Theoremata de Esse et Essentia

Dicebatur in propositione XXIᵃ quod esse determinatur ad genus per essentiam in qua recipitur, sed non declarabatur ibidem ad quod genus determinabatur et in quo genere habet esse. Ideo haec propositio XXIIᵃ declarat quod determinatur ad genus substantiae ita tamen quod de huiusmodi esse directe nec substantia quae est genus, nec substantia quae est analogum praedicatur. Nam loquendo de esse participato de quo hic loquimur non bene dicitur quod huiusmodi esse sit substantia. Ut ergo declarentur quae in propositione proposita proponuntur, duo sunt declaranda: primo enim declarabitur quod esse determinatur ad genus substantiae, secundo declarabitur quod de huiusmodi esse substantia directe praedicari non potest.

Ad cuius evidentiam sciendum quod omnia alia ab esse de se determinantur ad genus, ipsum autem esse de se ad genus aliquod determinari non potest. Nam si ipsa materia vel si ipsa substantialis forma per se existerent, non propter hoc effugerent quin essent in genere; competeret enim eis sic existentibus esse in genere substantiae. Sic etiam et albedo, ut dicebatur, et quodcumque aliud accidens, si per se haberet esse, esset in aliquo determinato genere. Ipsum tamen esse si per se existeret, in nullo genere clauderetur, sed excederet omne genus. Cuius causa si quaeratur dicemus quod omnia alia ab esse, si ponerentur per se existere, non essent actus purus, sed haberent aliquam potentialitatem admixtam, ideo non essent infinita simpliciter, licet essent infinita talia, ut si esset albedo separata, esset infinita albedo, sed non esset infinita simpliciter. Haberet enim albedo separata quidquid posset esse de ratione albi et haberet omnem perfectionem quae posset competere albedini, non tamen haberet quidquid posset esse de ratione entis, nec haberet omnem perfectionem quae posset enti competere. Albedo itaque sic separata esset aliquo modo determinata et finita, quia non excederet speciem albedinis, nec haberet perfectiones omnium generum sed solum haberet perfectiones quae possent competere albedini. Quare si albedo vel si aliqua alia forma accidentalis, sive si forma substantialis per se existeret, esset determinatum aliquid et non haberet infinitas perfectiones; ideo determinaretur ad speciale genus. Sed si ipsum esse esset per se separatum, haberet quidquid posset esse de ratione entis et ei competerent perfectiones omnium generum. Non ergo in aliquo determinato genere clauderetur, sed excederet omne genus. Esse igitur non determinatur ad genus, sed si competit ei quod sit in determinato genere, hoc est ratione essentiae in qua recipitur, ut etiam praecedens propositio declarabat.

Si ergo videre volumus in quo genere sit ipsum esse, videndum est in quo genere sit essentia, cui per se et primo competit esse, et in qua per se et primo recipitur esse. Constat autem quod huiusmodi essentia est in praedicamento substantiae. Nam substantia est illud cui primo et per se competit esse. Nam, sicut omnia sunt sana quia attribuuntur uni sano, sic omnia sunt entia quia attribuuntur uni enti, scilicet substantiae. Aliqua ergo sunt entia quia sunt per se entia, ut substantiae, aliqua vero quia sunt passiones entis, ut qualitates vel quia sunt mensura entis, ut quantitates et sic de praedicamentis aliis. Non enim oportet hic distinctionem praedicamentorum subtiliter indagare, sufficiat autem ad praesens scire quod substantiae per se et primo competit esse, et quod accidentia non sunt entia nisi quia sunt entis, ut patet ex VIIᵒ Metaphysicae.¹ Si ergo esse determinatur ad genus per essentiam, oportet quod determinetur per illam essentiam cui per se et primo competit esse; huiusmodi autem est substantia; determinatur ergo esse ad genus substantiae propter quod declarata est prima pars propositionis. Restat igitur declarare secundam propositionis partem; videlicet quomodo de huiusmodi esse nec substantia quae est genus nec substantia quae est analogum praedicatur. Dicemus enim quod nullum genus praedicatur nisi de his quae sunt directe in genere. Substantia enim quae est genus non praedicatur nec de materia nec de forma quae sunt partes substantiae compositae, sed praedicatur de ipsa substantia composita. Dicimus autem substantiam quae est genus non praedicari de forma quae est pars substantiae compositae, nam de formis separatis sustineri potest quod praedicatur substantia quae est genus, vel quae est praedicamentum. Dicimus autem sustineri potest, quia non per omnem modum sunt in genere substantiae ipsae intellegentiae vel substantiae separatae, sicut substantiae compositae. De forma tamen quae est pars substantiae compositae, quia huiusmodi forma nullo modo est directe et per se in genere, substantia quae est genus praedicari non potest. Si ergo invenitur a PHILOSOPHO in secundo de Anima ² et in aliis locis quod substantia dicitur de materia et forma et composito, non est hoc intellegendum de substantia quae est genus, sed de substantia quae est analogum.

De ipso tamen esse non proprie dicitur substantia quae est genus, quia, ut ostensum est, huiusmodi esse non est per se et directe in genere. Nec etiam de huiusmodi esse proprie dicitur substantia quae est analogum, quia esse de se nulli substat: nam quidquid substat alicui habet quandam rationem potentialitatis respectu eius cui substat. Inde est quod quia omnia sunt in primis substantiis, prima substantia subest omnibus aliis tanquam suis perfectionibus. Nam loquendo de his quae sunt per se in genere, omnia alia comparantur ad primam substantiam tanquam formae ad id cuius sunt formae; ideo prima substantia dicitur proprie et principaliter et maxime substantia. Et AUGUSTINUS VII° De Trinitate capitulo V° ³ vult quod res mutabiles non simplices proprie dicuntur substantiae, Deus autem proprie dicitur essentia. Si ergo iuxta proprietatem vocabuli substantia dicitur a substatere, quod sine potentialitate esse non potest, illud quod de se dicit ipsum actum, non erit huiusmodi substantia. Esse ergo quod determinatur ad genus, licet determinetur ad genus substantiae, tamen de huiusmodi esse non proprie praedicatur substantia. Nam si dicatur substantia a substatere, ipsi esse non competet ratio substantiae, quia secundum se non dicit aliquid quod substat nec aliquid recipiens vel participans alio, sed magis dicit ipsum actum receptum et participatum in alio. Ad hoc autem vadit propositio BOETHII⁴ quod alia possunt participare esse, ipsum autem esse nullo alio participare potest. Per se enim loquendo esse non participat alio, nec substat alii, sed alia participant ipso et subsunt ipsi et suscipiunt ipsum. Non ergo si substantia dicitur a substare proprie et per se loquendo ipsi esse competet ratio substantiae. Sed si dicatur substantia per se existere, adhuc ipsum esse creaturarum quod determinatur ad genus, non dicetur substantia quia non potest per se existere.

Substantia itaque sive accipiatur ut genus, sive ut analogum non praedicabitur de ipso esse. Dicemus ergo quod esse est in praedicamento substantiae, non quia sit substantia sed quia est actus substantiae.

Dabimus autem simile in puncto. Nam punctus est de praedicamento quantitatis tamen de ipso puncto non praedicatur quantitas. Nam de ratione quantitatis est quod sit quid divisibile, punctus autem non est quid divisibile, ideo non est quantitas. Dato ergo quod quantitas posset accipi ut genus et ut analogum, tamen quia quantitas semper dicit quid divisibile, consequens esset quod quantitas nec accepta ut genus nec ut analogum praedicaretur de puncto. Punctus ergo est in praedicamento quantitatis, non quia sit quantitas, sed quia est terminus quantitatis. Determinatur ergo punctus ad genus illius rei cuius est per se et primo terminus et quia per se et primo est terminus quantitatis, ideo determinatur ad genus quantitatis. Sic dicemus et de esse quod, quia substantiae per se et primo competit esse, ideo esse determinatur ad genus substantiae non quia sit substantia proprie loquendo, sed quia est actus substantiae. Sed dices quod in libro De Ortu Scientiarum qui ascribitur ALPHARABIO, dicitur: Scias nihil esse nisi substantiam et accidens, et creatorem substantiae et accidentis, benedictum in saecula. Si ergo esse creaturarum est aliquid, si non est accidens, quia non ponitur esse in praedicamento accidentis, oportet quod sit substantia. Dicemus ergo quod si non essent nisi duo praedicamenta quantitas et substantia, forte proferremus hanc propositionem: Scias nihil esse nisi substantiam et quantitatem et creatorem substantiae et quantitatis benedictum in saecula. Argueremus ergo de puncto quod cum non sit substantia oportet quod sit quantitas. Sed huic obiectioni facilis esset responsio. Nam si non essent nisi duo praedicamenta, substantia et quantitas, hoc modo verificaretur nihil esse nisi substantiam et quantitatem et creatorem utriusque, non quod de omnibus praedicaretur substantia vel quantitas, sed quia nihil esset quod non esset in praedicamento substantiae vel quantitatis. Sic nihil est quod non sit substantia vel accidens, id est nihil est citra Deum, quod non pertineat vel ad praedicamentum substantiae vel ad alia novem praedicamenta accidentis. Quod si vellemus dicere esse substantiam quidquid est in praedicamento substantiae et esse quantitatem quidquid est in praedicamento quantitatis, hoc modo esse erit substantia et punctus quantitas.

Proprie tamen loquendo esse substantiarum creatarum sic determinatur ad genus substantiae quod de huiusmodi esse directe nec substantia quae est genus nec quae est analogum praedicatur.

Et haec de esse et essentia dicta sufficiant. Laus sit ipsi Deo in quo est omne esse qui est trinus et unus, benedictus in saecula saeculorum. Amen.