Theoremata de Esse et Essentia

Licet in quinta propositione huius libelli fuerit aliquallyter declaratum quod omne ens creatum, etiam si sit immateriale et abstractum non est suum esse, sed habet essentiam differentem ab esse, volumus etiam, et in hac propositione duodecima de hoc tangere et ostendere quod omne quod est citra Primum habet essentiam realiter differentem ab esse. Propter quod declarata erit prima pars propositionis huius quo facto declarabitur et secunda, videlicet quod omne tale per aliud est ens et per aliud existens. Verum quia nostra cognitio incipit a sensu et apti nati sumus per haec sensibilia in intellegibilia manuduci, ostendemus primo in his sensibilibus essentiam ab esse differre realiter. Quod tripliciter venari possumus, secundum quod hae naturae sensibiles, quantum ad praesens spectat, ad tria comparari possunt, videlicet ad intellectum nostrum a quo cognoscuntur, et ad ipsa individua siue ad ipsa supposita in quibus suscipiuntur et etiam ad ipsum agens a quo causantur. Prima via¹ sic patet. Nam possunt intellegi hae res sensibiles absque eo quod intellegantur esse et absque eo quod habeant esse. Quod esse non posset nisi essent in potentia ad esse. Possum enim intellegere rosam, nulla rosa existente. Postquam enim per sensum vel per doctrinam acquisivi scientiam de rosa, existere ipsius rosae vel esse eius nihil facit ad scientiam meam, quia obiectum intellectus non est esse sed quidditas.

Advertendum tamen quod aliqua separantur secundum rem, aliqua vero secundum intellectum tantum. Sicut ergo invenimus aliqua ab invicem separari, sic ab invicem sunt diversa. Si ergo separantur secundum intellectum tantum, saltem differunt ratione, si vero realiter separantur, oportet quod realiter sint diversa. Et si dubium est utrum aliqua realiter diversa possunt realiter separari, tamen dubium esse non potest quod quae realiter separantur, realiter differunt.² Si enim essentia realiter semper esset coniuncta ipsi esse, semper realiter haberet esse, et nunquam posset non esse. Eo ergo ipso quod huiusmodi naturae sensibiles possunt non esse, vel non semper fuerunt coniunctae ipsi esse, quia aliquando inceperunt esse, arguere possumus quod sint in potentia ad esse et quod habent essentiam realiter differentem ab esse.

Non enim sic est essentia in potentia ad esse, sicut genus dicit quandam potentiam respectu speciei, quia compositio speciei ex genere et differentia est secundum rationem³ ita quod genus non est res aliqua realiter differens a qualibet sua specie; et differentia ut praedicatur et ut implicat totum, non est realiter differens a genere, sed esse est realiter differens ab essentia. Nam si genus separatur a qualibet specie et a qualibet differentia, hoc est secundum intellectum tantum, quia per intellectum possum intellegere quidditatem generis non intellecta aliqua specie vel differentia aliqua; secundum rem tamen talis separatio esse non valet, quia genus non est res aliqua realiter differens a qualibet specierum; sed essentia potest esse realiter non coniuncta alicui esse quia essentia creata realiter potest destitui omni esse ut quod nullo modo habeat aliquod actuale esse. Propter quod omnino concluditur quod realiter differt a suo esse. Ergo quia potest essentia creata intellegi absque eo quod intellegatur esse, non est suum esse. Natura itaque divina, quae est suum esse, non potest intellegi non esse, sed natura creata quia potest intellegi absque eo quod habeat reale esse, oportet quod realiter differat ab esse. Igitur cum intellegimus essentiam creatam praeter esse, huic intellectui plus respondet in re quam cum intellegimus genus praeter species, quia genus, ut dictum est, non realiter potest separari a qualibet specierum, a quolibet tamen actuali esse potest essentia creata realiter separari ut quod nullo modo actualiter esse dicatur.

Secunda via ad investigandum hoc idem sumitur prout naturae istae sensibiles comparantur ad individua in quibus existunt, Debemus enim imaginari iuxta doctrinam PHILOSOPHI in Praedicamentis ⁴ quod omnia sunt in individuis sive in primis substantiis, ita quod destructis primis impossibile est aliquod aliorum remanere. Quando enim intellegimus naturam aliquam materiale[m] praeter esse quod habet in hoc individuo vel in illo, intellegimus eam sub esse universali ut quando intellegimus naturam humanam praeter esse quod habet in Socrate et Platone, intellegimus eam sub esse universali. Quare si universalia non possunt per se esse, ut diffuse probatur in VIIᵒ Metaphysicae,⁵ consequens est quod nulla natura materialis sit suum esse quia si natura materialis esset suum esse, tunc per se haberet esse, absque eo quod in alio acquireret esse. Et quia natura talis per se considerata dicitur esse quid universale, si natura huiusmodi per se haberet esse possent universalia per se esse, quod intellectus non capit. Ergo si istae naturae materiales referantur ad intellectum, a quo possunt intellegi praeter esse, et si referantur ad sua individua in quibus acquirunt esse, patet quod non sunt suum esse sed ab ipso esse sunt realiter differentes.

Tertia via ad hoc declarandum sumitur ex eo quod huiusmodi naturae comparantur ad suum agens. Semper enim agens facit potentia tale actu tale. Ab agente enim semper tribuitur aliquis actus ipsi potentiae, et hoc modo fit ab agente potentia tale actu tale, prout in ipsa potentia imprimitur aliquis actus et aliqua perfectio, ut si esse est a forma, forma autem materialis est perfectio materiae, hoc modo res materiales producuntur in esse, quia ab agente fit materia actu per impressionem formae et materia et forma existunt actu per esse. Materia ergo dicit simpliciter potentiam, et esse dicit simpliciter actum sed forma dicit medium inter potentiam et actum et aliquo modo dicit utrumque. Nam forma dicit actum respectu materiae et dicit potentiam respectu esse. Nam semper potentia intellegitur ut perfectibile et ut id quod perficitur, sed actus intellegitur ut perfectio et ut id quod perficit. Propter quod materia nominat potentiam simpliciter, quia ita perficitur quod proprie non perficit, et esse dicit actum simpliciter quia ita perficit quod non per aliud formaliter perficitur. Sed forma dicit utrumque quia et perficit et perficitur; perficit enim materiam et perficitur per esse. Et quia nihil facit se ipsum actu, sicut est ab agente quod materia perficiatur per formam, sic etiam est ab agente quod forma perficiatur per esse. Sicut ergo materia quae est in potentia ad formam et per agens fit actu sub forma, est realiter differens a sua forma, sic ipsa forma et ipsa essentia quae est in potentia ad esse et per agens acquirit esse est realiter differens a suo esse. Ergo eo ipso quod essentia comparatur ad agens a quo acquirit esse, sufficienter concluditur quod non est suum esse, sed est realiter differens ab esse. Nam si esset aliqua natura vel aliqua essentia quae esset suum esse illa non esset in potentia ad esse et ab alio non acquireret esse, quia esset ipsum esse.

Viso quomodo tribus viis venari possumus quod istae res materiales habent essentiam differentem ab esse, reliquum est venari quomodo immaterialia cuiusmodi sunt formae per se existentes, quas vocamus intellegentias et substantias separatas, habeant essentiam differentem ab esse. Propter quod sciendum quod prima et tertia via, videlicet prout essentia creata comparatur ad intellectum a quo potest intellegi praeter esse et prout comparatur ad agens a quo habet esse, sunt viae universales ad declarandum quod omne quod est citra Primum non est suum esse, sed habet essentiam differentem ab esse. Nam non solum res materiales sed etiam intellegentiae possunt intellegi praeter esse, et etiam habent ab alio esse.⁶ Si igitur ostendebamus in materialibus essentiam esse differentem ab esse, eo quod materialia possunt intellegi praeter esse et ab alio habent esse, cum haec reperiantur in intellegentiis cogimur concedere quod et ipsae intellegentiae habeant essentiam differentem ab esse.

Sed secunda via de individuazione non est universalis sed particularis. Nam formae separatae se ipsis sunt hoc aliquid. Nam eo ipso quod sunt formae non receptae in alio, ut in materia, se ipsis individuuntur. Quidquid tamen sit de hac via ex individuatione sumpta, aliis tamen duabus viis sufficienter declaratur prima pars propositionis propositae, videlicet quod omne quod est citra Primum, tum quia potest intellegi sine esse, tum etiam quia ab alio habet esse ideo non est suum esse sed habet essentiam differentem ab esse.

Omnes ergo istae tres viae arguunt essentiam realiter differre ab esse, quia secundum intellectum et etiam secundum rei veritatem potest esse et non esse. Si enim consideramus viam philosophorum⁷ et sanctorum, quidquid potest esse et non esse habet aliquid potentiale per quod potest esse et non esse. Nunquam enim aliquid potest esse in actu et non in actu nisi habeat potentiam differentem ab actu. Ideo PHILOSOPHUS in VIIᵒ Metaphysicae ⁸ vult quod illud per quod res potest esse et non esse, sit ipsa materia. Dixisset enim philosophus quod forma est quoddam necesse esse propter quod si forma potest esse et non esse, hoc est ratione materiae in qua recipitur. Ideo vult ipse in IXᵒ ⁹ quod formae separatae cuius modi sunt intellegentiae, non possunt esse et non esse; in eis enim non potest esse malum neque error neque corruptio, ut idem ibidem ait. Verum quia etiam ipsae intellegentiae secundum veritatem possunt esse, et possunt annihilari et desinere esse, ideo oportet quod ipsa forma et ipsa natura rei sive sit materialis sive separata a materia, sit quoddam possibile esse et sit in potentia ad esse. Intellegimus enim illud de esse quod Philosophus visus est intellegere de forma, videlicet quod secundum eum forma quantum est de se non potest non esse; si autem potest non esse hoc est ratione materiae in qua recipitur. Sed licet hoc sit falsum de forma, est tamen verum de esse, videlicet quod esse quantum est de se non potest non esse; si autem potest non esse hoc est ratione eius in quo recipitur. Ideo si est aliquid esse separatum, in alio non receptum, cuiusmodi est esse divinum, illud erit necesse esse. Sicut enim potentia, quantum est de se, non est, sed si est, hoc est ratione actus cui subicitur, sic actus quantum de se est, semper est; si autem non est, hoc est quia aptus natus est esse in alio, et quia potest ei deficere suum fundamentum in quo talis actus est aptus natus esse, ideo potest non esse. Si ergo esset aliqua potentia quae non posset coniungi actui, illa potentia nunquam posset actu esse; et si esset actus non receptibilis in potentia, ille actus non posset non esse. Quidquid enim potest non esse, vel hoc est quia dicit actum receptum in potentia, vel quia dicit potentiam subicibilem sub actu, vel quia dicit compositum ex potentia et actu. Ipsi enim composito per se competit posse esse vel non esse; actui autem et potentiae hoc competit prout sunt partes compositi. Omne ergo quod potest esse et non esse, habet aliquid per quod est possibile esse et non esse, et aliquid per quod est vel non est. Omne enim tale est compositum ex potentia et actu, vel est compositum ex suo potentiali et suo actuali; et per suum potentiale habet quod possit esse et non esse, per suum actuale autem habet quod sit cum est actui coniunctum, vel quod non sit, cum est suo actu privatum.

Sicut ergo posse esse et esse respectu unius et eiusdem non possunt dicere unam et eandem rem, et sicut nec idem secundum idem et respectu eiusdem non potest esse actu et potentia, sic illud per quod res est quoddam possibile esse et est in potentia ad esse et illud per quod actu est, unam et eandem rem importare non possunt. Cum ergo essentia cuiuslibet creaturae sit in potentia ad esse quia potest esse et non esse, et cum quaelibet res sit actu per suum esse, essentia et esse unam et eandem rem importare non possunt.

Unde AUGUSTINUS XIIᵒ Confessionum et Primo super Genesim ad Litteram ¹⁰ vult quod omne mutabile quandam informitatem insinuat.¹¹ Eo ergo ipso quod essentia cuiuslibet creaturae quid mutabile nominat, quia potest esse et non esse, de se quid informe dicit et potest formari et perfici per esse; quod non esset, nisi realiter differret ab esse. Sicut enim potentia differt ab actu sic potest perdere actum et e contrario. Quia ergo secundum rem et rei veritatem potest non esse, oportet quod secundum rem differat ab esse; nihil enim per se loquendo potest se ipsum perdere. Si enim essentia secundum rem esset idem quod esse, illa essentia secundum rei veritatem non posset non esse. In omni ergo creatura secundum rem differunt essentia et esse, quia quaelibet creatura secundum rei veritatem potest incipere et desinere esse.

Quod vero addebatur in propositione quod omne tale per aliud est ens et per aliud est existens, leviter declaratur. Nam ut patebit in propositione sequenti, omne tale est ens per essentiam suam sed non potest existere nisi ipsi essentiae superaddatur esse. Si ergo omne quod est citra Primum est ens per essentiam, et existit per esse, cum essentia sit aliud ab esse, oportet quod omne tale per aliud sit ens et per aliud existens.