtutis est laudabilis, quanto ad felicitatem accedit; conservatio autem magis accedit ad possessionem pecuniae quam emissio, per quam aliquis ab ipsarum possessione recedit; unde et Aristoteles, IV Eth.⁴, ait quod usus pecuniarum in dando et erogando consistere videtur, quia capere et conservare magis possessio est. Hoc autem constat esse falsum. Idcirco in pecuniarum possessione felicitas consistere non potest.

Circa illam propositionem, Nomina liberalitatis et munificentiae⁵ trahuntur ab eo quod emittuntur pecuniae, considerandum, secundum doctrinam Sancti Thomae loco allegato⁶, quod hoc nomen liberalitas convenienter ab emissione sumptum esse videtur: quia, cum aliquis a se emittit aliquid, quodammodo illud a sua custodia et dominio liberat, et animum suum ab eius affectu liberum esse demonstrat. Hoc idem in graeco idiomate inspicere possumus: dicitur enim liberalitas latine graece eleutheriotes⁷, quod nomen ab hoc verbo eleutheroo⁸ originem ducit, hoc autem verbum latine significat liberum facio, quod in ipsa emissione pecuniarum fit, per quam a suo dominio aliquis eam liberat.

Adverte quod ista ratio differt a priori: quia haec procedit ex ordine actuum liberalitatis, et ex eorum bonitate: illa autem procedit ex utilitate quae homini provenit ex pecuniis.

III. Quarto. Homo divitiis melior est: cum ad eius usum ordinentur. Ergo etc. — Patet consequentia. Quia summum hominis bonum oportet homine melius esse.

Quinto. In consecutione divitiarum maxime locum habet fortuna. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia summum hominis bonum fortunae non subiacet: cum fortuita absque studio rationis eveniant; homo autem per rationem proprium finem consequatur.

2. Circa istam propositionem, Summum hominis bonum fortunae non subiacet, dubitatur. Quia Philosophus, II Phys.⁹, ait quod fortuna et felicitas circa idem esse videntur.

Respondetur ex doctrina Sancti Thomae Quarto, d. XLIX, q. 1*, q^a 1, ad 5¹⁰, quod fortuna et felicitas sunt quidem circa idem subiectum, quia utraque non nisi in rationalibus esse potest: non autem sunt circa idem obiectum, quia fortuna est eorum quae propter aliud aguntur, quando aliquid praeter intentionem accidit; felicitas autem non ad aliud ordinatur, et est quae ab omnibus intenditur.

IV. Sexto. Divitiae involuntarie amittuntur; malis evenire possunt, qui summo bono carere debent; et sunt instabiles. Ergo etc.

Adverte, circa primam conditionem hic positam, quod de ratione summi boni est quod per violentiam alicui detrahi non possit: cum, praeter Legem Evangelicam, quae ponit beatam vitam aeternam esse, ut patet Matth. 25¹¹, etiam secundum Boetium¹², et Tullium in Libro de Finibus Bonorum et Malorum, ac etiam secundum Aristotelem I Ethicorum¹³, felicitas sit bonum per se sufficientissimum, et per consequens stabile ac perpetuum. Nam, ut Tullius ibidem¹⁴ ait, si aliquid sit esse beatum, id oportet totum poni in potestate sapientis: nam, si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Sanctus Thomas etiam, I^a II^ae, q. v, a. 4, probat beatitudinem amitti non posse, si fuerit perfecta. Idcirco, si divitiae amitti per violentiam possunt, in ipsis felicitas consistere non poterit, et earum possessio longe est a beatitudine aliena.

V. Sed quod in divitiis consistat felicitas, arguitur ex duobus. Primo, quia ex V Ethicorum¹⁵ habetur quod numisma ad hoc est inventum ut sit fideiussor habendi quodcumque homo voluerit. Constat autem, secundum Boetium, III de Consol.¹⁶, quod felicitas est status omnium bonorum aggregatione perfectus.

Secundo, quia Aristoteles, I Polit.¹⁷, ait quod desiderium circa pecunias et divitias, scilicet artificiales, est infinitum. Hoc autem ad summum bonum pertinere videtur, ut eius desiderium sit infinitum.

2. Ad haec respondet Sanctus Thomas I^a II^ae, q. II, a. 1¹⁸. Ad primum quidem, quod intendit Aristoteles pecunia haberi posse omnia venalia, non autem simpliciter omnia: quia spiritualia bona, quae venalia non sunt, pecunia haberi non possunt.

Ad secundum ait quod aliter est infinitum desiderium pecuniarum, et aliter desiderium summi boni. Quia quando habentur quaecumque temporalia, contemnuntur, et alia appetuntur: eo quod magis eorum insufficientia cognoscatur cum habentur. Summum autem bonum, quanto perfectius possidetur, tanto magis amatur. Ideo ratio nulla est.