Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III

¹

² I bis. Ad praedictas obiectiones, respondetur a Sancto Thoma.

Ad primam³ quidem dicitur primo, quod malum et bonum sunt differentiae specificae in moralibus, et primae. Quia moralia, cum a voluntate dependeant, accipiunt speciem a fine, quod est obiectum voluntatis: sicut et naturales actiones a forma, quae est principium actionis. Bonum autem et malum dicuntur secundum ordinem ad finem vel privationem ordinis, tanquam a prima mensura.

Dicitur secundo⁴ quod, cum a fine rationis dicantur in moralibus aliqua bona vel mala tanquam a prima mensura, quod in illis sumit speciem a fine contrario rationis fini, dicitur secundum suam speciem malum.

Dicitur tertio⁵, quod talis finis mali, licet tollat finem rationis, est tamen aliquod bonum. Declaratur exemplo delectabilis secundum sensum, et similium. Unde malum, secundum quod est differentia specifica, non importat aliquid quod sit secundum essentiam suam malum: sed quod secundum se est bonum, malum autem est inquantum privat ordinem rationis, quod est hominis bonum. Ex hoc vult negare Sanctus Thomas quod malum formaliter sumptum, de quo intelligitur conclusio, sit differentia specifica: licet sit verum de malo per accidens et concretive sumpto.

II. Circa hanc propositionem, Bonum et malum dicuntur secundum ordinem ad finem vel privationem ordinis, considerandum quod hoc potest intelligi aut de bono et malo in communi: aut de bono et malo secundum quod in actionibus et habitibus invenitur. Si primo modo intelligatur, duplicem habere sensum potest. Unus est, quod bonum et malum sunt tantum in iis quae propter finem nata sunt esse: bonum quidem, si sit ordinabile ad finem et fini conveniens; malum autem si non sit ordinabile ad finem, sed sit illi improportionatum. Hic sensus non est verus. Quia non solum bonum et malum invenitur in iis quae sunt propter finem, sed etiam in fine. Immo principaliter dicitur bonum de fine: quia ordinatum ad finem non habet rationem boni nisi quia ordinatur ad bonum, aut caret ordine debito ad illum. — Alius sensus esse potest quod bonum et malum dicuntur aut secundum concomitantiam finis, aut secundum negationem talis concomitantiae. Boni enim rationem concomitatur ratio finis, si absolute et simpliciter sumatur bonum: mali autem rationem non concomitatur talis ratio, immo ipsam comitatur privatio finis; nam sicut malum absolute sumptum est privatio boni, ita privatio finis ipsum concomitatur. Et hic sensus est verus.

Si autem secundo modo intelligatur, sensus est quod bonus actus, et bonus habitus, dicitur secundum quod ordinatur ad finem, scilicet debitum: malus autem, secundum quod caret ordine ad debitum finem.

Licet autem utroque modo possit intelligi quod hic dicitur, videtur tamen intelligendum esse primo modo in sensu vero, scilicet de bono et malo in communi. Tum quia absolute loquitur Sanctus Thomas de fine, et nullam facit mentionem de fine debito. — Tum quia convenientius adaptatur praemissis. Quia enim dixerat quod moralia sortiuntur speciem a fine, concludit, quia finis et bonum sese comitantur, similiter malum et negatio finis, Ideo bonum et malum sunt primae differentiae in moralibus, scilicet extrinsecae, a quibus sumuntur intrinsecae differentiae.

III. Circa secundum dictum responsionis⁶, advertendum quod finis rationis dicitur finis conformis recto iudicio rationis, qui scilicet est secundum rectum iudicium rationis appetibilis. Finis autem contrarius fini rationis est appetibile quod contrariatur appetibili secundum rectam rationem: sicut delectabile secundum sensum, non regulatum ratione, contrariatur delectabili secundum rationem. Et quia homo est homo per rationem, ideo bona moralia, quae sunt hominis inquantum est homo, accipiunt bonitatem et malitiam ex ordine ad bonum rationis aut ad contrarium illi bono.

IV. Circa tertium dictum⁷ duo sunt attendenda. Primum est, quod bonum aut malum ex ordine ad alterum, ut sic, non habet bonitatem aut malitiam nisi secundum bonitatem aut malitiam illius ad quod ordinatur. Et ideo, si illud secundum aliquid sit bonum et secundum aliquid malum, ordinatum ad ipsum secundum aliquid erit bonum, et secundum aliquid erit malum. Secundum enim quod terminatur ad rem bonam, erit bonum, secundum vero quod ad rem habentem aliquid malitiae terminatur, erit malum talis ordo: nullam enim habet, inquantum huiusmodi, bonitatem aut malitiam, nisi ex bonitate aut malitia eius ad quod ordinatur. Ideo, cum malum quod est differentia specifica in genere moralium, sit aliquod quod secundum se est bonum et secundum aliquid est malum, inquantum videlicet privat ordinem rationis, quod est hominis bonum, apparet quod habitus malus est secundum aliquid bonus, scilicet inquantum respicit bonum; et secundum aliquid malus, inquantum videlicet respicit privationem ordinis rationis illi bono coniunctam.

Secundum est, quod malum dicitur aliquid dupliciter, ut ponit Sanctus Thomas II Sent., d. xxxiv, a. 2, de mente Avicennae in sua Metaphysica⁸: scilicet per se, et per accidens. Malum per se est ipsa privatio boni abstracte sumpta. Malum per accidens est et ipsum subiectum talis privationis; et quod ipsam in altero causat. Malum ergo quod ponitur differentia constitutiva in moralibus, non est per se et abstracte malum, sed est malum per accidens et concretive. Quod est dictu: Non est ipsa privatio boni formaliter et abstracte sumpta, sed est subiectum et natura cui coniungitur boni privatio. Ordo enim positivus ad finem malum habet coniunctam privationem ordinis ad finem debitum, ut dictum est⁹: sicut et finis indebitus habet coniunctam privationem finis debiti. Unde dicitur malus per accidens et concretive, sicut et finis ad quem terminatur.

2. Sed occurrit dubium. Nam si a fine specificatur habitus et actus moralis, aut specificatur ab illo secundum quod habet bonitatem; aut secundum quod habet privationem et malitiam. Si inquantum aliquid bonitatis habet, sequitur quod habitus et actus non sit malus: quod enim dicit ordinem ad aliquid inquantum est bonum, non habet ex illo ut sit malum. Si inquantum habet privationem et malitiam, sequitur quod a malo per se et abstracte considerato specificetur. Et sic etiam malum formaliter et per se sumptum erit differentia specifica in moralibus. Quod negat hic et in aliis plerisque locis¹⁰ Sanctus Thomas.

Respondetur quod divisio est insufficiens, si accipiantur bonitas et malitia finis secundum omnimodam praecisionem unius ab alio. Neque enim ratione bonitatis praecise acceptae per exclusionem malitiae, neque ratione malitiae praecise acceptae, specificatur habitus et actus malus, sed ratione unius ut alteri coniungitur. Specificatur enim ab ipso bono ut est bonum tali privationi et malitiae substans: et similiter potest dici specificari a malitia, non absolute, sed inquantum est in tali natura. Ideo inquit Sanctus Thomas Prima, q. xlviii, a. 1, ad 2, quod malum, inquantum malum, non est differentia constitutiva, sed ratione boni adiuncti; et II Sent., d. xl, a. 1, ad 2, quod malum est differentia secundum quod fundatur in aliquo fine indebito voluntati, qui tamen non omnino bonitate caret. Hic autem dicit quod malum, secundum quod est differentia specifica in genere morum, non importat aliquid quod secundum essentiam suam sit malum, sed quod est bonum secundum se, malum autem homini. Ex quibus patet quod utrumque dici potest: scilicet et quod finis indebitus specificat ratione malitiae secundum quod in bono fundatur, inquantum scilicet bonum non specificat nisi ut malitiae substat; et quod specificat ratione bonitatis, inquantum scilicet malitia non specificat nisi ut in bonitate fundatur; ita quod unum sine alio non specificaret. Ratione autem cuius principalius habeat specificare, videtur ex iis quae dicuntur Prima Parte; et II Sent., d. xxxiv et xl; et similiter in Qu. de Virtutibus, q. I, a. 2, ad 5, quod hoc habeat ratione bonitatis, licet ratione malitiae det malitiam habitui. Nam vult Sanctus Thomas in locis praeallegatis quod malum non constituit speciem ratione privationis, sed ratione eius quod privationi substernitur¹¹; et hic dicitur quod malum quod est differentia specifica, importat aliquod quod est secundum se bonum. Hoc etiam rationi consonum est: quia, cum species dicat naturam quandam et essentiam, non habet specificari nisi per id quod naturam importat.

V. Ad secundam obiectionem¹² respondetur quod sunt contraria secundum quod in genere moralium accipiuntur. Malum autem, inquantum malum, est privatio boni.

Adverte quod malum, si formaliter et abstractive sumatur, quod vocat Sanctus Thomas malum inquantum malum, non potest ad bonum habere contrarii rationem, quia est sola privatio, et nullam naturam aut essentiam dicit formaliter: sed illi opponitur privative. Si autem sumatur et subiective, scilicet pro subiecto privationis, sic dicit essentiam aliquam et naturam privationi subiectam: et sic potest habere rationem contrarii. Quia ergo malum in moralibus accipitur concretive, pro actu scilicet aut habitu debito ordine et debita perfectione carente, ideo dicit Sanctus Thomas quod in moralibus bonum et malum sunt contraria.

2. Sed tunc occurrit dubium in Qq. de Malo, q. 1, a. 1, tactum. Nam secundum id quod substernitur ipsi malo, convenit malum cum bono. Ergo non contrariatur bono ratione substrati, sed inquantum malum est.

Respondetur, et dicitur primo, secundum ipsum ibidem¹³, et est de mente Simplicii in Praedicamentis¹⁴, quod malum non est privatio quae est in privatum esse, ut mors et caecitas; sed est privatio quae est in privari, sicut aegritudo et ophthalmia, quorum unum est via in mortem et aliud via in caecitatem. Ideo malum dici potest contrarie: quia non privat totum bonum, sed aliquid de bono relinquit, inquantum fundatur in bono. Privationes enim huiusmodi contrariae dici possunt, inquantum adhuc retinetur de eo quod privatur.

Dicitur secundo quod, licet non sufficiat ad rationem contrarietatis eius ad bonum id in quo convenit cum bono, sine hoc tamen contrarietas esse non posset: sicut, licet id in quo convenit nigrum cum albo, non sufficiat ad eorum contrarietatem, sine hoc tamen contrarietas non posset esse¹⁵. Ideo conceditur quod malum morale non contrariatur bono solum ex ratione substrati: sed bene verum est quod contrariatur ex ipso simul cum privatione. Ita quod, si omne bonum substratum removeatur, non habebit rationem contrarii, sed tantum rationem privative oppositi, immo oppositi contradictorie.

VI. Ad tertiam obiectionem¹⁶ dicitur primo, conformiter ad praecedentia, quod bonum et malum, prout sunt in moralibus, sunt genera contrariorum: quia in moralibus aut utrumque contrarium est malum, sicut prodigalitas et illiberalitas; vel unum est bonum et alterum est malum, sicut liberalitas et illiberalitas.

Dicitur secundo, quod tale malum morale est genus et differentia, non secundum quod est privatio boni rationis, ex quo dicitur malum: sed ex natura actus vel habitus ordinati ad aliquem finem qui repugnat fini rationis. Declaratur exemplo hominis caeci; et differentiae huius quae est irrationale.

Adverte quod responsio tendit ad hoc quod argumentum non est contra determinationem factam. Quia cum dictum est malum nullam essentiam esse, intelligitur de malo formaliter et abstracte sumpto: propositio autem Aristotelis intelligitur de malo morali, quod est malum concretive, est enim habitus aut actus cui aliquod malum coniungitur. Cum autem dicitur quod malum est genus et differentia, genus scilicet malorum, et differentia mali moralis a bono morali, non secundum quod est privatio, sed ex natura actionis et habitus: intellige, sicut in praecedenti responsione, quod ipsa privatio non est genus et differentia, sed actus et habitus, secundum tamen quod tali substernuntur privationi.

Dicitur tertio, quod posset dici Aristotelem illud non dixisse secundum propriam opinionem, quemadmodum et in pluribus librorum logicalium secundum aliorum opinionem utitur exemplis: sed secundum Pythagorae opinionem dicentis bonum et malum esse prima genera et prima principia, sub quorum utroque posuit decem prima contraria.

Dicitur quarto, quod dictum Pythagorae aliquam veritatem habet. Quia omnium contrariorum unum est perfectum, alterum diminutum, quasi privationem quandam habens admixtam. Omnis autem diminutio et privatio ad rationem mali pertinet: et omnis perfectio et complementum ad rationem boni. Et secundum hoc, bonum et malum omnium contrariorum genera esse videntur, inquantum unum sub ratione boni comprehendi videtur, alterum vero ad rationem mali videtur accedere.

2. Advertendum hic primo, quod haec responsio¹⁷, quod inquam Aristoteles exemplificavit in Praedicamentis de bono et malo tanquam de contrariis et generibus contrariorum, fuit Iamblici, ut recitat Simplicius in Praedicamentis¹⁸. Quia enim Pythagoras duas rerum coordinationes fecit, scilicet unam bonorum et alteram malorum; et dicebat bonum et malum esse prima genera et prima principia illarum contrariarum coordinationum: ideo Aristoteles, opinionem Pythagorae sectatus, dixit bonum et malum esse contraria tanquam genera contrariorum.

Advertendum secundo, ex Sancto Thoma II Sent., dist. xxxiv, loco praeallegato¹⁹, quod secundum modum illum quo dicitur bonum et malum simpliciter et universaliter sumpta posse aliquo modo dici genera contrariorum (quae videtur fuisse Theophrasti interpretatio²⁰), genus non accipitur secundum propriam significationem, pro eo scilicet quod univoce de pluribus differentibus specie in eo quod quid est praedicatur: sed improprie, prout omne quod sua communitate multa ambit et continet, potest dici genus. Et sic acceperunt Porphyriani nomen generis in illa propositione, ut Simplicius refert²¹. Unde et Ammonius²² inquit ista dici genera eo quod in omnibus generibus inveniantur, quemadmodum et Plato genera entium posuit ens, idem, diversum, motum et stationem: non autem quasi sint genera seorsum ab aliis decem generibus distincta.

Advertendum tertio, cum inquit Sanctus Thomas omnem diminutionem et privationem ad rationem mali pertinere, quod non accipitur ibi malum simpliciter, prout in cap. VI declaravit dici simpliciter malum quod est malum subiecti in quo est, quando scilicet a subiecto privat id quod natum est et debet habere: non enim est malum nigredini quod careat perfectione albedinis, sicut nec est malum hominis quod non habeat alas. Sed accipitur malum universaliter pro carentia perfectionis in aliquo quam aliquid sui generis natum est et debet habere.

VII. Ad quartam obiectionem²³ dicitur primo, ex sententia Dionysii, iv cap. de Div. Nom., quod malum non agit nisi per accidens, ratione boni cui adiungitur.

Dicitur secundo, quod malum dicitur corrumpere bonum, non solum agendo virtute boni, sed etiam formaliter secundum se: sicut caecitas dicitur corrumpere visum quia est visus corruptio.

Adverte quod responsio est haec: quod si loquamur de corrumpente per modum efficientis, malum non corrumpit per se, sed per accidens. Si vero loquamur de corrumpente formaliter, malum corrumpit per se. Sed non oportet quod sit corrumpens effective per accidens, quia videlicet coniungitur virtuti per se corrumpenti; nec quod corrumpens formaliter sit aliqua natura.

VIII. Ad quintam obiectionem respondetur quod dicitur aliquid altero maius aut minus malum per recessum a bono: quia sic intenduntur et remittuntur privationes, ut patet in dissimili et inaequali. Non enim intenduntur quasi aliquam essentiam habentes, sicut formae: sed per augmentum causae privantis, quae facit subiectum magis a forma distare. Ostenditur exemplo tenebrae, quae ex interpositione obstaculi provenit in aere.

Ex his patet falsam esse illam propositionem, In quibuscumque invenitur magis et minus, oportet quod sint res aliquae habentes ordinem. Fallit enim in quibus dicitur magis et minus per recessum ab opposito. — De magis et minus satis dictum est in praecedentibus, quantum ad propositum spectat²⁴.

IX. Ad sextam obiectionem respondetur quod, cum ens dupliciter dicatur, ut patet V Metaph., scilicet secundum quod significat essentiam rei, et secundum quod significat veritatem compositionis; malum et privatio non dicitur ens primo modo, sed secundo modo, inquantum privatione dicitur aliquid esse privatum, et malo dicitur aliqua res mala.

2. Pro declaratione huius responsionis, considerandum, ex doctrina Sancti Thomae in locis praeallegatis²⁵, et ex Commentatore, V Metaph., comment. 14, quod ens primo modo sumptum, et ens secundo modo dictum, dupliciter differunt. Primo, quia ens quod significat essentiam rei, de aliquo praedicatum, est praedicatum substantiale; ens vero quod significat compositionem intellectus, est praedicatum accidentale.

Secundo, quia primum respondetur ad quaestionem quid est; secundum vero respondetur ad quaestionem an est. Ubi advertendum quod an est, licet videatur prima facie quaerere de esse in rerum natura, non tamen quaerit de esse reali eius de quo quaeritur an sit: sed absolute quaeritur an vere de ipso affirmari possit quod sit in rerum natura, et an fundare possit veram compositionem intellectus dicentis ipsum esse, aut de ipso aliquid affirmantis, sive sit ut aliquid affirmatum sive ut negatio. Et ideo, cum respondetur quod est, ly est dicit veritatem compositionis intellectus: et est sensus quod vera est compositio intellectus dicentis quod est in rerum natura, et quod vere affirmatur de aliquo, puta quia verum est aliquid esse privatum, ut hominem esse caecum; ita quod huiusmodi compositiones habent in ipsa privatione fundamentum suae veritatis. Et licet in huiusmodi locutionibus videatur significari privationes aliquod esse habere in re, tamen significatur magis aliquod non esse formae oppositae, quam aliquod esse privationis. Unde Augustinus, super illud, Tenebrae erant super faciem abyssi, ait quod sic dictum est, Tenebrae erant super faciem abyssi, ac si dictum esset, Non erat lux super abysso²⁶. Et in III libro de Vita Beata, cap. III²⁷, ait quod locum aliquem habere tenebras, nihil aliud est quam lumen non habere.

X. Sed circa hoc dupliciter dubitatur. Primo, quia compositio intellectus non est vera nisi sibi aliquid respondeat in re. Si ergo privatio nullum esse reale actualis existentiae habeat extra intellectum, non erit vera compositio intellectus dicentis privationem esse.

Secundo quia, ut VI Metaph. dicitur²⁸, verum et falsum distinguuntur a bono et malo, quia verum et falsum sunt in intellectu, bonum autem et malum sunt in rebus. Ergo malum et privatio aliquod esse ponunt in rebus.

2. Ad primum respondetur, et dicitur primo, quod compositioni intellectus non oportet aliquid correspondere in re quod sit reale, aut esse reale habeat extra animam: patet enim quod huic compositioni verae, Non ens est non ens, nihil reale ex parte significati aut intellecti correspondet. Sed bene oportet rem intellectam aut significatam proportionari et adaequari compositioni intellectus. Et hoc significatur cum dicitur intellectum intelligere sicut est in re.

Dicitur secundo quod, si intellectus intelligeret privationem habere esse reale positivum in natura, false intelligeret: quia intellectum non esset adaequatum et proportionatum intelligenti. Sed hoc non intelligit cum dicit privationem esse: sed tantum quod privatio habet esse quomodocumque sibi conveniat esse; sive, inquam, modo habentis naturam aliquam et essentiam; sive modo negationum quae sibi subiectum determinant. Ideo non oportet ut isti compositioni correspondeat in re aliquod esse reale privationis: sed sufficit quod habeat esse suo modo, scilicet ut negatio cuius esse consistit ut ipso subiectum sit tale ex quo habet ut sit verae propositionis fundamentum, et sic adaequetur compositioni de se factae.

Dicitur tertio, quod etiam tali compositioni respondet aliquid reale, scilicet subiectum carens forma, ex quo habet compositio ut sit vera. Quia enim est in natura oculus carens potentia visiva, ideo vera est ista compositio, Caecitas est, et ista, Caecitas est in oculo.

3. Ad secundum dicitur quod, cum bonum et malum pertineant ad appetitum, qui ad rem extra terminatur, non est bonum et malum primo in intellectu obiective ut cognitum, sed in ipsis rebus ut terminans appetitum: bonum scilicet per se, malum vero per accidens; item, bonum tanquam ponens in re aliquam perfectionem, malum vero ut remotio et privatio perfectionis. Unde de Malo, q. 1, a. 1, ad 20, dicit Sanctus Thomas quod malum est quidem in rebus, sed ut privatio, non autem aliquid reale. Propterea ista consequentia non valet: Malum non est primo in intellectu ut terminus intellectus, sive ut cognitum, sed in rebus. Ergo ponit aliquod esse reale in rebus.

Si autem probetur consequentia sic: Omne ens aut est reale, aut rationis. Malum non est ens rationis: quia non convenit rei, per te, ut est obiective in intellectu, quae est conditio entis rationis. Ergo est ens reale: — respondetur quod privatio entis realis est quidem ens reale, non ut ponens ens reale in re, sed ut remotio entis realis; affirmatio enim et negatio ad idem genus pertinent. Sed hoc non est contra responsionem: quia non est negatum privationem esse ens reale per modum negationis, sed quod ponat formaliter aliquid esse reale in rebus.

Vel dicendum quod divisio adducta est insufficiens. Non enim unumquodque est aut ens reale aut ens rationis: sed, aut ens reale; aut ens rationis; aut negatio entis realis; aut negatio entis rationis.