Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III

Postquam ostendit Sanctus Thomas quod omnia ordinantur in bonum et in divinam similitudinem sicut in finem, nunc ostendit quomodo diversimode res in hunc finem ordinantur¹. Circa hoc autem duo facit: primo, ostendit propositum; secundo, unum corollarium deducit, capite sequenti.

I. Quantum ad primum, ponit duas conclusiones. Prima est²: Corpora inferiora, secundum quod motibus naturalibus moventur, tendunt in divinam similitudinem quantum ad hoc ut sint in seipsis perfecta secundum propriam formam et proprium ubi, non autem ut sint causa aliorum.

Secunda est³: Finis corporum caelestium est consequi divinam similitudinem et quantum ad propriam perfectionem, et in hoc quod sint aliorum causae.

2. Pro declaratione autem harum conclusionum praemittit duo. Unum est, quod diversimode res ordinantur in finem, secundum diversitatem operationis: quia ultimum per quod res ordinatur ad finem, est eius operatio. Alterum est, quod quaedam operatio est rei sicut moventis, ut calefacere. Quaedam ut rei ab alio motae, sicut calefieri. Quaedam vero est perfectio operantis actu existentis, in aliud transmutandum non tendens: quorum primo, scilicet eo quod est perfectio existentis in actu, differt a passione et motu, quae videlicet sunt perfectiones existentis in potentia; secundo vero, scilicet eo quod in aliud transmutandum non tendit, differt ab actione transmutativa exterioris materiae. Huiusmodi operatio est intelligere, sentire et velle.

3. Circa primum dictum advertendum, ut latius explicabitur inferius⁴, quod, cum res extrinseca est finis alicuius ultimus, finis ultimus intrinsecus est id quo coniungitur res ipsi exteriori fini, et ipsum adipiscitur formaliter. Hoc autem est rei operatio, accipiendo nomen operationis ut in hoc capite sumitur. Ideo bene hic dicitur quod ultimum per quod unaquaeque res ordinatur ad finem, est eius operatio: quia videlicet per suam operationem unaquaeque res fini coniungitur.

Circa secundum attendendum quod, licet operatio videatur ex modo significandi importare actionem, tamen, quantum ad rem significatam, non importat actionem tantum, sed est nomen commune actioni et passioni. Accipitur enim hic operatio pro actu primo et immediate correspondente potentiae, cuius videlicet potentia est principium immediatum quo. Potentia autem dividitur in activam et passivam: quarum activa est id quo agens agit; passiva vero est id quo patiens patitur. Ideo et operatio, ad quam dicitur potentia, dividitur in actionem et passionem: ut patet in Qu. de Anima, a. 12. Propterea bene hoc loco ait Sanctus Thomas quod quaedam operatio est rei ut aliud moventis, idest, est actio; quaedam vero est rei ut ab alio motae, idest, est passio.

II. Istis suppositis, probat primam conclusionem hac ratione. Ea quae moventur et operantur tantum, absque eo quod alia moveant vel faciant, tendunt in divinam similitudinem quantum ad hoc tantum ut sint in seipsis perfecta: cum habeant videlicet operationem illam tantum quae est passio. Sed corpora inferiora, ut moventur motibus naturalibus, considerantur ut mota tantum, non autem ut moventia, nisi per accidens. Ergo etc. Advertendum quod, licet agens, dum aliquid movet, possit intendere aliquid aliud per talem motum praeter perfectionem moti, sicut aedificator praeter domus perfectionem intendit habitationem et conservationem rerum; motus tamen rei motae ut ad ipsam rem motam comparatur, non tendit nisi in finem motus rei motae acquirendum: quia passio et moveri, ut sic praecise sumpta, non sunt nisi ad hoc ut aliquid in mobili fiat, non autem ut mobile aliud causet. Propterea bene assignatur pro ratione quare inferiora corpora, secundum quod moventur motibus naturalibus, intendunt divinam similitudinem quantum ad propriam perfectionem tantum, quia, ut sic, considerantur ut mota tantum, non autem ut moventia: quia videlicet quae moventur et non movent nec agunt, possunt quidem per motum propriam perfectionem assequi, non autem esse causa aliorum. Attendendum etiam quod non inquit Sanctus Thomas absolute corpora inferiora tendere in divinam similitudinem solum quantum ad assecutionem propriae perfectionis, non autem quantum ad causalitatem: sed addidit, secundum quod moventur motibus naturalibus. Nam et ipsa corpora inferiora proprias habent virtutes, quibus aliquid possunt efficere, sicut ignis calefacit et aqua humectat: et secundum hanc rationem, cum moveant et agant, intendunt Deo assimilari etiam in causando. Sed verum est quod, secundum quod moventur motibus naturalibus, quia non movent per hoc quod moventur, sed moventur tantum, — nisi forte per accidens moveant, sicut accidit lapidi quod descendens impellat aliquod obvians, — ideo, ut sic, non tendunt in similitudinem divinam in causando, sed tantum in acquirendo propriam formam aut proprium ubi, ut hic dicitur.

III. Secundam vero conclusionem⁵ probat per hoc quod corpora caelestia movent mota. Inquantum enim moventur, tendunt in propriam perfectionem, eo quod fiunt in aliquo ubi in quo prius erant in potentia, scilicet secundum partem: et sic intendunt consequi divinam similitudinem quantum ad propriam perfectionem, sicut et alia corpora per suos motus naturales. Inquantum vero movendo movent, finis motus eorum est consequi divinam similitudinem in hoc quod sunt causae aliorum. Et quia sunt aliorum causae per hoc quod causant generationem et corruptionem et alios motus in istis inferioribus, ideo motus ipsorum in quantum movent, ordinatur ad generationem et corruptionem quae est in istis inferioribus.

Advertendum quod, licet corpora caelestia per suos motus sint causa non solum generationis et corruptionis in istis inferioribus, sed etiam aliorum motuum, ut hic dicitur; quia tamen principaliter intendunt esse substantiale rerum inferiorum, cuius generationi necessario coniungitur corruptio; alias autem perfectiones accidentales non intendunt nisi ut ad perfectionem substantiae conferunt: ideo, quamvis dixerit Sanctus Thomas corpora caelestia esse per suos motus causas etiam aliorum motuum praeter generationem et corruptionem, hoc tamen solum concludit, scilicet quod eorum motus ordinantur ad generationem et corruptionem rerum; quia videlicet generatio et corruptio principaliter intenduntur, non autem alii motus. — Quamvis etiam possit dici quod nomine generationis et corruptionis omnes motus comprehendit, inquantum omni motui coniungitur aliquo modo generatio et corruptio, saltem accidentalis, dum terminus a quo deperditur et terminus ad quem acquiritur.

IV. Sed contra ea quae in hac secunda conclusione dicta sunt, movet Sanctus Thomas duo dubia. Primum est circa illud quod dictum est, corpus caeleste consequi suam perfectionem per motum inquantum fit in aliquo ubi in actu in quo prius erat in potentia. Non videtur enim quod ex acquisitione talis ubi acquirat propriam perfectionem: quia, dum acquirit unum ubi, remanet in potentia ad ubi in quo prius erat in actu, et sic videtur imperfici.

Secundum ⁶ est circa id quod dictum est, corpora caelestia per suum motum ordinari ad generationem horum inferiorum. Nam finis potior est iis quae sunt ad finem. Corpora autem inferiora sunt indigniora corporibus caelestibus. Non ergo corpora caelestia per motum suum ordinantur ad generationem inferiorum.

V. Ad primum horum respondet Sanctus Thomas quod propter hoc quod corpus caeleste, dum acquirit unum ubi in actu, ad quod prius erat in potentia, remaneat in potentia ad aliud ubi, in quo erat in actu, nihil minus suam perfectionem consequitur. Quia corpus caeleste, quod est in potentia ad ubi sicut materia prima ad formam, suam perfectionem consequitur per hoc quod tota eius potentia reducitur ad actum successive, quod simul fieri non poterat: sicut et materia, dum recipit unam formam, licet aliam amittat, in suam perfectionem tendit, quia sic tota eius potentia ad actum reducitur successive, quod non poterat simul fieri.

2. Advertendum hoc loco quod a perfectionibus successivis, sive quae in quadam successione acquiruntur et aliter acquiri non possunt, subiectum habet perfici eo modo quo ipsa perfectio nata est habere esse in actu: quia subiectum non perficitur sua perfectione nisi secundum quod habet esse; et ideo secundum quod perfectiones diversimode natae sunt esse in actu, ita diversimode habet per ipsas potentia perfici. Perfectio autem quae esse in quadam successione nata est habere, nunquam totum suum esse simul habere potest in actu, sed per partem post partem, ita quod, una parte adveniente, altera recedit: ut patet in motu et tempore. Ideo subiectum habet perfici per eam, non ipsam totam simul recipiendo, sed unam partem post aliam, et in receptione posterioris partis amittendo priorem: sicut, dum mobile unam partem motus recipit, aliam partem amittit. Sed perfectio quae esse in successione non habet, totum suum esse nata est simul habere, sicut anima. Ideo subiectum secundum ipsam totam simul perficitur, et non unam eius partem post aliam recipiendo.

Quia ergo omnia ubi simul sumpta ad quae corpus caeleste est in potentia, et omnes formae ad quas est in potentia materia prima, ad sua subiecta comparata, habent rationem entis successivi, quia non possunt simul esse in suo subiecto; ideo et corpus caeleste habet perfici per ipsa ubi unum post aliud recipiendo, et amittendo illud quod habebat in actu dum recipit illud ad quod erat in potentia, nec aliter potest ab ipsis ubi perfici et actuari; et similiter materia prima habet perfici formis substantialibus successive, amittendo priorem dum posteriorem recipit, nec aliter a multitudine formarum potest perfici. Propterea optime respondet Sanctus Thomas quod nihil minus consequitur suam perfectionem caelum dum, acquirendo unum ubi, amittit aliud ubi; et idem ait de materia prima respectu formarum: quia, inquam, haec est natura talium actuum ut suas potentias cum tali successione perficiant. Unde dicuntur simpliciter perfici: quamvis secundum quid possint dici imperfici, inquantum desinunt priore ubi et priore forma actuari; sicut et omne subiectum, dum recipit formam ad quam naturaliter inclinatur, simpliciter perfici dicitur, quamvis possit dici secundum quid imperfici, inquantum ab ipso forma opposita praecedens abiicitur.

VI. Sed circa hanc Sancti Thomae responsionem dubium occurrit. Quia ipsemet in Qq. de Potentia Dei, q. v, a. 5, tenet quod finis motus caeli non est ut consequatur in actu ubi ad quod est in potentia, licet hoc Avicenna dicere videatur ⁷. Et inferius ait non esse probabile ut finis motus caeli sit aliqua eius perfectio. Et in responsione ad septimum, ait quod caelum non perficitur per locum, sicut corpora inferiora, quae in proprio ubi conservantur.

2. Respondetur, et dicitur primo, quod dupliciter potest intelligi finem motus caeli esse ut consequatur in actu ubi ad quod est in potentia. Uno modo, ut hoc quod dico, consequi in actu ubi ad quod est in potentia, indistincte et indeterminate sit finis motus caeli. Et sic non est verum: quia cum caelum, in quocumque ubi ponatur, sit in potentia ad aliud ubi, nunquam posset caelum consequi finem suum; semper enim remanet in potentia ad aliquod ubi. Et ad hunc sensum loquitur Sanctus Thomas in Qq. de Potentia Dei. — Alio modo, ut ponatur aliquod ubi determinatum, puta oriens aut occidens, esse finem alicuius determinatae partis motus caeli. Et sic non inconvenit finem secundarium quidem, non autem principalem, esse ut consequatur ubi ad quod est in potentia: finis enim motus solis tendentis ab oriente ad occidentem, ut sic, est consequi situm occidentis. Ad hunc sensum loquitur hoc loco. Unde non contradicit quod hic dicitur ei quod primo loco ex Qq. de Potentia in oppositum affertur.

Dicitur secundo, quod dupliciter aliquid potest dici perfectio alicuius: uno modo, quia illud ad rei integritatem pertinet, aut est rei complementum, ad quod res per suam formam naturaliter inclinatur; alio modo, quia est actus ad quem res naturalem aptitudinem habet, licet res non remaneat incompleta et imperfecta si illo careat. Primo modo, ubi non est perfectio corporis caelestis: et sic intelligitur in loco allegato. Secundo modo, est eius perfectio: et sic hoc in loco intelligitur. — Ista responsio potest haberi ex ipso Sancto Thoma in loco allegato ⁸; et Quarto, d. 48, q. II, a. 2 ⁹.

VII. Ad secundum dubium ¹⁰ respondendo, duo facit Sanctus Thomas: primo, satisfacit obiectioni; secundo, declarat intellectum responsionis ¹¹.

Quantum ad primum, respondet substantialiter quod motus caeli ordinatur ad generationem horum inferiorum, non tanquam ad ultimum finem, cum ille sit assimilari Deo in hoc quod causa aliorum existat ¹²: sed tanquam ad finem proximum. Talem autem finem non oportet esse potiorem eo quod est ad finem, ut patet in agentibus univocis: sed tantum finem ultimum et principalem.

VIII. Quantum ad secundum, duo dicit ¹³. Primum est quod, cum corpora caelestia sint superiora, et per consequens simplicius et universalius divinae bonitatis similitudinem participent quam inferiora, in quibus est talis similitudo particularius et divisim; ac per hoc, magis assimilentur divinae voluntati, quia in tantum aliquid participat de similitudine divinae voluntatis inquantum participat de similitudine divinae bonitatis, quae est eius obiectum: comparantur corpora caelestia ad inferiora sicut agens universale ad particularem effectum; et corporis caelestis intentio fertur ad bonum commune substantiae corporalis, sicut intentio particularis agentis in istis inferioribus contrahitur ad bonum huius aut illius speciei.

2. Ex istis vult duo habere Sanctus Thomas. Unum est quod, cum dicitur caelum per suum motum ordinari ad generationem inferiorum, intelligendum est ipsum ordinari ad inferiorum generationem in communi, et ad commune bonum ipsorum: non autem ad generationem huius particularis, aut ad bonum eius inquantum huiusmodi (scilicet primo); hoc enim est agentis particularis, non autem universalis.

Alterum est quod, cum dicitur caelum per suum motum intendere divinam similitudinem in causando, intelligendum est quod intendit divinam similitudinem in causando per modum agentis universalis, non autem per modum agentis particularis.

3. Advertendum autem, ne videatur frustra Sanctus Thomas assumpsisse hanc propositionem, Unumquodque in quantum participat similitudinem divinae bonitatis, in tantum participat de similitudine divinae voluntatis, quod, cum divina voluntas sit per cuius intentionem res producuntur et conservantur in esse, unumquodque assimilatur Deo in causando inquantum eius intentio in causando assimilatur intentioni voluntatis ipsius. Ideo illud agens quod universaliorem intentionem habet in causando, magis divinae voluntati, quae universalissima est, assimilatur, quam illud quod particulariorem intentionem habet. Universaliorem autem intentionem habet id cuius bonitas et perfectio simplicior et universalior est: quia effectus primo et per se alicuius agentis virtuti et perfectioni agentis proportionatur. Unde, cum corpora caelestia habeant simpliciorem et universaliorem bonitatem, universalitate continentiae perfectionalis, quam corpora inferiora; sequitur quod corporum caelestium intentio in agendo universalior sit, atque ad universalius bonum feratur, quam intentio inferiorum agentium. Et haec est intentio Sancti Thomae.

IX. Secundum quod dicit Sanctus Thomas ¹⁴ est quod, quia tota generatio ordinatur ad hominem sicut ad ultimum finem in genere generabilium et mobilium; et motio caeli ordinatur ad generationem: sequitur quod finis motus caeli ordinatur ad hominem sicut in ultimum finem in genere generabilium et mobilium.

Quod autem tota generatio ad hominem ordinetur, declarat ex duobus. Primo, ex eo quod, cum intentio cuiuslibet existentis in potentia, quod scilicet movetur, sit ut per motum tendat in actum; quanto aliquis actus fuerit posterior et magis perfectus, tanto principalius materiae appetitus, quo appetit formam, in ipsum fertur; et in ulteriorem ac perfectissimum actum quem consequi potest, fertur sicut in ultimum finem generationis. Constat autem ex ordine ipsarum formarum, et ex ordine generationis, quod anima humana est ultima inter omnes formas et perfectissima. Ideo in hanc tendit materia per generationem sicut in ultimum finem generationis. Et sic homo est finis generationis.

Secundo declarat idem ex hoc quod homo utitur omnium rerum generibus ad sui utilitatem: aliquibus, inquam, ad esum, aliquibus ad vestitum, aliquibus ad vehiculum, omnibus vero sensibilibus ad intellectualis cognitionis perfectionem. Quod significatur in Psalmo, ubi dicitur, Omnia subiecisti sub pedibus eius; et Aristoteles ostendit, I Polit., inquiens quod homo habet naturale dominium super omnia animalia.

Cum ergo res conserventur in esse secundum ordinem in littera enarratum in generatione, sequitur manifeste hominem esse finem totius generationis.

2. Ex istis vult habere Sanctus Thomas quod, cum dictum est generationem esse finem proximum motus caeli, assimilationem autem ad Deum in causando esse finem ultimum, non sic est intelligendum quasi motus caeli non habeat alium finem ultimum quam assimilationem ad Deum in causando: sed quia ille est finis ultimus simpliciter. Praeter hunc autem habet alium finem ultimum, non quidem simpliciter, sed in genere generabilium et mobilium, scilicet hominem.

Adverte, cum dicitur, enarrando ordinem formarum, quod anima sensitiva est in potentia ad intellectivam, et vegetabilis ad sensitivam, quod non est intelligendum quasi anima sensitiva praecedens sit susceptiva intellectivae, aut eadem possit fieri intellectiva: sed quia materia existens sub sensitiva, est in potentia ad intellectivam, ut patet in processu generationis hominis. Et similiter dicendum est de vegetabili respectu sensitivae.

X. Pro declaratione principalis responsionis ad dubium ¹⁵, ubi dicitur corpora caelestia intendere tanquam ultimum finem divinam similitudinem in hoc quod causae aliorum existant, advertendum primo, ex doctrina Sancti Thomae II Sent., d. 1, q. II, a. 2, quod differt finis proportionatus rei quae est ad finem, a fine improportionaliter eam excedente, quia proportionatus acquiritur secundum seipsum ei quod ad finem movetur tanquam perfectio in ipso recepta, ut sanitas acquiritur ei quod ad sanitatem per medicinam movetur: improportionatus vero non acquiritur ut perfectio inhaerens ei quod ad ipsum movetur, sed aliqua eius similitudo. Cum ergo divina bonitas sit finis improportionabiliter excedens omnem rem creatam, non potest acquiri a caelo per motum suum ita ut sit forma eius, sed acquiritur aliqua eius similitudo. Ideo, cum dicitur quod similitudo divina in causando est ultimus finis motus corporum caelestium, per hoc non excluditur quin divina bonitas sit eius ultimus finis. Immo magis manifestatur ipsam esse ultimum finem, qui a corpore caelesti nisi per quandam similitudinem haberi non potest.

2. Advertendum secundo quod, cum dicitur divinam similitudinem in causando esse ultimum finem huius motus, dupliciter potest intelligi. Uno modo, quod ipsum causare, in quo salvatur quaedam similitudo divina, sit eius finis. Et sic non intelligitur hic: cum ipsa operatio, sive ipsum causare, ut sic, tendat in aliud, scilicet in effectum. - Alio modo, quod ultimus finis sit assimilatio ad Deum, causare autem sit id secundum quod caelum hanc similitudinem intendit et consequitur. Et hic sensus est hic intentus. Ipsa enim similitudo ad Deum secundum se est finis intentus: causare autem est id secundum quod caelum talem similitudinem, et ipsum Deum per quandam similitudinis participationem, consequitur. - Habetur hic sensus ex Sancto Thoma I Sent., d. XXXVII, q. IV, a 1, ad 2.

3. Sed dubium circa hoc occurrit. Quia Sanctus Thomas in quaestione allegata superius ¹⁶ de Potentia Dei, impugnat hanc opinionem quam hic sequitur, dicentem scilicet quod finis motus caeli sit assimilari ad Deum in causando. Ponitque finem huius motus esse determinatam multitudinem animarum, ita quod motus caeli est propter implendum numerum electorum.

Respondetur quod opinionem hic positam, quae est philosophorum, reprobat ibi Sanctus Thomas non tanquam falsam, cum dicat ipsam posse rationabiliter sustineri: sed quia alia opinio, quae est theologorum, sibi probabilior videtur. Unde, cum utraque opinio sit probabilis apud ipsum, ibi sequitur opinionem theologorum, hic autem philosophorum opinionem sequitur. Hoc autem facit quia, cum hunc librum adversus Gentes scripserit, accipit tanquam vera ea quae probabiliter sustineri possunt et ab ipsis conceduntur, ut faciliorem adversus ipsos viam habeat: non autem ea quae ipsi nullo modo admitterent.